Portugal

Wikipedia(e)tik

Portugaldar Errepublika
República Portuguesa


Bandera	Armarria

Goiburu nazionala: Ez du

Ereserkia: A Portuguesa

Hiriburua
Koordenatuak Lisboa
38°42′ N 9°11′ W

Hiri handiena Lisboa

Hizkuntza ofiziala(k) Portugalera, mirandera¹

Gobernua

Presidentea
Lehen Ministroa

Errepublika parlamentarioa
Aníbal Cavaco Silva
José Sócrates

Eraketa
- Independentzia
- Onartua 1128 ekainaren 24
1143 urriaren 5

Eremua
- Guztira
- ur % 92.391 km² (111.)
0,5%

Biztanleria
- Estimaketa (2005)
- Errolda ()
- Dentsitatea 10.566.212 (76.)

114 biztanle/km² (66.)

Dirua Euroa² (€) (EUR)

Ordu eremua
- Udan (DST) UTC (UTC +0³)
Bai (UTC +1³)

Interneteko domeinua

.pt

Telefono aurrizkia +351

Herritarra portugaldar

¹Mirandera, Asturieraren aldaera, ofizialki onartua da 1999tik
²2002 baino lehen Escudoa
³ Azores uharteetan UTC-1 eta UTC

Portugal Europa hego-mendebaldeko estatua da, Europar Batasuneko kidea, Iberiar penintsulako mendebaldean kokatua. Gainera bi uhartedi ditu Ozeano Atlantikoan: Madeira eta Azores uharteak.

Hiriburua Lisboa da.

Eduki-taula

1 Geografia
2 Historia
3 Biztanleen inguruko datuak
4 Datu politikoak
- 4.1 Alderdi politikoak
5 Banaketa administratiboa
- 5.1 Hiri nagusiak
6 Ekonomia datuak
7 Kultura
8 Hedabideak
9 Ikus, gainera
10 Erreferentziak
11 Kanpo loturak

[aldatu] Geografia

Sakontzeko, irakurri: Portugalgo geografia

Portugal satelite irudian.

Iberiar Penintsula mendebaldean kokatua dago. Ipar eta ekialdean, mugakidea da Espainiarekin, zehazki Galiziarekin, Miño ibaia tartean dutela. Hego eta mendebaldean, aldiz, Ozeano Atlantikoa dauka.

Azoreak (2.333 km2) eta Madeira (801 km2) herrialdeko uhartedi handiak dira. Ponta do Pico (2.351 m) Picoko uhartean (Azoreak) eta Serra da Estrela ("Torre", 1.993 m, Guardako barrutian) tontorrik handienak dira.

[aldatu] Historia

Artikulu nagusia: Portugaleko historia

Esplorazioen Aroan herrialdea mundura zabaldu zen, eta inperio bat ere sortu zuen, XV. eta XVI. mendean zegoen handienetarikoa. Hurrengo mendeetan gainbehera ekonomiko eta politikoa hasi zen. 1755ean lurrikara batek ia guztiz suntsitu zuen Lisboa hiriburua eta 1822an galdu zuen kolonia nagusia, Brasil alegia. 1910ean monarkia bertan behera utzi zuten, eta XX. mendean zehar barne liskarrak eta oreka politiko eza ohikoak izan ziren, ia 50 urte iraun zuen diktdadura bat barne. 1974an Krabelinen Iraultzak demokrazia ekarri zion herrialdeari azkenean, eta 1986an Portugal Europako Ekonomia Erkidegoan sartu zen.

[aldatu] Biztanleen inguruko datuak

Talde etniko nagusiak: %99.5 portugaldar; %0.2 caboverdetar, %0.1 brasildar, %0.2 beste.
Biztanleen banaketa: %34.8 hiritar, %65.2 landatar.
Urteko hazkunde-tasa: 0.8/1.000 (1993).
Ugaltze-tasa: 1.6/1.000 (1993).
Heriotza-tasa: 10.7/1.000 (1993). Haurrena: 10/1.000 (1990-1995).
Bizi-itxaropena: 70.8 urte gizonezkoengan eta 78 urte emakumezkoengan (1994).
Analfabetismo-maila: %13.2
Erlijioak: %94.5 katoliko, %3.8 sinesgabe, %0.6 protestante, %0.1 judu, %0.1 musulman.
Biztanleen banaketa adin-tarteka:
- >15 urte: %22.7.
- 15-29 urte: %24.6.
- 30-44 urte: %18.8.
- 45-59 urte: %16.5.
- 60-74 urte: %12.6.
- >74 urte: %4.8.

[aldatu] Datu politikoak

Gobernu-mota: Alderdi anitzeko errepublika. Ganbara legegile bakarra (230 kideekin).
Estatuburua: Lehendakaria.
Gobernuburua: Lehen ministroa.

