Iruñeko Sanferminak

Wikipedia(e)tik
Sanferminak» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Iruñeko Sanferminak jaiei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Sanferminak (argipena).
San Fermin
Iruñeko Udaletxe plaza txupinazoa bota baino segundu batzuk lehenago.
Tokia Iruñea
Antolatzailea Iruñeko Udala
Esanahia Iruñeko jai nagusiak, San Ferminen omenezkoak.
Hasiera Abuztuaren 4
Amaiera Abuztuaren 14
Ospakizunak Entzierroak
Webgunea sanfermin.pamplona.es

Iruñeko Sanferminak Iruñeko jai nagusiak dira, mundu osoan zehar ospetsuak. Uztailaren 6tik 14ra ospatzen dira gaur egun Iruñeko Sanferminak. Duela 400 urte baino gehiagotik hona egiten da horrela, 1591n, eguraldi kaskarra zela eta, hasierako data, urrikoa alegia, uztailera aldatzea erabaki zutenetik.

Sanferminak uztailaren 6an, eguerdiko 12etan, hasten dira urtero, Iruñeko udaletxeko balkoitik txupinazoa jaurtitzearekin batera. Ekitaldi hau oso jendetsua izaten da. Entzierroak festen muina eta ekitaldirik ezagunena dira. Goizeko 8etan abiatzen dira eta hauxe da ohiko ibilbidea: Santo Domingoko aldapa, Udaletxe plaza, Mercaderes kalea, Estafeta kalea, Telefonicako tartea eta zezen plaza. Jaiak uztailaren 14an amaitzen dira, "Gaixoa ni" edo "Pobre de mí" tradizionala abestuz.

Ernest Hemingway idazle ezagunak, The Sun Also Rises eleberriaren bitartez, mundu osoan ezagutarazi zituen Sanferminak, herrialde anglosaxoietan batez ere.

Fermin santua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Entzierroa Udaletxe plazan
Entzierroa hasi baino unetxo bat lehenago, Santo Domingo aldapa

Kristau tradizioaren arabera, Fermin Amienskoa, batez ere San Fermin santu izenaz ezaguna, (Iruñea, 272 - Amiens, 303ko irailaren 25a) misiolari kristaua izan zen. Amiensko lehen gotzaina.

31 urte zituela burua moztu zioten. Amiensko eta Lesakako patroia. San Fermin, San Frantzisko Xabierrekin batera Nafarroako patroia da.

Elezaharren arabera Iruñean jaio zen, eta Firmo izeneko senatari pagano baten semea zen. Dena den, ikerketa historikoen emaitzek zalantzan jartzen dute santua benetan existitu zen, askoz geroagoko asmazioa baitirudi.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Entzierroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko entzierroa

Entzierroa goizero ospatzen den ekitaldia da. Bertan arratsaldean zezenketan parte hartuko duten zezenak euren lo-lekutik zezen plazara eramaten dira.

Goizero 8:00etan hasten da zuziri batekin. Korrikalariek Santo Domingo aldapa igo ondoren, Udaletxeko plazatik pasa eta Merkatari kalea zeharkatzen dute. Horren bukaerara heldu aurretik, Estafeta kalea hartzen dute bihurgunean. Kale hori bukatuta, Telefonica kaleko zatia egiten dute harik eta zezen plazara sartu arte.

Guztira 825 metroko ibilbidea da.

Zezenketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tradizio berriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizakien entzierroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2002. urteaz geroztik, uztailaren 5ean, urtero-urtero, PETA (People for the Ethical Treatment of Animals, Animalienganako Tratu Etikoaren Aldekoak) erakundeak lasterraldi ezin orijinalagoa antolatzen du betiko entzierroaren ibilbidean barrena, uztailaren 7tik 14a bitarte goizeko zortzietan egiten den horren ibilbide berean. Entzierroaren aurkako entzierroa da, zeina giza gozamen hutserako animalien erabilpenaren kontrako errebindikazio bilakatzen baita.

Entzierro honetan parte-hartzaileak biluzik joaten direla da deigarriena, edo ia biluzik. Larru gorritan edo kasik. Gauza dibertigarria, jai girokoa eta baketsua denez gero, ospakizunak Gobernuaren Ordezkaritzaren baimena eta guzti izaten du.

Telebista eta egunkarietako azaletan agertzea lortu dute maiz, Iruñean ez baita askotan ikusten gizon eta emakume biluziz osaturiko saldoa karriketan gora eta behera korrika. Gutxika-gutxika zaleak batu dituzte, 2002an 20 lagun ziren eta egun ehunka dira parte-hartzaileak, izan ere.

Ekintza honek Iruñean Sanferminen inguruko tradizio bitxi bihurtzeko bidea darama.

Uztailaren 15eko entzierroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Festak ofizialki uztailaren 14an bukatzen dira, baina 15ean ere bada festa, eta bada festa ahal den guztia, entzierro eta guzti, luza dadin ahal duen guztia egiten duena. Uztailaren 15eko entzierroak Billabesaren Entzierro gogoangarrian du jatorria, 1985ean egiten hasi zena. Iruñean hiri-autobusei deitzen zaie billabesa (Villavesa), eta uztailaren 15ean, horrezkero festa ofiziala akiturik zegoela, Santo Domingo aldapan gora zihoan autobusak ohiko zezen saldoa ordezkatzen zueneko lasterraldia zen billabesaren entzierroa.

Entzierro hau bestearen pareko zeremoniarekin egiten zen. Santuari abesten zitzaion (botila batez ordezkatuta), piztia zirikatzea debekaturik zegoen, e.a. Ezarririko ordenari egiten zitzaion txantxa zen. Eta ezarririko ordenari, jakina, ez zitzaion halakorik gustatzen eta, beraz, bere eskuan zegoen guztia egin zuen "billabesaren entzierroa" pikutara joan zedin. Denbora dezente joana da zortzietako billabesa kendu zutenetik, baina berdin zion; azokara igotzen zen banaketarako furgoneta bat erabili ohi zen, edota Santo Domingo karrikan gora egiten zuen edozein ibilgailu.

2012an bizikleta baten aurrean egin zen delako entzierroa, polizien presentziarekin. Hauek eragozteari ekin, istiluak gertatu eta are bost lagun atxilotu zituen poliziak, ibilgailuen trafikoa oztopatzen ari omen zirela-eta. Ordu gutxira libre utzi zituzten.

Nabarreriako iturria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nabarreriako iturria edota Santa Zezilia iturria,alde zaharreko iturri bat da, Nabarreria kaleako maldaren hasieran kokatua dago. Festa hauetan atzerritarrak alkohol edo drogen efektupean iturrira igotzen dira geroago beraien buruak beheko jendartera botatzeko.

Peñak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Aldapa.
  • Alegría de Iruña.
  • Anaitasuna.
  • Armonía Txantreana.
  • Los de Bronce.
  • El Bullicio Pamplonés.
  • Donibane.
  • Irrintzi.
  • La Jarana.
  • Muthiko Alaiak.
  • Oberena.
  • Rotxapea.
  • Sanduzelai.
  • San Fermin.
  • El Txarko.
  • La Única. Peñarik zaharrena da hau, 1903an sortua.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iruñeko Sanferminak Aldatu lotura Wikidatan