Txamorro (hizkuntza)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Txamorro
Chamorro — Chamorru
Datu orokorrak
Lurralde eremua Guam, Iparraldeko Mariana Uharteak
Hiztunak Ama-hizkuntza: 60.000 inguru.
Ofizialtasuna Guam, Iparraldeko Mariana Uharteak
UNESCO sailkapena 2 zaurgarria
Araugilea Ez du
Hizkuntza familia
entitate
objektu
objektu abstraktu
Languoid
hizkuntza
giza hizkuntza
austronesiar hizkuntzak
Malaysiar-polinesiar hizkuntzak
Western Malayo-Polynesian languages Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia aditza-subjektua-objektua eta hizkuntza eranskari
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 ch
ISO 639-2 cha
ISO 639-3 cha
Ethnologue cha
Glottolog cham1312
Wikipedia ch
Artikulu hau hizkuntzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txamorro».

Txamorroa (chamoru jatorrizko hizkuntzan) (Guam, Rota, Tinian, Saipan eta Mariana uharteetan; azken hauetan ingelesarekin batera koofiziala da) hitz egiten den austronesiar hizkuntza bat da.

Irla horiek 1521tik 1898ra Espainiaren menpe egon ziren eta, ondorioz, gaztelaniaren eragin handia du. Esaterako, bere alfabetoan ñ hizkia erabiltzen da. Lexikoan gaztelaniaren eragina oso nabarmena da, baina gramatika austronesiarra da oinarrian.

Hizkuntza aglutinatzailea da: hitz erroek hizki asko jaso ditzakete horrela haien esanahiak eta funtzioak aldatuz. Esaterako "In manmasanganenñaihon gui'" ("hitz egin genion denbora pixka bat") elementu hauek ditu:

  • man- (plurala)
  • -ma- (intensifikatzailea)
  • sangan (aditza)
  • -i- (nori)
  • ñaihon (denbora pixka bat)

Hizkuntza honek ezaugarri mistoak ditu: espainieratik soinu batzuk eta hitz asko (%50) hartu baditu, Mikronesiako hizkuntzen elementu asko baditu ere.

Hiztunen aldetik, hauen kopurua gero eta txikiagoa da. Ingelesaren eraginez, gazte txamorroek haien hizkuntza baztertzen ari dira. Gaur egun 50.000 pertsona izan daitezke. Kasu askotan Estatu Batuetan uharte horietatik joandako etorkinek txamorro erabiltzen dute oraindik.

Chamorroren alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ʔ (herskari glotistzarra), A, Å, B, Ch, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, Ñ, Ng, O, P, R, S, T, U, Y.

Letra hauen soinu korrespondentziak ez dira beti gaztelaniazkoak. Y "dz" bezala ahoskatzen da. N eta Ñ ez dira bereizten. CH "ts" ahoskatzen da. A eta Å hizkuntza idatzian ez dira ondo bereizten.

Adibideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pankarta elebiduna Guamgo aireportuan.
Chamorroren hiztunak Estatu Batuetan.

Eguneroko esaldiak txamorroz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Håfa Adai Kaixo
Buenas Egun on
Håfa tatatmanu hao? Nola zaude?
Håyi na'ån-mu? Nola da zure izena?
Si Juan yo' Ni Jon naiz
Ñålang yo' Gose naiz
Amigo Adiskide


adiós Agur
Buenas días Egun on
Maolek na Ha'åni Egun on
Maolek na Talo'åni Arratsalde on
Buenas Tåtdes Arratsalde on
Maolek na Puenge Gabon
Buenas Noches Gabon


Håfa adai Kaixo
Asta agupa' Bihar arte
si Yu'us ma'åse' Eskerrik asko
Buen probecho, Tåya' Guaha Ez horregatik
Hu Guaiya Hao Maite zaitut

Zenbakiak txamorroz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Unu, dos, tres, kuatro, sinko, sais, siette, ocho, nuebi, dies,
onse, dose, trese, katotse, kinse, diesisáis, diesisiette, diesiocho, disinuebi,
beinti (benti), treinta (trenta), kuarenta, sinkuenta, sisenta, sitenta, ochenta, nobenta,
Sien, dos sientos, tres sientos... kinientos, sais sientos... nobesientos (nuebe sientos),
Mit, dos mit, tres mit...
Un miyón, dos miyón, tres miyón...

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.