[aldatu] Alderdi politikoak

Portugalgo parlamentuan (Errepublikako Asanblea), ondoko alderdi politikoek dute ordezkaritza:

Alderdia	2002ko hauteskundeak	2005eko hauteskundeak
Bloco de Esquerda BE (Ezkerreko Blokea)	3	8
Partido Comunista Português PCP	10	12
Partido Ecologista "Os Verdes" PEV (Alderdi Ekologista-"Berdeak")	2	2
Partido Socialista PS	96	121
Partido Social Democrata PSD	105	75
Centro Democrático Social / Partido Popular PP	14	12

[aldatu] Banaketa administratiboa

Sakontzeko, irakurri: Portugalen banaketa administratiboa

Herrialdea bost erregio edo eskualde handitan banatuta dago, eta horietako bakoitza azpieskualdetan.

Bestela, 18 barrutitan ere banatzen da, hauexek izanda: Aveiro, Beja, Braga, Bragança, Castelo Branco, Coimbra, Evora, Faro, Guarda, Leiria, Lisboa, Portalegre, Porto, Santarem, Setubal, Viana do Castelo, Vila Real eta Viseu.

Azkenik, 2 eskualde autonomo (Açores eta Madeira) eta menpeko lurralde 1 Makau (1999tik Txinaren lurraldea) ditu Portugalek.

[aldatu] Hiri nagusiak

Udalerriei dagokienez, concelho izena hartzen dute eta freguesia edo parrokiatan banatuta daude. Hauexek dira hiri eta udalerri portugaldar nagusiak, 2001eko erroldaren arabera:

Lisboa (564.657 biztanle/ Lisboa Handia: 2.600.000 bizt. inguru)
Sintra (363.749 bizt.)
Porto (263.131 bizt. / Porto Handia: 1.600.000 bizt. inguru)
Loures (199.184 bizt.)
Vila Nova de Gaia (178.255 bizt.)
Amadora (175.872 bizt.)
Cascais (170.683 bizt.)
Matosinhos (167.026 bizt.)
Gondomar (164.096 bizt.)
Oeiras (162.124 bizt.)
Guimarães (159.576 bizt.)
Seixal (150.272 bizt.)
Braga (109.460 bizt.)
Almada (101.500 bizt.)
Coimbra (101.069 bizt.)
Funchal (100.526 bizt.)
Setúbal (89.303 bizt.)

[aldatu] Ekonomia datuak

Inportatutako produktu nagusiak:
- Makineria eta garraio-ekipamendua: %35.7.
- Janari eta abereak: %13.8.
- Erregaiak: %8.8.

Esportatutako produktu nagusiak:
- Ehungintzako produktuak: %28.4.
- Makineria eta garraio-ekipamendua: %21.3.
- Oinetakoak: %9.6.

Baliabide nagusiak:
- Ardoa: 8.5 miloi hl.
- Garia: 605.000 miloi tona.
- Arrainak: 293.000 tona.
- Kortxoa: 103.000 tona.
- Oliba olioa: 35.000 tona.
- Ardi-azienda: 5.2 miloi buru.
- Behi-azienda: 1.1 miloi buru.

[aldatu] Kultura

[aldatu] Hizkuntzak

Portugalera herrialdeko hizkuntza ofiziala da lurralde osoan. Halaber, mirandera ofiziala da ere bai Miranda do Douro/Miranda I Douro ko kontzejuan (Bragançako barrutia).

[aldatu] Literatura

Sakontzeko, irakurri: Portugesezko literatura

Herrialde honek Fernando Pessoa,Luiz de Camões,Florbela Espanca,Miguel Torga,Sophia de Mello Breyner Andresen bezalako poeta handia eta Jose Saramago eleberrigile famatua eta Nobel Sariduna eman ditu, besteak beste.

[aldatu] Musika

Sakontzeko, irakurri: Portugalgo musika

Fadoa da herrialdeko berezko musika mota nagusi eta ezagunena. Fadista klasikoen artean, Amalia Rodrigues abeslaria dugu ezagunenetarikoa. Bestela, abeslari gazte ditugu Mariza,Misia eta Cristina Branco, besteak beste, eta taldeei dagokienez "Madredeus" nabarmentzekoa da. Popular/Fado:Carlos do Carmo,Herminia Silva, Dulce Pontes,Zeca Afonso,Paco Bandeira,Paulo de Carvalho,José Cid,Tonicha.

[aldatu] Zinema

Sakontzeko, irakurri: Portugalgo zinema

Aipatzekoak dira zinema arloan Manoel de Oliveira zuzendaria eta Laura Alves eta Beatriz Costa aktoresak, beste batzuen artean.

[aldatu] Hedabideak

Jornal de Noticias; "Diario de Noticias" egunkari irakurrienetarikoa da.

[aldatu] Ikus, gainera

Lusofonia.

[aldatu] Erreferentziak

“Munduko Atlasa”. Klaudio Harluxet Fundazioa, Donostia, 1997.

[aldatu] Kanpo loturak

(Portugaleraz)(Ingelesez) Portugalgo Gobernuaren webgunea
(Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.