Queer

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Queer (ingelesez, queer ([kʷɪɚ(ɹ)]), “arraro”, “bitxi”, “ez ohiko”) etiketa libreko gizartea defendatzen duen lanketa teorikoa da, non guztiok errespetatuak garen eta eskubideak era berdinzalean gauzatzen diren[1].


Queer mugimenduak, gizartean onartutako sexualitateak baino harantzago joatea aldarrikatzen du: bizimodu heterosexualaz, monogamoaz eta adina eta klase bereko pertsonen arteko harremanetaz haratago, alegia. Lortu nahi dena da muga gabeko mundua eta eskubide berdineko pertsona ezberdinak: bakoitza den modua izan eta agertzea.


Irainaren beradierazpenarekin, queer, aukera sexual ezberdina giza-eskubide bat dela berretsi nahi du. "Normala" den sexualitatearen espiraletik urrutzen diren sexualitate guztiak sexualitate periferikoak dira[2].

Hitzaren etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Queer hitzak, aditz gisa, ezarritako arauak “ezegonkortzea” esan nahi du. Izenondo gisa berriz, “arraroa”, “okerra” edo “bitxia” da eta ez litzateke existituko bere kontrakoa gabe: straight, “zuzen” edo “heterosexuala” esan nahi duena[3].

Hitz ingelesak, izen bezala erabilita “emagizon”,homosexuala” edo ”gay” da; sexualitateari gutxiespen-zentzua emanez, orientazio homosexuala ohore falta eta anormaltasunarekin lotzen.  

Queer hitza hurrengo esamoldeetan aurkitzen dugu: to be queer in the head (burutik jota egotea), to be in queer street (zor asko izatea), to feel queer (ondoezik edo gaixorik egotea), queer bashing (eraso bortitzak homosexualei).

Berbak, emakume baten izaera iraultzailea eta urratzailea islatzen du, menpeko feminitatearen ohituratik askatzen dena, emakume maskulino batena, emagizon batena edo tipologia menderatzailea baino sentikortasun gehiago duen gizon batena, “aurkako generoaren arropa” daramanarena…

Queer ez dauka itzulpenik ez gaztelaniara ez euskarara. “Queer Teoria” itzultzen saiatu izan da hurrengo izenekin: teoria okerra, emagizonen teoria, teoria arrosa, “ulertutako” teoria, teoria urratzailea… Betiere, hitz ingelesaren esanahi zehatza galtzen da, horregatik mantendu da jatorrizko hizkuntzan (Llamas, 1998; Guasch, 1998, 2000; Mérida, 2002).

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendean sortu zen Queer hitza ingeleseko hiztegian. Hitzak, pertsona tranpati, lapur edo ardi galdu bati egiten zion erreferentzia, baita ere emakumea edo gizona igarri ezin zen pertsona bati. Gainera, emakume maskulino edo emagizon bat kalifikatzeko balio zuen ere.

Queer As Folk.png

Gizarte Viktoriarrean (Erresuma Batuan Viktoria I erreginaldian: 1837-1901), heterosexualitatearen balorea defendatzen zenean, queer hitza erabiltzen zen heterosexualtasunatik ateratzen ziren pertsonak izendatzeko. Emagizona, lesbiana eta trabestiak queer ziren.

Hala ere, bi menderen ostean, hitzak zeharo aldatu zuen esanahia. 80. hamarkadako erdialdean, HIES-aren krisialdiaz bultzaturik, talde txiki askok Queer irainaz jabetzea erabaki zuten, eta horretik ekintza politiko-iraultzaile bat atera zuten.

Horrela, “heterosexual jauna” beste gizon bati emagizon deitzetik, homosexualak queer autoizendatzera pasatzea lortu zen. Hitzak, errepresio sozial batetik izatetik, elementu iraultzaile bat izatera pasatu zen.

Queer ikasketen jatorria Estatu Batuetako testuinguru sozial korapilatsu batean izan zen. Hasieran, sexualitatearen teoria berrien ostean hasi ziren ikertzen (Foucault,  1976; Weeks, 1998); Boswell-en (1980) aurkikuntzaren ondoren ere, Antzinarotik Erdi Aroaren amaierara arte izandako orientazio homosexualaren errespetuari buruz; Adrienne Rich-en (1996) artikuluaren agerpenarekin, derrigorrezko heterosexualitatea eta orientazio homosexualaren existentziari buruz; eta Dover-ek (1980) aurkitutako ebidentzia arkeologikoengatik, Aintzinako Grezian egondako jokaera homosexualei buruz.

Halaber, unibertsitateen jakin-mina sexualitateen ikerketaren inguruan handitzeak, eragingarri bat izan zen ere Queer ikasketetarako[4].

Aldarrikapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Queer Riot.jpg

Termino orokorretan, Queer Teoriak  derrigorrezko heterosexualitatea desafiatu (“heteronormatibitatea” ere deituta) eta gizabanakoaren genero identitateagatik edo orientazio sexualagatik sailkatzea errefusatzen du.

