Atharratzeko gazteluko kantua

Wikipedia, Entziklopedia askea

Atharratzeko gazteluko kantua edo Atharratzeko jauregian Zuberoako Atharratze udalerrian jatorria duen euskal abesti herrikoi zaharra da. Lehenbiziko aldiz Chants Populaires du Pays Basque argitalpenean agertu zen 1870ean, J. D. J. Salaberriren eskutik.

Bertsiorik ezagunena Benito Lertxundik abesten duena da, halere Mikel Urdangarin eta Niko Etxartek ere euren bertsioak abestu izan ohi dituzte.

Atharratze Jauregian Jean Louis Armand de Quatrefagues de Breau (1810-1892) sendagile eta naturalistak idatzitako euskal balada zaharrenetarikoa da (1850ean). Balada hau frantsesera itzulita argitaratu zuen. Balada honek aldaera anitz eduki ditu Ampère, Francisque-Michel, eta E.C. Otté eta Charles Dickens nobelagile inglesen eskutik.

Mende batean zehar ahozko tradiziotik jasotako hainbat bertsiotan (1847-1947) ezagutzen da «Atharratze jauregian» («La fiancé de Tardets», «La palaciana de Tardets») deitutako balada narratiboa. Atharratze Jauregian euskal ahozko balada baliotsuenetako bat da eta, agian, baita enigmatikoena ere (“Ana Juanixe”rekin batera).

Exogamiaren eta dialektikaren arteko gatazka errealari buruz hitz egiten duen gogoeta baten aurrean gaude, balio orokorrez hornitua. Euskal errepertorioaren beste balada batzuetan agertzen dira gai horiek, non gatazka heriotzarekin konponbide tragikoarekin bukatzen den.

Baladaren corpusak 19 testuk osatzen dute, Antonio Zavalaren edizioaren arabera. Antonio Zavalaren edizioari testuak eskuratzeko errazak dira.

Atharratze Jauregian generoan bermatuta dauden oinarrizko alderdiei buruz intseguritatea sortzen digu:  pertsonaiak, kontakizunaren ordena, erreakzioak eragiten dituzten ekintzak eta amaiera erabakigarria. Arrazoi beragatik, balada “osatu gabe”, “aldatuta” dagoela esaten da, nahasia delako eta “ahapaldi galduak” dituelako.

Doinua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atharratze Jauregian.gif

Letra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorrizko Hitzak
Atharratz jauregian bi zitroiñ doratü;

Ongirako Erregek batto dü galthatü;

Arrapostü ükhen dü eztirela huntü,

Huntü direnian batto ükhenen dü.


Atharratzeko hiria hiri ordoki,

Hura handi bat badizü alde bateti;

Errege bidia erdi erditi,

Maria-Maidalena beste aldeti.


-Aita, saldü naizü idi bat bezala;

Ama bizi ükhen banü, aita, zü bezala,

Enündüzün ez juanen Ongrian behera,

Bena bai ezkuntüren Atharratze Salala.


Ahizpa, juan zite portaliala,

Ingoiti horra düzu Ongriako Erregia,

Hari erran izozü ni eri nizala,

Zazpi urthe huntan ohian nizala.


-Ahizpa, enükezü ez sinhetsia,

Zazpi urthe huntan ohian zirela;

Zazpi urthe huntan ohian zirela,

Bere nahi dükezü jin zü zien lekhila.


Ahizpa junts ezazü arrauba berdia,

Nik ere jauntsiren dit ene xuria;

Ingoiti horra düzü Ongriako Erregia;

Botzik kita ezazü zure sor etxia.

Aita, zü izan zira ene saltzale,

Anaie gehiena dihariren harzale,

Anaie artekua zanariz igaraile,

Anaie xipiena ene lagüntzale.


-Aita, junaen gira oro alkharreki;

Etxerat jinen zira xangri handireki,

Bihotza kargatürik, begiak bustirik,

Eta zure alhaba thunban ehortzirik.


