Kristobal Kolon

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Kristobal Kolon
Portrait of a Man, Said to be Christopher Columbus.jpg
Viceroy of the Indies (en) Itzuli

1492ko apirilaren 17a - 1506ko maiatzaren 20a
Governor of the Indies (en) Itzuli

1492 - 1500eko abuztuaren 23a - Francisco de Bobadilla (en) Itzuli
Bizitza
Izen osoaChristophorus Columbus
JaiotzaGenova, 1451
Herrialdeaezezaguna
HeriotzaValladolid1506ko maiatzaren 20a (54/55 urte)
Hobiratze lekuaSanta María de la Sedeko katedrala
Heriotza modua: bihotz-gutxiegitasuna
Familia
AitaDomenico Colombo
Amamessi
Ezkontidea(k)Felipa Muñiz de Perestrello  (1479 -
Bikotekidea(k)Beatriz Enríquez de Arana (en) Itzuli
Seme-alabak
Anai-arrebak
LeinuaColumbus family (en) Itzuli
Hezkuntza
Hizkuntzakgaztelania
Jarduerak
Jarduerakesploratzailea, marinela, Franciscan tertiary (en) Itzuli eta itsasturia
InfluentziakPierre d'Ailly, Paolo dal Pozzo Toscanelli, Klaudio Ptolomeo, Marco Polo eta John Mandeville (en) Itzuli
KidetzaColumbus Conquistador Force (en) Itzuli
Graduaamiral
almirante de la mar Océana (en) Itzuli
Sinesmenak eta ideologia
ErlijioaErromatar Eliza Katolikoa
Erlijio-ordenaFrantziskotarren Ordena

Find a Grave: 5764 Edit the value on Wikidata
Columbus Signature.svg

Artikulu hau Kristobal Kolon esploratzaile eta itsastarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kolon».

Kristobal Kolon[1][2] (1451 - 1506) genovatar nabigatzaile eta kartografoa izan zen, Gaztelako Koroarentzat lanean aritu zena. 1492ko urriaren 12an Amerika aurkitu zuen europarrentzat. Kolonbiako Errepublikak Kolonen omenez hartu zuen izen hori.

Jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1451n jaio zela esaten da, eta agian Genovan, baina Gaztelaren agindupean aritu zen nabigatzailea izan zen. Gizon polemikoa eta misteriotsua, autodidakta eta behatzaile handia izan zen; berak, 1492ko urriaren 12an, europarrentzat Mundu Berria aurkitu zuen, Amerika hain zuzen.

Kristobal Kolonen nafar jatorriari buruzko teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jose Mari Ertzilla mediku oriotarrak proposaturiko teoria batek Kristobal Kolonen jatorria Ainhize-Monjolose udalerrian kokatzen du, zehazkiago Monjolose herrian.[3]

Bere arabera, bere tesian puntu erabakigarri bat Kolonek HLA-B27 antigenoa zeramala da, agoten gene bereizgarri bat.[4] Horrela, Kolonek Reiter sindromea izatea antigeno horrekin lotuta egongo litzateke. Gainera, Granadako Unibertsitateko analisi forentse eta genetikoek frogatu zuten Diego Kolonek, Kristobal Kolonen anaiak, espondilitis ankilosatzailea zuela, hau da, kako-formako esku bat.[5] Ondorioz, Kolon eta bere familia Baztango eta Erronkaribarreko agoten Okzitaniako eskualde beretik etorriko lirateke. Agotak Okzitaniako Donejakue bideetatik zihoazen etorkinak ziren, denak Monjolosetik oso gertu dagoen Izuran elkartzen direlarik.[6]

Bere teoria babesteko, Ertzillak XV. mendean Garazin bizi ziren Kolon batzuk erakusten ditu. Era berean, Kolonek bere jatorria ezkutatzeko erabili zituen bi arrazoietako bat, garai hartako Monjoloseko biztanle gehienak agot izatea zela dio.[7] Horregatik, Monjolosekoa zela esatea, albitar, heretiko eta agot salatzearen parekoa izango zen.

