Gramatika

Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

El imposible vencido
Manuel Larramendiren El imposible vencido (1729), euskararen lehen gramatika.

Gramatika hizkuntzalaritzaren atal bat da, hizkuntzaren arau eta oinarriak aztertzen dituena, hitzen eta bestelako osagaien sintaktikoen antolamendua eta egitura. Beraz, batez ere, morfologiaz eta sintaxiaz arduratzen da. Hala ere, hizkuntzaren beste maila batzuk ere jorratzen ditu, hala nola morfosintaxia, semantika edo pragmatika.

Gramatika esaten zaio, bestalde, hizkuntza bat deskribatzen duen lanari. hortaz, hizkuntza bakoitzak berea du. Izan ere, gramatikaren ikasketa formala (hizkuntzaren arauak) oso hedatuta dago hezkuntza sistema osoan, txikitik goiko mailetaraino.

Gramatika motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira gramatika mota nagusiak:

  • Gramatika preskriptiboa edo arauemailea: hizkuntza baten erabilera arauak zehazten ditu, hots, zer eta nola erabili behar den eta zer baztertu. Ohiko gramatikak arauemaileak izaten dira: prestigioa duen aldaera edo aldaera estandarra izaten du oinarri eta autoritate-erakunde batek egin ohi du.
  • Gramatika deskriptiboa: hizkuntzaren erabilera erreala azaltzea du helburu eta ez du araurik ematen.
  • Gramatika tradizionala: mendebaldeko gizarteek antzinako Grezia eta Erromatik jasotako gramatikari buruzko ideia sorta da. Gehienetan, gramatika arauemaileek tradizionaleko termino eta kontzeptuak erabiltzen dituzte eta latinarekiko mendekotasun handia izaten dute.
  • Gramatika sortzailea: sintaxia aztertzeko teoria formal bat da, hizkuntza naturalen adierazpen zuzenak sortzeko balio duena. Gramatika unibertsala teoria horren parte da. Hizkuntza natural guztiek oinarri komun zehatzak dituztela uste du. Oinarri horiek, gainera, jaiotzetikoak dira, gure gizatasunaren parte dira. Haurrei beren ama hizkuntza ikasten laguntzen duen arau multzo bat dagoela defendatzen du. Gramatika unibertsala ikertzen dutenek hizkuntzen orokortasun komunak bereizten dituzte, hatsarre unibertsalak, ondorengo formularekin: “X zuzena bada, orduan Y gertatuko da”. Ikasketa hori hainbat diziplina linguistikotara garatu da, adibidez, fonologian eta psikolinguistikan. Ikuspegi horren gramatikari ezagunenak Noam Chomsky, Edward Sapir eta Richard Montague dira.
  • Gramatika formala: hizkuntzalaritza konputazionalari dagokio. Izan ere, programazio-hizkuntza bakoitzak bere gramatika arauak ditu.

Gramatika teoriaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezagutzen den gramatika lan zaharrena sanskritoari buruzko Astadhiaia da, Indian, K.a. 480. urtearen inguruan, Pāṇinik idatzia.

Grezieraren lehena Malosko Cratesek idatzi zuen K.a. II. mendean. Erdi Aroan, Elio Donatoren Ars Grammatica (IV. mendekoa) izan zen erreferente gramatika lanetan.

Latin hizkuntzei buruzko lehena Nebrijak idatzi zuen, 1492 urtean.[1]

Euskal gramatiken historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara aintzat hartu zuen lehen gramatika Voltoireren L’Interprect ou Traduction du françois, espagnol & basque da, 1620 urte ingurukoa.[2] Hurrengoa, 1638 urtean, Oihenart izan zen, bere Notitia utriusque Vasconiae historia-lanean euskararen gramatikari buruzko atalak sartu baitzituen.[2]

Lehen gramatika osoa 1729 urtekoa da, Manuel Larramendik idatzia: El imposible vencido. El arte de la Lengua Vascongada.[2] Liburu horrek gramatikari hiru atal eskaintzen dizkio: lehenengoa, deklinabidea eta aditza; bigarrena, sintaxia; eta, hirugarrena, prosodia. Gainera, euskal poemagintzari eskainitako eranskin bat ere badu. Gramatika tradizionalari lotzen zaioen arren, zenbaitetan latinaren eredutik aldentzen da, euskararen ezaugarri batzuk hobeto azaldu nahian.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Fernando, Lázaro Carreter. (1974). Lengua española : historia, teoría y práctica. Ediciones Anaya ISBN 84-207-0726-0..
  2. a b c Gómez López, Ricardo. (2008). Euskal gramatikagintza zaharraren historia laburra: XVII-XVIII. mendeak. UPV/EHUren Argitalpen Zerbitzua & Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-9860-085-8. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]