Iraizpen

Wikipedia(e)tik
Iraizketa» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Iraizpena edo eskrezioa substantzia toxikoak eta metabolismoaren hondakinak (iraizkinak) izaki bizien barne ingurunetik kanpora igarotzea ahalbidetzen duen prozesu multzoa da. Ornodunetan iraitz-aparatuak iraizkin horiek odoletik kendu eta kanporatu egiten ditu, baina iraizpen prozesuan izerdi guruinek, birikek eta gibelak ere parte hartzen dute.

Metabolismoaren ondorioz sortzen diren molekulen artean aipagarrienak dira karbono dioxidoa (CO2) (gluzidoen katabolismoan sortua) eta urea, azido urikoa eta amoniakoa (proteinen katabolismoan sortuak). Molekula horietako batzuk, gainera, oso toxikoak dira. Giltzurrunek eta iraitz-aparatuak, oro har, iraizkin horiek odoletik kendu eta kanporatu egiten dituzte gernuaren bidez. Baina -horretaz gain- onuragarriak diren baina kontzentrazio handian dauden beste substantzia batzuk ere (esaterako, soberan dauden ura -H2O- eta ClNa) kanporatzen dituzte. Iraitz-aparatuaren zeregin nagusia, laburbilduz, barne-ingurunea garbitzean datza.

Iraizkinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Karbono dioxidoa metabolismo zelularrean sortzen da, glukosaren katabolismoaren ondorioz. Molekula hori odolaren bitartez eta zirkulazio aparatuaren bitartez biriketara iristen da. Bertan, arnasaren bidez, kanporatu egiten da.
  • Konposatu nitrogenatuak proteinen katabolismoan sortzen dira eta, odola eta zirkulazio aparatuaren bidez giltzurrunetara iristen dira. Bertan xurgatzen dira eta urarekin batera kanporatzen dira gernuarekin (giltzurrunetan odola garbitzen baita)
    • Amoniakoa da proteinen katabolismoaren hondarra animalia amoniotelikoengan (ornogabe urtarrak, arrain osteiktioak, anfibioen larbak). Oso gai pozoitsua da animalientzat eta erraz disolbatzen da uretan eta erraz barreiatzen ur disoluzio batean edo mintzetan zehar. Tasun horiek direla eta, nitrogenoaren metabolismoaren azken buruko gai primario gisa iraizten denean, ur kopuru handiekin batera kanporatzen da, alegia baliabide hidrikoari dagokionez mugarik ez duten uretako animalietan.
    • Azido urikoa da animalia urikotelikoek (hegazti, narrasti eta intsektuek) kanporatzen duten proteinen katabolismoaren hondakina. Azido urikoa ez da ia pozoitsua, eta ez da erraz disolbatzen; hori dela eta, lehorreko animalietan agertu ohi da katabolito hau, adibidez intsektuetan, narrastietan, hegaztietan, gasteropodo batzuetan, etab. Animalia hauek bizitzan aldiren bat igarotzen dute urarekin inolako harremanik ez dutela. Azido urikoa gai gotor gisa iraitz daitekeen nitrogenoaren iraizkin bakarretakoa da, eta horri esker ez da ur galerarik gertatzen gai hori iraiztean; hauxe da basamortuetako animaliek baliatzen duten iraizketa sistema.
    • Urea da animalia ureotelikoek proteinen katabolismoaren ondorioz sortzen duten molekula (gibelean sortzen da amoniakotik abiatuta), gernuaren bidez kanporatzen dutena. Urea ez da amoniakoa bezain gai pozoitsua; hura baino are errazago disolbatzen da eta ez da hain erraz barreiatzen. Lehorrean bizi diren animaliak dira era honetakoak (ugaztunak, anfibioak), nahiz eta ur ingurunearekin harreman estua izan (anfibioek, esaterako) edo ingurune horretan igaro enbrioi aldia. Elasmobrankioak (marrazoak, arraia) dira talde honetakoak. Beren ezaugarri nagusiak dira odolean urea kontentrazio handia (uremia), osmoerregulazioarekin zerikusia duena, eta trimetilamina oxido kopuru handia izatea. Lozorro aldiak bizi izaten dituzten animalia birikadunak ere urotelikoak dira aldi horretan, eta amoniotelikoak aktibo diren aldian.

Iraizpenean parte hartzen duten organoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugaztunek hainbat organoren bitartez burutzen dute iraizpena:

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iraizpen Aldatu lotura Wikidatan