« Zergatik definitu beharko ginateke sexualitatean daukagun gustu batengatik? Zergatik emakume batek gizon bat gustuko badu, heterosexual gisa definitu behar da? Edo, emakume batek, sexu bereko pertsona bat gustuko badu lesbiana bezala sailkatu behar da? »

—Andrea Garcia Becerra, antropologoa, masterra Genero ikasketetan eta Javeriana de Bogota Unibertsitateko irakaslea

Edozein identitate sailkapena, lesbiana edo heterosexual moduan bi izendatzeagatik, arautu, kontrolatu, zilegitu eta neurri txikiagoan, askatu egiten du pertsona. Homosexual hitza, medikuntzaren boteretik dago inposatua, ikuspuntu patologiko batengatik. XIX. mendearen amaieran zenbait mediku sortu zuten hitza, ia “subjektu mota” berri bati buruz hitz egiteko.

Zaila da baieztatzea mundu osoan daudela pertsona transgeneristak eta beti existitu direla, ekintzaileek eta medikuek inposatutako termino bat delako. Izan leike, herri indigena batean sailkapen hori ez existitzea eta soilik “bi espiritu”-ko pertsona bat izatea. 2002tik hitz egiten da trans. pertsonei buruz, lehenago zoroak edo trabestiak baitziren.

Sailkapen homosexuala, heterosexuala eta transexualaren kontra egiteaz gain, Queer teoriak generoaren araberako sailkapenak ere zalantzan jartzen ditu: emakume, gizon, maskulino eta femenino, ezarpentzat hartzen dituelako. Fonseca eta Quintero ikertzaileen arabera, feminitatea ez da aukeraketa baten emaitza, baizik eta genero arau batzuen ondorioz inposatutakoa.

LGTBIQ+ siglak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orgullo Gay Madrid 2013 (12).jpg

Queer pentsamoldeak LGTBI+ (Lesbianak, Gayak, Transexualak, Bisexualak eta Intersexualitatea)[5] kontutan izanda, kontraesana da LGTBIQ+-ri buruz hitz egitea.

Queer ezin da sigla horren sailkapen bat gehiago  bezala ulertuta izan: ez da lerrokatu nahi, ez definitu nahi, jariokortasun konstante batean bizi nahi du terminoak.

Orain, ezin da queer ulertu gay edo homosexualaren sinónimo gisa. Identitate batean pausatzearen tentaldira eusteari buruz doa. Etengabeko garapenean egotea eta konzientzia kritikoa proposatzen du teoriak.

Teoriaren kontrako iritziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Queer Teoriak baditu ere aurkariak. Gaztelerara itzulpena ez daukan hitz bat erabiltzeagatik kritikatzen dutenetik, LGTBI+ borroka politikoa ez duela ezagutzen kritikatzen dutenera arte, identitate horiek zalantzan jartzen dituelako.[6]

Beste batzuentzat, Queer, moda akademiko bat da soilik, akademikoek soilik ulertzen duten,  lainoetan dagoen eztabaida bat dela argudiatuz.

Aktibista batzuk akademiako hizkuntzagatik beldurtzen dira. Toki baztertzaile bat dela sentiarazten dute; horregatik, adierazten dute garrantsitzua dela hitz egiteko eta elkarri laguntzeko ahalegin handiagoak egitea.

Judith Butler-en Critical Queer (2002)[7] testuan, azpimarratzen du Queer terminoak, hizkuntza praktika batengatik jardun duela, helburua mintzatzen den pertsonaren degradazioa izanez. Filosofarentzat, genero arauak bakarrik funtzionatzen dute feminitatea eta maskulinitateari buruzko idealen haragitzea exijituz, ia beti heterosexualtasunarekin bat eginez.

Badaude hainbat gainazaleko kritikak ere. Bertan,  baieztatzen da teoria honen atzetik bakarrik daudela pertsona batzuk zeinek pentsatzen dute garrantzitsuagoak iruditzen dutela Queer bezala definituz, gay edo lesbianaren ordez, alegia.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. TRANSformemos el mundo, ficha técnica campaña del 17 de mayo, Día Internacional contra la LGTBIQ+fobia; Cruz Roja Juventud
  2.   Sexualidades periféricas : consolidaciones literarias y fílmicas en la España de fin de siglo XIX y fin de milenio (Primera edición. argitaraldia) ISBN 9788424513412 PMC 972513052 https://www.worldcat.org/oclc/972513052 .
  3. (Ingelesez)  «Explicación sencilla de qué es ser queer» Sentiido 2013-08-10 https://sentiido.com/queer-para-dummies/. Noiz kontsultatua: 2018-03-17 .
  4.   Fonseca Hernández, Carlos; Soto, Quintero; Luisa, María (April 2009) «La Teoría Queer: la de-construcción de las sexualidades periféricas» Sociológica (México) (69): 43–60 ISSN 0187-0173 http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0187-01732009000100003&lng=es&nrm=iso&tlng=es. Noiz kontsultatua: 2018-03-17 .
  5. (Gaztelaniaz)  Máscolo, Tomás «¿Qué significa LGTBI?» La Izquierda Diario https://www.laizquierdadiario.com/Que-significa-LGTBI. Noiz kontsultatua: 2018-03-17 .
  6. (Gaztelaniaz)  Báez Arroyo, María I. (PDF), Acerca de la deconstrucción de género, https://mbaezarroyo.files.wordpress.com/2009/05/acerca-de-la-deconstruccion-de-genero.pdf .
  7.   1956-, Butler, Judith, (2006) Gender trouble : feminism and the subversion of identity Routledge ISBN 9780415389556 PMC 63679948 https://www.worldcat.org/oclc/63679948 .