Abizen

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Abizena edo deitura pertsonak izendatzeko erabiltzen den familiako izen antroponomikoa da.

Grafia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan, euskal abizenak nagusiki latinez, gaskoiz, gaztelaniaz eta frantsesez idatzi ohiz ziren, eta askotan beren euskarazko jatorrizko ahoskera gaizki transkribatuta. XX. mendean, euskara batuaren normalizazioarekin, beren jatorrizko euskarazko ahoskeraz idazten hasi ziren. Adibidez:[1]

Euskaraz gaztelaniazko idazkera Frantsesezko idazkera
Zubiri Zubiri Çubiry
Elizalde Elizalde Delissalde
Etxeberria Echeverría Detcheverry
Etxepare Echepare Detchepare
Ezkibel Ezquibel Esquibel
Intxausti Inchausti Ynchausty

Mota eta osaketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal abizen modernoen gehiengoa bi multzoetan banandu dezakegu:

  • Jaiotetxea deskribatzen dutenak. Sarritan jaiotetxearen kokapen lekua edo eraikinaren erabilera deskribatzen dute.
  • Jaiotetxearen lehendabiziko jabea. Sarritan gizon baten izena izan ohi da (noizbait emakumearena).

Bi mota hauetako abizenek izen, adjetibo, eta atziki edo amaierako elementuak erabiltzen dituzte: adibidez, -a , -ko, -ren edo -enea.

Jarraieko euskal abizenen adibide hauek jaiotetxearen lekuen deskribapena egiten dute.

Abizena Osaketa Esanahia
Arrigorriagakoa (h)arri "harri" + gorri "gorri" + aga "leku atzizkia" Harri gorrien lekua
Aroztegi (h)arotz "harotz" + -tegi "etxe, lantegi" Haroztegi, harotzaren lantegi edo etxea
Bidarte bide "bide" + arte "arte" Bide arte
Bolibar bolu "errota" + ibar "ibar" Boluaren ibarra edo Errotaren ibarra
Elizondo eliz "eliz" + ondo "ondo" Eliz ondo
Etxandi etx(e) "etxe" + (h)andi "handi" Etxe handi
Etxarte etxe "etxe" + arte "arte" Etxe arte
Etxeberri etxe "etxe" + berri "berri" Etxe berri
Goikoetxe goi "goi" + ko "ko" atzizkia + etxe "etxe" Goiko etxe, goikaldean dagoen etxea
Ibaiguren ibai "ibai" + guren "bazter" Ibai guren, ibai bazter.
Loiola lo(h)i "loi" + -ola "leku" Loi lekua
Mendiluze mendi "mendi" + luze "luze" Mendi luze
Mikelena Mikel "Mikel" + ena "-ena edo -enea atzikia" Mikelena edo Mikelen etxea
Mitxelena Mitxel "Mitxel (Michel)" + ena "-ena edo -enea atzikia" Mitxelena, Mitxelen etxea
Urberoaga ur "ur" + bero "bero" + -aga "leku atzizkia" Ur beroa dagoen lekua
Zabala zabal "zabal" Zabala
Zubiondo zubi "zubi" + ondo "ondo" Zubi ondo

Abizenak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adibide bezala 1053ko Barriako Monastegiaren (Etxebarriako San Agustin, Elorrion) emate-dokumentua kontutan hartu ezkero, bertan agertzen diren pertsona izenak beste izen patronimiko (aitaren izena) edo eramailea jaio den lekua aipatzen duen abizen batez jarraituak direla ikus ahal izango dugu: Eneco Lupiç de Laçkanu (Eneko Lopez Lazkaokoa, hau da, Eneko Loperen Semea eta Lazkao udalerrikoa) eta honela beste hainbat, Gomiz fortuniç de formaiftegui, Nunuso Narriateç de Lohinaç, Gideri Momeç de Ankelo (et suo germano Acenari Momeç de Alubarro), Sancio Telluç de Olhabehe çahar, etb. Gutxi izango dira izen patronimikoa bakarrik daramatenak: Senior lupe ahoftarrif, Urrana Uitacoç, etb.; eta bakarra patronimiko gabea: Nunnuto Miotaco, euskarazko "-ko" atzizkiarekin, hau da: Miotako Nunuto. Baina euskal abizen mota ezberdinen jatorriaren ezagupen ona izatekotan, herrikoiagoak diren agirien ikuspena baino hoberik ez da. Irantzuko Monastegiaren Rubro Liburua edo kontuen liburuan garaiko euskal izen sail bat agertzen dira, gehienak XIII. mendean idatziak eta Jose Maria Lakarra Jaunak argitaratuak.[2]