Monjoloseren aldeko beste argudio bat Bartolome Kolon Kristobal Kolonen beste anaietako baten sinadura da. Bartolome Kolonek Henrike VII.a Ingalaterrakoa erregearen aurrean bere mapamundi proiektu bat aurkeztu zuen, latinez «pro auctore sive pictore, Ianua cui patria est, nomen cui Bartholomeus Columbus de Terra Rubra» (euskaraz "pintoreak sinatzen du, bere aberria Ianua da, bere izena Bartolome Kolon da, Lur Gorrikoa" bezala itzulia) sinatuz.[8] Ertzillak dioenez, Terra Rubra ("Lur Gorria") lekuri buruzko aipamena Baigorriko Bizkonderriari buruzkoa da (ikus Baigorriko etimologia), zeinari Monjolose baitzegokion 1447an. Halaber, adierazi du Ianua toponimoa ez dela Genovarekin lotzen uzten duena, baina bai Donibane Garazirekin, modu erromantzatuan euskal toponimoa izango bailitzateke, Unanua (Unanu gaztelaniaz) kasuarekin gertatzen den bezala.

Ertzillaren teoriaren hurrengo interesgunea Kolonen armarria da. Errege-erregina Katolikoek bat eman zioten arren, Kolonek berea erabiltzen jarraitu zuen. Iturri askoren arabera, Kolon familia oso apal batetik etorriko litzateke, "armarririk gabe". Hala ere, Kolonek bat erabili behar izan zuen, horretarako, gertu zegoen Iholdi herrikoa aukeratuz. Ertzillaren arabera, Monjolose bere herriarena ez izatea Nafarroako Erresumaren armarri bera delako da. Monjolose Nafarroako erregeek sortutako Erdi Aroko bastida bat zenez, hartu zen armarria Nafarroakoa izan zen, Donapaleuko kasuan bezala.[9][10]

Kolonek hitz egindako hizkuntzei dagokienez, Ertzillak dioenez, ziurrenik bere ama hizkuntza gaskoia izan zen, Nafarroako Erresumako bastida frankoen berezko hizkuntza (Monjolose, San Zernin edo Bastida kasuak).[11] Horrela, gaskoiaren eta gaztelaniaren arteko nahasketa bat hitz egingo zuen, segur aski Donibane Garaziko gaztelaniak eraginda, herri horretan hizkuntza komuna baitzen. Euskararekin lotura izan zezakeela ere adierazi zuen, hitz egiten ez bazuen ulertzen zuela esanez, Kristobal Kolonek Amerikan euskal toponimoak zituzten 100 leku baino gehiago izendatu baitzituen. Gainera, erregistratuta dago "makala" edo "berrikera" hitzak erabiltzen zituela.[12]

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorriari buruzko zalantza asko badago ere, Genovan jaio zela onartu ohi da; hala ere, Kolonen jatorriari buruz bada hainbat iritzi: Kataluniakoa zela, frantsesa eta abar. Agota eta baxenafarra zela esaten dutenak ere badaude.[13] Bestalde, haren jaioteguna 1451ko abuztuaren 26tik urriaren 31ra bitartean dagoela esaten da. Ehule batzuen semea zela ere esan zen; badirudi aita Domingo Colombo zela, eta ama, berriz, Susana Fontanarrosa.

Kristobali, txikitan hasi zitzaion nabigazioan ibiltzeko gogo bizia eta, horregatik, oso gazte aritu zen itsasmutil lanetan. Aita eta bere lagunekin ikasi zuen. Matematika eta geografia oso gustuko zituen Kolonek eta, Pisako Unibertsitateko antzinako biografia liburuek diotenez, gai horiek bereziki landu zituen. Azkenean, irakasleen laguntzaz, Kolonek bere bidaiatzeko grina martxan jarri ahal izan zuen.

Asko izan ziren, Kristobal Kolonek eginiko bidaiak. Apunteak eta idatzizko notak egiten jaioa zen eta, honela, berak eginiko hainbat bidaia kontatzen ditu, Egeo itsasotik, Erresuma Batuak eta Islandiara arte. Etxetik kanpo egoten zen maiz eta, zegoen leku horietan, pertsona arlote edo eroz jotzen zuten askotan.

1480an Filipa Monizekin ezkondu zen Portugalen. Jatorri nobleko dama zen, eta Kolon bera ere hala izango zen. Ezkondu eta bi urte geroago, haien lehenengo semea jaio zen: Diego Kolon.

