Odol

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Giza odola: a) eritrozitoak; b) neutrofiloak; c) eosinofiloak; d) linfozitoak.
Ezkerretik eskuinera: eritrozitoa, plaketa eta leukozitoa

Odola (aitzineuskara zaharrez: *dol*do-dol[1]) aparatu kardiobaskularrean zehar zirkulatzen den ehun likatsua da. Bi osagai nagusi ditu: odol-plasma alde batetik eta elementu formeak bestetik: leukozitoak (globulu zuriak), eritrozitoak (globulu gorriak) eta plaketak. Zeregin asko ditu: elikagaiak ehunetara eramatea, gasak (oxigeno eta karbono dioxidoa) garraiatzea —arnasketa pigmentuen bidez—, hondakinak eta hormonak garraiatzea, defentsarako behar diren zelulak eta substantziak (antigorputzak...) behar diren tokietara eramatea, gorputzaren tenperaturari aldagabe eustea eta barne pH zein oreka osmotikoari egonkor eustea.

Hematologia da odolarekin loturiko eritasunez arduratzen den espezialitate medikoa.

Sarrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Odola adigaiak lotura estua du garraio adigaiarekin. Zelulak gaiak trukatzen ditu ingurunearekin bere mintz plasmatikotik zehar, eta horri esker bizi da. Organismo bakun batzuetan, belakietan adibidez, kanpo inguruneak —bizi diren ura— animaliaren barrutik zirkulatzen du, hura elikagaiez hornituz eta zelulak sortzen dituen hondakinak eramanez; batzuetan ordea gas disolbatuak eta elikagaiak gorputzeko hormetan zehar xurgatzen dira zuzenean. Belakiek, knidarioek eta har zapalek oso erraz egiten dute trukea.

Ornogabe askotan eta ornodunetan, ordea, gorputzeko zelulak kanpoaldetik urrun daude, zailago da, beraz, truke hori —bizitzeko ezinbestekoa— egitea, eta barne garraiobide baten beharra dute kanpotik hartutako elikagaiak eta oxigenoa zelula guztietara banatzeko eta zelulek sortzen dituzten hondakinak kanporatzeko. Zirkulazio sistema baten beharra dute, beraz. Organo bultzatzaile gihartsu batez (bihotza), hainbat diametrotako hodiez (arteriak, zainak eta kapilarrak) eta hodietan zehar dabilen isurkariaz —odola— osatua dago sistema hori. Odola gorputz osoan zehar ibilarazteko adinako presioa eragiteko ahalmena izan beharko du, beraz, bihotzak.

Odolaren eginkizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ornogabe eta ornodun askotan odolak du gorputzeko zeluletara elikagaiak eta oxigenoa eramateko ardura. Hormonak ere odolak eramaten ditu. Esan daiteke, merkataritza adibide bat hartuz, banaketa sare bat eratzen duela eta bere bezeroetako bakoitzari (zelulei) bizitzeko behar dituen elementuak —bai gorputzean bertan sortuak (hormonak), bai zenbait organotan (birikak, hesteak) lortuak (elikagaiak, oxigenoa)— helarazteaz arduratzen dela. Odola, gainera, zabor biltzaile ere bada, eta zelulek sortzen dituzten hondakinak eramaten ditu, pozoitsuak gerta baitaitezke bestela.

Infekzioei aurre egiteko zeregina ere odola osatzen duten zeluletako batzuek betetzen dute. Zelula horiek orobat arduratzen dira garbiketa lanaz, gorputz arrotzak-eta desegiteko duten ahalmenari esker (fagozitosia). Odolaren osaera lagungarri gertatzen da barneko pHari egonkortasuna emateko; eta baita hegaztien eta ugaztunen —odol beroko animalien— gorputzeko tenperatura orekatzeko ere: hau da, jarduera metaboliko handiko gorputz ataletan —hezurdurako giharretan, adibidez— sorturiko bero gehiegia azalera garraiatzen. Orobat da lagungarri zelulek bizitzeko eta beren jarduera behar bezala betetzeko moduko barne ingurunea izan dezaten. Odol kopurua, noski, ez da berdina animalia mota guztietan. Gizakiak —70 kgko heldu batek, esate baterako— 5-6 bat litro izaten ditu, baina kopuru hori gorputzaren tamainaren eta beste faktore batzuen arabera aldatzen da. Oro har, gorputzaren pisuaren %8 izaten da odol kopurua. Odol bolumen osoari bolemia esaten zaio.

