Antzinako Grezia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Antzinako greziar zibilizazioaren mapa.

Antzinako Grezia antzinaroan egon zen zibilizazio garrantzitsu bati deitzeko erabiltzen den izena da. Zibilizazio hau ez zen egon bakarrik gaur egungo Grezia modernoa dagoen lekuan; izan ere, Mediterraneoko beste leku askotara zabaldu zen, ondoko mapan ikus daitekeen bezala.

Zibilizazio handi hau Europan jaio zen lehenengoetariko bat izan zen eta oso garrantzi handia izan du Europa osoaren eta, oro har, Mendebaldeko herrialdeak deitzen direnen historian, zientzian, kulturan eta artean: antzinako mundutik ezagutzen ditugun matematikari, filosofo eta konkistatzailerik ospetsuenetako batzuk greziarrak ziren.

Herri greziarrak ez ziren estatu baten barruan batuta egon, hainbat hiri eta erreinu edo erresumatan banatuta baizik; eta askotan gerrak egiten zituzten haien artean. Greziarren hiri batzuk guztiz burujabeak eta independenteak ziren eta beren gobernua zeukaten, estatu baten antzekoa; horregatik, "hiri estatuak" zirela esaten da; Atenas, Esparta edo Korinto dira haietako aipagarrienak. Atenasen, gainera, hiritarrek aukeratzen zituzten beren agintariak, eta horregatik esaten da antzinako Grezian asmatu zela demokrazia deitzen den sistema politikoa. Beste leku batzuetan, berriz, erregeak zituzten. Denboran aurrera, hiri horietako batzuek indar handia eskuratu eta beren hiritar batzuk bidaltzen zituzten Mediterraneo inguruetara hiri berriak sortzera; hiri berri horiek aurreko besteen "koloniak" zirela esaten da, eta, hasieran bereziki, harreman oso estua izaten zuten jatorrizko hiriarekin.

Zer dakigu lehen greziarrei buruz?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Minosen jauregiaren hondakinak, Kreta izeneko uhartean.

Greziar kultura k.a. 2000 urte lehenago hasi zen garatzen Mediterraneo ekialdeko uharteetan. Duela 4.000 urte edo Brontze Aroan, beraz. Kultura horren lehen arrasto edo aztarnak Kreta izeneko uhartean aurkitu ziren, zibilizazio minoikoa delakoan. Kultura honek merkataritza harremanak zabaldu zituen Mediterraneoaren ekialdean, eta Europako lehen hiriak sortu eta jauregi bikainak eraiki zituen (Knosos izeneko hirian, adibidez). Eragin handia izan zuen kontinentean, harik eta K.a. 1400 inguruan desagertu zen arte, zibilizazio mizenikoak garaituta.

Izan ere, zibilizazio minoikoaren ondoren, kontinentearen barruan (gaur egungo Grezia dagoen lekuan) hasi zen nabarmentzen beste kultura bat, Mizenas izeneko hirian; zibilizazio mizenikoa deitzen zaio horregatik. Zibilizazio honek konkisten bidez lortu zuen eragin handia izatea garai hartan. Zibilizazio honetako beste kokagune edo hirietako batzuk Atenas edo Tebas izan ziren. Baina zibilizazio hau K. a. 1100 urte inguruan amaitu zen, ondo ezagutzen ez diren arrazoiengatik.

Grezia klasikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexandro Handia, Ponpeian aurkitutako mosaiko batean.

Lehen greziarren zibilizazio horiei "Grezia arkaikoa" izena ematen zaie. Antzinako Greziaz hitz egiten dugunean, berez, "Grezia klasikoa" ere deitzen denari buruz hitz egiten da. Grezia klasiko hau K.a. 500. urte inguruan hasi zen eta K.a. 330. urtera arte iraun zuen. Garai honetan, Atenas zen greziarren hirietatik indartsuena, baina Esparta hiria ere oso ahaltsua zen.

Atenas hiriak, beste greziar hiri batzuen laguntzaz, Persiako inperioaren inbasioari aurre egin eta irabazi egin zuen K.a. V. mendean, 50 urteko gerra baten ondoren. Mehatxu hori menderatuta, garai honetan hasi ziren greziarren koloniak zabaltzen Mediterraneo osoan; horregatik, geroztik, greziarrak gaur egungo Turkian, Egipton, Italian, eta Mediterraneoko uharterik handienetan bizi izan dira, Greziatik kanpo. Haiekin batera, haien hizkuntza eta kultura ere zabaldu zen. Atenasek aberastasun handiak irabazi zituen eta bere kulturak, arteak eta zientziak garapen oso nabarmena izan zuten; garai honi Atenasen eta, oro har, greziar kulturaren "urrezko aroa" deitzen zaio. Baina urrezko aro horrek K.a. 404. urtera arte bakarrik iraun zuen; urte hartan, Esparta nagusitu zitzaion Atenasi Peloponesoko Gerra delakoan.

Antzinako Greziaren azken aroari garai helenistikoa deitzen zaio. Garai honetan, Mazedonia izeneko erresumako errege batek, Alexandro Handiak, Greziako lurralde gehienak konkistatu eta Grezia batu egin zuen bere agintepean. Garai hau azken erregina helenistikoa, Egiptoko Kleopatra, K.a. I. mendean hil zen arte iritsi zen. Garai honetan, Atenas, Esparta eta Tebas hiriak gainbeheran zeuden, garrantzia eta boterea galdurik, eta Alexandria, Pergamo edo Antiokia hiri modernoagoek hartu zuten nagusitasuna.

Nola eta noiz amaitu zen Antzinako Grezia?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Justiniano I.a enperadore bizantziarra, V-VI. mendekoa.

Gutxi gorabehera, K.a. 200 urte lehenago, erromatarrek Greziako hiri eta lurralde gehienak konkistatu zituzten. Baina greziarren kultura eta zibilizazioa oso indartsuak ziren eta, desagertu beharrean, erromatarrek bereganatu zituzten greziar zibilizazio eta kulturako gauza asko eta asko; horregatik, antzinako greziarren kultura gaur egungo munduraino iritsi da erromatarren bitartez.

Antzinako Greziaren azken garaia, beraz, erromatarren mende egon zen, baina, esan bezala, haien kultura eta zibilizazioa ez ziren inola ere desagertu; aitzitik, eragin handia izan zuen maila guztietan erromatarren kultura eta zibilizazioan bertan. Horregatik, Grezia erromatarraren garaia deitzen zaio Antzinako Greziaren azken aroari. Baina erromatar inperioa ere banatu egin zen ondoko mendeetan eta, 5. mendearen erdialdean, desagertu egin zen mendebaldean. Ekialdeko inperioa Greziaren inguruetan geratu zena izan zen, eta greziar kultura zeukan; greziera zen hizkuntza nagusia. Bizantzio izeneko hiria izan zen Ekialdeko erromatar inperioa deitzen dugunaren hiriburua, 330. urtetik aurrera, gaur egungo Istanbul hiria dagoen lekuan. Inperio honek 1453. urtera arte iraun zuen, otomandarrek Bizantzio hasieran eta, geroago, bizantziar inperio osoa konkistatu zuten arte.