Geografian interes handia zuenez, garai hartan zeuden mapa guztiak irakurri zituen. Indiara iristeko irrikaz zegoen, paraje haietan aberastasun handia zegoela uste baitzuen. Bere emaztea hil zenean, Gaztelara etorri zen, bere seme Diegorekin batera.

Eliza bere teoriaren alde jarri zen eta 1486an Errege-erregina Katolikoekin elkarrizketatu zen Madrilen, baina garaiko gorteko jakintsu talde batek Kolonen proiektu guztiak baztertu zituen.

1488an Beatriz Enríquez de Arana ezagutu zuen, eta harekin izan zuen bere bigarren semea: Fernando. Juan Perez fraidearekin batera, errege-erreginen laguntzaren bila jo zuen berriro, eta, oraingoan, espedizioaren zorrak ordaintzen lagundu zioten. Kristobalek, hil arte, Beatriz bikotekide izan zuen, baina ez ziren sekula ezkondu. Hori bai, hil zenean, hari utzi zion bere ondarea. Kontuan izan behar da Kolon Indietako gobernadore izan zela, eta Santa Feko Kapitulazioen arabera bidaietan lortutako onuren % 10 Kolonentzat zela. Kristobalen lehen semeak bere ama propioa balitz bezala tratatu zuen, eta harekin izandako semea, Fernando Kolon (1488-1539), laugarren bidaian Kolonekin bidaiatzeaz gain, aitaren gertuko biografoa izango zen.

Urriaren 12an San Salvador (Guanahani deitu zioten) uhartera iritsi zen lehenengo aldiz. Rodrigo de Triana ontzi mutilaren garrasiak ospe handia lortu du: Tierra a la vista! (Lurra agerian!). Ordudanik, Kolonek beste hainbat bidaia egin zituen, baina horietako batek ere ez, ez zuen horrenbeste arrakasta lortu, berak jakin gabe, Mundu Berria aurkitu baitzuen.

Triste eta gaixo, egin zuenaren garrantziaz ohartu gabe, 1506ko maiatzaren 20an hil zen Valladoliden. 1544an, bere errautsak Santo Domingora eraman zituzten eta, 1796tik aurrera, Habanako katedralean egon ziren.

Hipotesia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolonen hipotesia.

Kolonen iritziz, Ekialdeko lurretara Indietara edo Zipangora (Japonia), Europatik mendebalderantz bidaiatuz irits zitekeen. Portugaldarrak, berriz, urrutiko leku horietara Afrika inguratuz iritsi nahian zebiltzan.

Ziurrenik, Paolo dal Pozzo Toscanellik, Florentziako matematikari eta medikuak, Portugalgo erregearentzat egindako informeen berri izan zuen. Marko Poloren bidaietan oinarrituz eginiko mapa batzuk ere baziren eta Europa eta Asiaren arteko distantzia ez zen hainbestekoa mendebalderantz bidaiatuz. Kolonen liburutegian aurkitutako liburuetan berak azpimarratutakoa ikus dezakegu, bere ametsetako ekialdea aurkitzen lagunduko zioten ideiak, alegia.

Kolonen ustez, Lurrak 29.000 km-tako zirkunferentzia izango zuen Posidonioren neurketan oinarrituz, eta Kanariak eta Zipangoren (Japoniaren) artean 2.400 mila nautiko egongo ziren -10.700 ziren!-. Bere proiektua aurkezteko, mapa bat marraztu zuen, Toscanellirena osatuz eta uharte asko jarriz.

Dena den, haren aurretik izan zen beste marinel bat Ameriketara abiatzen, errege-erreginen babespean, 1492ko udaberrian: Migel Ibarra zumaiarra. Hala ere, ez zuen bere asmoa bete ahal izan, eta gerora haren familia kalte-ordainak eskatzen agertzen da.[14]

Finantziazio bila[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolon Erreginaren aurrean (Emanuel Gottlieb Leutze, 1843)

1483 edo 1484 artean Joan II.a Portugalgoari aurkeztu zion proiektua, baina honek atzera bota zuen. Gaztelara joan behar izan zuen eta, esan bezala, bere semea Diego Kolonekin batera iritsi zen 1485ean.