Odolaren osaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ehun konplexua da odola. Ornodunetan, adibidez, odol-plasma deitzen zaion isurkari batean dilindan edo suspentsioan dauden zelulez —globulu gorri eta zuriez— eta hainbat motatako zelula zatiez —plaketez— osatua dago.

Odol plasma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izaki heldu batean odol bolumen osoaren %50-60 hartzen du. Bolumen gorabeherak izaten ditu izerdia botatzen denean (gutxitu egiten da) edo likido asko barneratzen denean (handitu egiten da). Hori koloreko disoluzio gazia da, urez osatua gehienbat (%92).

Plasman ehunaka proteina (%7) mota daude, zeinek bere zeregina duela. Proteinen kontzentrazioak, bestalde, odolaren eta isurkari betegarriaren arteko ur banaketan eragiten du. Neurri handi batean albuminei dagokie zeregin hori, plasmako proteina gehienak (%60) albuminak baitira. Albuminez gainerako proteinak globulinak, lipoproteinak eta fibrinogenoa dira. Fibrinogenoak odolaren gatzatze prozesuan parte hartzen du, eta plasmatik bereizten bada, geratzen den isurkaria odol-seruma da. Gammaglobulinak, berriz, antigorputzak dira, eta zenbait eritasunaren aurkako inmunitatea (eta, beraz, organismoaren babesa) eragiten dute. Alfa eta beta globulina batzuek lipidoak eta bitamina liposolbagarriak garraiatzen dituzte. Plasmako proteinek, bestalde, odolaren pHak gorabehera handirik izan ez dezan eta 7,4 inguruan mantendu dadin laguntzen dute. Hormonak, aminoazidoak, azukre bakunak (glukosa), bitaminak, ioiak eta gas disolbatuak (oxigenoa, nitrogenoa, eta karbono dioxidoa) ere ditu plasmak. Plasmako lipidoen artean, berriz, gantzak, fosfolipidoak eta kolesterol daude.

Globulu gorriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fitxategi:080. Odola 0.3 10.jpg
Zabaldutako odol lagin baten itxura.

Globulu gorriak, eritrozitoak edo hematieak ere deituak, oxigenoa organismoko zeluletara garraiatzeaz arduratzen dira. Zelula txiki-txikiak dira (7-8 mikrako diametroa eta 1-2 mikrako lodiera), biribilak, ahurrak alde bietan (lodiagoak dira ertzean erdialdean baino), eta ugaztunenek ez dute nukleorik (bai ordea beste ornodunenek). Zelula elastikoak dira: tolestu edo bihurritu egiten dira odol hodi estuetatik igaro ahal izateko. Gizaki batean 30 bilioi inguru daude, hau da, bost milioi globulu gorri mikrolitro bakoitzeko. Emakumezkoek gizonezkoek baino gutxiago dituzte.

Hezur jakin batzuen muinean eratzen dira (saihetsak, ornoak, hezur luzeak, burezurra eta bularrezurra), eta 120 eguneko bizia izaten dute batez beste. Gibelean eta barean globulu zuriek odoleko eritrozito zaharrak suntsitzen dituzte. Gorputzak berriro erabiltzen ditu globulu gorriak suntsitzean eratzen diren gaiak, eta berriro erabili ezin daitezkeenak — hemoglobinaren hemo taldeak— behazuna egiteko erabiltzen dira. Segundo bakoitzean gure gorputzak 2,4 milioi globulu gorri suntsitzen dituela uste da.

Kolore gorrikoak dira, eta hemoglobinagatik da hala, proteina burdinduna baita hemoglobina. Zitoplasman aurkitzen da, arnasketa pigmentuaren eginkizuna du, eta oxigenoarekiko eta karbono dioxidoarekiko atxikimendua. Kanpo inguruneko oxigenoa odolera igarotzen denean burdinarekin elkartzen da eta oxihemoglobina eratzen du.

Kolore gorri distiratsuko odola da oxigeno asko duena (odol gorria). Oxigenoa galtzen duenean, ilunago jartzen da (odol urdina). Zelulek arnasketa aerobioan hondakin gisa sortzen duten dioxido karbonoaren zati bat ere eramaten du hemoglobinak, karboxihemoglobina itxuran. Beste zati bat plasmako urarekin nahasten da eta bikarbonatoa eratuz: CO2 + H20 —- C03H- + H+.