Zerrenda honetan honakoa aurki dezakegu:

1) Esandako agirian jatorria -herria edo etxea- aipatzen duten abizenak eta ezbairik gabe gerora datozen euskal abizenen gehiengoa osatzen dutenak: Pero de Aytepuyn, Lop de Lauairia, Sancha de Larraiyça, Martin de Muru, etb. Hauen aldamenean gaur egun arte kontserbatu ez diren izendapenen multzo handi bat, lehen aipatutako Nunnuto Miotaco bezala, euskal "-ko" ("-co") atzikia daramatenak: Domenga y Miquele Bassoco "Basoko", Orti y Sancha Bassauilco, Miguel Baraceco "Baratzeko", Sancha Bicuetaco "Pikuetako", Garcia Etayuco "Etaioko", Pedro laurico, beharbada "Jauregiko", Pero Iturrietaco "Iturrietako", Toda Larrayn eguico "Larrañegiko", Toda munoco "Toda Muinoko", Maria Sarrico "Sarriko", Garcia y Pero Urrutico "Urrutiko", Maria Cubico e Peydro de la Puent su marido ("Zubiko").

2) Patronimikoak, bakarrik edo beste abizen batez lagunduak: Toda Açariz quel dezian ardan buru, Semen Barbaz (Barbatain, izen toponomikoa: latineraz. Barbatus; genitiboa, Barbati), Garcia Carloyz, Orti Enecoyz, Lope Erascoyz, Uenega Martiniz, Pero Ochandyz, Lope Seiñez (beharbada euskarazko sei(n)"haur", (jadanik antzinako akitaniar inskripzioetan aipatua), etb.; Pero Arceyz de Vidaurre, Gonfaluo Garceiz de Odiaga, Ochoa Marcuiz de Ylardia, Remir Mochorroyz de Auarçuça, etb. Adibidez:

Izena Patronimikoa
Gaztelaniaz Latinez Euskaraz Euskaraz Latinez Gaztelaniaz
Íñigo Enneco Eneko Enekoitz Enneconis Íñiguez
García Garsea Gartze(a) Garzeitz Garseanis Garcés
Ordoño Fortunius Orti Ortitz Fortunionis Ordóñez
Lope Lupus Otso(a)/Lope Otsoitz/Lopitz Lupi López
Sancho Sancius Antso Sanoitz Sancionis Sánchez
Jimeno Scemenus Semero Semeroitz Scemenonis Jiménez
Aznar Asenari Azeari Azearitz Asenari Aznárez
Velasco Belasco Berasko Beraskoitz Belasconis Velázquez
Galindo Galindus Garindo Garindoitz Galindonis Galíndez


3) Ezizen edo gaitzizen moduko artikuludun adjetiboak: Lope Andia "Handia", Domenca Beguiurdiña "Begi Urdiñetakoa", Johan Belça "Beltza", Toda Çuria de Ayllo "Alloko Toda Zuria", Domingo Chipia "Ttipia", Sancha ederra "Ederra", Garcia Ezquerra "Ezkerra", Lope Gutia ("Gutxi"), Domingo Landerra "Landerra=Atzerritarra, garaiko eta tokiko euskaraz", Domingo Latça "Latza, pertsona zakarra", Sancho Leuna "Leuna, pertsona leuna", Orti y Sancho Ona "Ona", Pedro Sendoa "Sendoa" (1107an Nafarroan dagoeneko Urraca Sendoa bat ere bazen).

4) Mota esberdinetako artikuludun izen edo sustantiboak, ezizen edo eramalearen izatea deskribatzen dutenak: Pero Buztaina (Landuchio vuztayña "Buztana"), Domingo Echayuna (gaur egungo euskara Etxajauna "Etxearen Jauna" edo hobe Landuchio esçajauna "iratxo", Atsotiz eta esaera zaharretan "esa jaun" "iratxoa" baita), Domingo Erlea "Erlea", Gra (Gracia?) Sauela "literalki Sabela". Horien artean abere izen bat ere aurki genezake, garai haietan bataio-izen bezala erabilia: Sancho Ochoa, gaur egungo euskaraz "Otsoa".

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barne Loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Abizen Aldatu lotura Wikidatan