Palos de la Fronterara (Huelva). La Rabidako monasterioan Joan Perez eta Antonio de Marchenaren lagun egin zen eta bere planak kontatu zizkien fraide hauei. Hauek bere alde egin zuten eta Hernando de Talaveraren aurreraino lagundu zioten, Elisabet I.a konfesatzen zuen fraidearengana, alegia. Badirudi Santa Klara komentuko burua eta Fernando Katolikoaren izeba ere, Ines Enriquez, bere alde jarri zela. Horrela iritsi zen Kolon garai hartan Kordoban zegoen gortera.

Errege Kontseiluak atzera bota zuen, baina 1486an Elisabet erreginak hartu zuen eta bere planak kontatzeko aukera izan zuen. Erreginak interes handia jarri zuen, baina, Koroaren diru laguntza bat eman bazion ere, gorteko jakintsuei galdetu zien bideragarritasunaz.

Kontseilua Salamancako Unibertsitatean bildu zen, eta proiektua ezin zela aurrera eraman erabaki zuen. Gainera, Kolonek eskatzen zituen baldintza ekonomiko eta politikoak handiegiak ziren.

Erreginak Kristobali deitu zion eta erabakiaren berri eman zion, baina ez zuela plana guztiz baztertzen esan zion. Zain egon zen epe honetan, Kolon beharrean izan zen eta mapak eta liburuak saldu zituen bizirauteko. Garai honetan elkartu zen Beatrizekin.

Berriro joan zen Portugesa, baina berriz ere ezer lortu gabe itzuli zen. Medinaceliko dukeak interesa erakutsi zuen, baina erreginak Granadako konkista bukatu bezain pronto lagunduko ziola agindu zion.

1491ko abenduan, Kolon Granadako Santa Fe izeneko erregeren kanpaldira, iritsi zen. Batzorde berri batek aztertu zuen proiektua eta berriro bota zuten atzera. Azkenean, Kolonek bere eskariak jaitsi zituen eta bera ere dirua jartzeko prest agertu zen. Berme handiagoa zen hori eta 1492ko apirilaren 17an Santa Feko Kapitulazioak sinatu zituzten. Hauen arabera, Kolonek hauxe dena lortuko zuen:

  • Amiral titulua aurkitutako lur guztietan, oinordekotzaz geratuko zena bere sendian.
  • Erregeorde eta Gobernadore izango zen aurkitutako uharte eta lurretan.
  • Lortutako salgaien hamarrena; Koroak, berriz, bostena lortuko zuen (Erregeren bostena).
  • Espedizioa zortziren batean parte hartzeko aukera, irabazietan proportzio bera izango zuelarik.

Era honetan sinatu zituzten kapitulazioak.

Bidaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolonen bidaiak

Kolon Palosera iritsi zenean, biztanleek ez zien harrera onik egin eta oso fidagaitz agertu ziren. Marinelak erreklutatzeko ere arazo ugari izan zen, baina La Rabidako fraideek arazoa konpontzea lortu zuten eta Martin Alonso Pinzonekin harremanetan jarri zuten. Bertako nabigatzailea zen hau eta bere alde jarri zen. Gainera enpresa kostatuko zenaren herena berak jarri zuen, milioi erdi marabedi. Hemendik aurrera, errazago izan zen erreklutamendua eta inguruko familia ospetsuak -Niño de Moguer, Quintero...- erabakigarriak izan ziren horretarako.

Lehen bidaia 1492ko abuztuaren 3an irten zen Palos de la Fronteratik (Huelva). Hiru karabela irten ziren: Santa María, La Pinta eta La Niña.

Badirudi Kolonen hipotesia esferaren tamainari buruzko errore batetik jaio zela, zena baino txikiagoa jo baitzuen. Edozein eratara, Kolon Ameriketaraino iritsi zen, Europara itzuli zen eta lau bidaia egin zituen. Jakina da siberiarrak Ameriketara iritsita zeudela Pleistozeno garaian eta bikingoak ere lortuta zuten hori XI. mendean, baina Kolonen bidaien ondoren ezarriko dira Europa eta Amerika arteko lotura egonkorrak. Inka eta azteken inperioak desegingo dituzte eta hango kultura galarazi ere bai, idazkera eta ezagutza zientifiko eta artistikoak, erlijioak eta hizkuntzak ezerezean utziz. Europako hizkuntza eta erlijioek hartuko dute haien ordea.