Batzuetan, hemoglobina produkzioan akatsen bat izan delako, edo odola galdu delako, edo eritrozito gehiegi suntsitu direlako, behar baino oxigeno gutxiago garraiatzen da organismoan zehar. Oxigeno urritasun horren ondorioari anemia —ahultasuna eta nekea— esaten zaio. Oso leku garaietan bizi diren pertsonek —Andeetako indiarrek, adibidez— leku beheretan bizi direnek baino hemoglobina gehiago dute (globulu gorri gehiago, beraz), eta horri esker eraman dezakete onez airean oxigeno gutxiago izatea. Leku garaietara ohituta ez daudenek oxigenoa asimilatzeko arazoak izatean datza hain zuzen mendiko gaitza (sorochea).

Animalia askok dute hemoglobina (ornodunek, moluskuek, ekinodermoek, oskoldunek, anelidoek, nematodoek, platelmintoek), eta orobat dituzte gasak garraiatzen dituzten beste arnasketa pigmentu batzuk ere. Hemozianina, esate baterako, koloregabea da, baina urdin jartzen da oxigenoarekin nahastean; batez ere artropodoetan eta moluskuetan aurkitzen da, eta kobrea du bere molekulan. Klorokruorina, berriz, berdexka da, hemoglobinaren antzeko osagaiak ditu —burdina du molekulan—, eta lau poliketo (itsas anelidoen klasea) familiatan aurkitzen da: sabellidae, serpullidae, chlorhaemidae eta ampharetidae familietan, alegia. Hemeritrina koloregabea da eta gorri jartzen da oxigenoarekin erreakzionatzen duenean; magelona generoko poliketoetan, sipunkulidoetan, priapulidoetan (halicryptus, priapulus) eta zenbait brakiopodotan (lingula) azaltzen da. Honek ere burdina du bere molekulan.

Globulu zuriak edo leukozitoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Globulu zuriei odoleko soldadu-edo esan liezaieke, organismoa bakterioetatik eta beste gorputz arrotz batzuetatik (birusetatik, esate baterako) babesteko zelula espezializatuak diren neurrian. Orobat garbiketa lanaz arduratzen dira, zelula hondakinak edo zelula hilak kanporatuz.

Eritrozitoak baino handiagoak dira eta 5.000-10.000 izaten dira mikrolitro bakoitzeko. Organismoaren jardueraren edo osasun egoeraren araberakoa izaten da leukozito kopurua. Odoleko leukozito kopurua jakitea garrantzi handikoa da: kopurua asko handitzeak, esate baterako, infekzio bat dagoela adierazten du. Leukozito mota desberdinak daude, eta haien arteko proportzioa ere osasun edo eritasun seinale izan daiteke.

Leukozitoak ehun hematopoietikoetan (hezur-muin gorrian, helduetan) eratzen dira. Zelula ameboideak dira, eta mugitzeko gaitasuna dute. Odolaren norabidearen aurka ere ibil daitezke, are odol-hodiak zeharkatu eta ehunen artean ibili ere. Are gehiago, eritrozitoak odolean jarduten duten bezala, leukozito gehienak odoletik atera eta ehunen artean ibiltzean hasten dute beren jarduna.

Gizakiaren odolaren leukozitoak bi taldetan bereizten dira, zitoplasman duten pikor kopuruaren arabera:

  • Granulozitoak: Hiru mota bereizten dira: basofiloak, neutrofiloak eta eosinofilo edo azidofiloak.
    • a) Basofiloen pikorrak koloregai basikoez tindatzean urdindu egiten dira. Erreakzio alergikoetan parte hartzen dute eta histamina eta heparina asko izaten dute. Heparinak, antikoagulantea izanik, zeregina du odolaren gatzatzean ere.
    • b) Neutrofiloak, berriz, fagozito nagusiak dira, eta haiek arduratzen dira babeste eta garbitze lanez, bakteriak eta zelula hondakinak bilatu, bildu eta txegosiz. Leukozitoen artean ugarienak dira (leukozitoen %60) eta duten nukleoaren gingil forma berezia dela eta, polimorfonokukleodunak ere esaten zaie.
    • c) Eosinofiloek bikor handiak dituzte eta koloregai azidoez (eosina) tindatzen dira. Leukozitoen %1-3 dira baina asko ugaltzen dira erreakzio alergikoetan. Ez dira neutrofiloak bezain mugikorrak, ez eta horren fagozitikoak.
  • Agranoluzitoak: Ez dute pikorrik (baina izan ditzakete). Bi mota daude: linfozitoak eta monozitoak.
    • a) Linfozitoak dira, neutrofiloen ondoren, leukozito ugarienak (%20-30). Bi motatakoak izan daitezke: B linfozitoak eta T linfozitoak, eta erantzun inmunologikoan duten zereginaren arabera bereizten dira. B linfozitoek antigorputzak sortzen dituzte eta besteek (T zitotoxikoak), berriz, bakteriei eta birusei erasotzen diete.
    • b) Monozitoak, aldiz, dauden odol zelula handienak dira (20 mikrako diametroa ere izan dezakete) eta leukozito guztien %3-8 osatzen dute. Hezur-muinean sortzen dira, eta odolean egonaldi bat egin ondoren, ehunetan garatzen dira, eta makrofago bihurtzen, bakteriak txegosteko eta ehunak garbitzeko.

Plaketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugaztunetan ez ia beste ornodun guztietan, odolean zelula nukleodun txiki-txiki batzuk izaten dira (tronbozitoak) hemostasian parte hartzen dutenak, odoljarioa geldiarazten, alegia. Ugaztunetan, berriz, plaketek dute betekizun hori (tronbozito ere esaten zaie). Zitoplasma zatiak dira plaketak, ez dute nukleorik eta hezur-muineko zelula handi batzuetatik —megakariozitoak— askatzen dira. Ez dira, beraz, zelula osoak. Gizakiak 300.000 inguru izaten ditu mikrolitro bakoitzeko.

Zauri bat egiten denean, hautsitako odol-hodiak berehala uzkurtzen dira odoljarioa geldiarazteko. Plaketak zuloaren inguruan itsasten dira, eta adabaki moduko bat eratzen dute. Gainera, ADP askatzen dute, harekin plaketa gehiago erakartzeko. Eta hala, behin-behineko odolbildua eratzen da. Aldi berean, beste odolbildu bat eratzen da, odolbildu iraunkorra, gai askoren parte hartzearekin. Koagulazioaren faktoreetako batek hondatua dagoen ehuna ukitu ahala hasten da koagulazio erreakzioa. Lehenbizi protronbinatronbina bihurtzen den proteina plasmatiko bat— aktibatzen da. Aldi berean tronbinak erreakzio bat katalizatzen du, eta fibrinogenoa —proteina plasmatiko disolbagarri bat— fibrina —proteina disolbaezina— bihurtzen da. Fibrinak harizpi luzeak eratzen ditu eta harizpiak odol hodi hautsian itsasten dira sare baten gisa. Gero plaketa eta globulu gorri gehiago gehitzen zaizkio sareari, odolbildua loditu eta sendotu arte.

Hemofilia eritasuna, adibidez, koagulazio faktoreetako bat ez izateak eragina da. Odola oso geldiro gatzatzea du ezaugarritzat eta herentziaz transmititzen da.

Odol taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Globulu gorrien azalean diren gai markatzaile batzuen arabera zenbait odol talde bereizten dira. Transfusioetan duten garrantzia dela eta, pertsonak ABO sistemaren arabera bereizten dira, lau taldetan —A, B, AB, O—, mota bateko eritrozitoak eta beste bateko odol-seruma nahastean eratzen den aglutinazioaren arabera. Globulu gorrien azalean diren gai antigenikoak odol-serumaren antigorputz espezifikoekin (inmunoglobulinak) erreakzionaraztean gertatzen da aglutinazioa. Nork bere odol taldea ezagutzea ezinbestekoa da odol transfusioa egiteko. Transfusioa talde bereko pertsonen artean egin behar da nahitaez. Nolanahi ere, AB taldeko pertsona batek A taldeko, B edo 0 taldeko baten odola har dezake (eta hartzaile unibertsala esaten zaio horregatik), eta 0 taldeko batek, berriz, A taldeko, B, AB edo 0 taldeko bati eman diezaioke (eta emaile unibertsala esaten zaio).

AB0 sistemaz gainera, ordea, badira beste sistema batzuk ere. Horien artean ezagunena Rh faktorearena da.

Hematokritoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elementu formeen bolumen proportzioa da hematokritoa. Odola antikoagulatzaileekin tratatu eta gero zentrifugatzen bada, elementu formeak eta plasma bereizten dira. Egoera normalean, elementu formeek bolumen osoaren %45 osatzen dute eta plasmak %55.

Odoleko elementu formeen itxura normala eta agertzen diren proportzio normalak ezagutzea garrantzitsua da informazio ugari ematen digulako:

  • Odoleko gaixotasunei buruzkoa
  • Infekzio bakteriano, biral zein parasitikoei buruzkoa

Horretarako odol estentsioak edo odol-frotisak erabiltzen dira, Giemsa edo Panoptiko Bizkorraz tindaturik.

Lotutako gaixotasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Odol Aldatu lotura Wikidatan