Kolonen helburua espeziak eta urrea lortzea zen. Espeziak, zeta eta ekialdetik etortzen ziren gainontzeko produktuak, Ekialde Hurbila eta Egipto zeharkatuz iritsi ohi ziren Europara, baina Otomandarren inperioak zailtasunak jarri zizkion bide honi eta italiar merkatarien monopolioa izaten bukatu zuen, otomanoen lagun baitziren. Portugalek eta Gaztelak, garai hartako Europako inperio aberatsenek, gai horiek nahi zituzten, artekaririk gabe, eta, lehen esan bezala, Portugal Afrika inguratuz ari zen saiatzen. Gaztela beste bide berri bat aurkitu beharrean zen.

Amerikako bidea ireki zenean, elikagai berri ugari etorri zen Europara: artoa, patata, kakaoa, tabakoa, piperra, kalabaza eta abar. Ikerketa batzuk oraingo ekoizpenaren hiru bostenak Ameriketatik inportatutakoak direla diote. Alderantzizko trukea ere izan zen, Kolonek gurpila, burdina, zaldia, txerria, kafea, azukre kanabera edo armak eraman baitzituen.

Lehen bidaian, San Salvador uhartera (Guanahani deitu zioten) iritsi zen, bi hilabeteko zeharkaldi baten ondoren, eta Kuba eta Hispaniola ere bisitatu zituen. Espainiara 7 hilabete beranduago itzuli zen. Azken bidaian hilabete bat eta 4 egun pasatu behar izan zuen Ameriketara iristeko.

1493ko apirilaren 3an, Fernando Katolikoa Bartzelonan elkarrizketatu zen Kolonekin honen ustezko Indiarako bidaiaren informea jasotzeko. Kristobal hil eta beranduago deskubrituko zuten europarrak, hura ez zela Asia, kontinente berri bat baizik.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindia. (PDF) 185. arauaː Errenazimentuko pertsona-izenak. .
  2. Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak
  3. (Gaztelaniaz) Gipuzkoa, Noticias de. «Kristobal Kolon nafarra eta Agote izan zen?» www.noticiasdegipuzkoa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  4. (Gaztelaniaz) MedlinePlus, osasungo entziklopedia. «HLA-B27 antigenoa» medlineplus.gov (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  5. (Gaztelaniaz) «HLA B27ren balioa espondiloartropatia seronegatibo izenez ezagutzen diren gaixotasun autoimmune batzuei lotuta dago» Cibic Laboratorios 2013-04-17 (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  6. (Gaztelaniaz) «Agotak, herri madarikatua» historia.nationalgeographic.com.es 2020-08-07 (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  7. Michel, Francisque. (©2006-). Histoire des races maudites : de la France & de l'Espagne. PyréMonde/Princi Negue ISBN 2-84618-319-8. PMC 122916519. (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  8. Nebenzahl, Kenneth. (1990). Atlas de Colón y los grandes descubrimientos. Magisterio ISBN 84-265-3915-7. PMC 26035374. (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  9. (Gaztelaniaz) H, Creada 22-09-2019 | 04:53 H/Última actualización 22-09-2019 | 04:53. (2019-09-22). «Kristobal Kolonen jatorria argituko duen armarria» La Razón (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  10. (Gaztelaniaz) Aizpún, Inés. «Hau al da Kristobal Kolonen ezkutua?» www.diariolibre.com (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  11. (Gaztelaniaz) Zierbide Martinena, Ricardo. Okzitaniera languedoziarra eta gaskoia Nafarroa Erdialdean, Ipar Euskal Herrian eta Gipuzkoan. .
  12. (Gaztelaniaz) Auñamendi Eusko Entziklopedia. «Euskaldunak Amerikaren konkistan eta kolonizazioan» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  13. Goikoetxea, Jakes. (2021-03-27). «Kolon: agota eta euskalduna?» Berria.
  14. Jose Antonio Azpiazu / Elkano, euskaldunak eta itsasoa. (Noiz kontsultatua: 2020-01-08).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kristobal Kolon