Ahizpa, zuza orai Salako leihora,

Ipharra ala hegua denez jakitera;

Ipharra balinbada goraintzi Salari

Ene khorpitzaren xerkha jin dadila sarri.


Atharratzeko zeñiak berak arrapikatzen;

Hanko jente gazteriak beltzez beztitzen.

Andere Santa Klara hantik phartitzen;

Haren peko zamaria ürhez da zelatzen.

ITURRIA: Jean-Dominique-Julien Sallaberri: Chants populaires du Pays Basque. 1870

Euskara batua
Atharratze jauregian urrezko bi limoi;

Hungariako erregeak bat eskatu du; Erantzuna ukan du ez direla heldu, Heldu direnenan bat ukitu du.


Atharratzeko hiria hiri laua;

Ur handi bat duzu alde batetik,

Errege bidea erdi-erditik,

Maria Madalena beste aldetik.


Aita, saldu nauzu idi bat bezala,

Amak bizi(rik) ukan banu, aita, zu bezala,

Ez nintzen, ez, joanen Hungarian behera,

Baina bai ezkonduko Atharratze Salara.


Ahizpa, joan zaitez atarira,

Engoitik hor duzu Hungariako erregea,

Hari esaiozu ni eri naizela,

Zazpi urte honetan ohean naizela.


Ahizpa, ez ninduke ez sinestsiko,

Zazpi urte honetan ohean zarela;

Zazpi urte honetan ohean zarela,

Berak nahiko luke joan zu zaren lekura.


Ahizpa, jantzi ezazu arropa berdea,

Nik ere jantziko dut nire zuria;

Engoitik horra duzu Hungariako erregea;

Pozik utz ezazu zure sortetxea.


Aita, zu izan zara ene saltzaile,

Anaia zaharrena diruaren hartzaile,

Anaia artekoa zaldi gainera (igotzen) laguntzaile,

Anaia txikiena nire laguntzaile.


-Aira, joanen gara oro elkarrekin;

Etxera etorriko zara pena handiarekin,

Bihotza kargaturik, begiak bustirik,

Eta zure alaba hilobian ehortizirik.


Ahizpa, zoaz orain Salako leihora,

Iparra ala hegoa den jakitera;

Iparra baldin bada goraintzi Salari

Ene gorputzaren bila etorri dadila berehala.

Atharratzeko ezkilak berak errepikatzen; Hango jende gazteriak beltzez beztitzen.

Andere Santa Klara handik partitzen;

Haren peko zamaria urrez da zelatzen.

Metrika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kantu honetan, denboraren eraginez ezaugarri linguistikoak izan dituzten aldaketak dira (Atarratz - Atarratze). Horretaz gain, metrikari dagokionez, metrikaren irregulartasuna edo akatsak azpimarratzekoak dira. Silaben neurriak ez dira erregularrak, ez lerro bakoitzeko ez estrofa bakoitzeko. Ikusi daiteken modura, estrofa bereko lerro guztiek errima berdina dute, baina gainerako estrofetatik desberdinak.

Baladaren formatuari dagokionez, ahapaldien autonomia metrikoak, ahapaldien arteko errima aldaketak eta ahapaldi bakoitzak “eduki” bakarra edukitzeak, narrazioak dituen elipsiekin edo istorioaren ulertezintasunarekin batera, kontakizunaren ordena ez dago zehatz-mehatz finkatuta ez egotea eta ahapaldiak trukagarriak izatea eragiten dute.

Azalpen bat[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kantaren esanahiari dagokionez, zaila da zehatz mehatz istorioa hitzez hitz ulertzea, izan ere, parrafoek ez dute erlazioa haien artean eta laburpena egiteko zailtasunak eman daitezke. Hala ere, argi dagoena da, istorioan zehar familia bat eta errege bat azaltzen direla. Hori horrela, istorioa Atharratzeko hiri eta jauregian kokatzen da. Balada hau 1847-1947 garaikoa da eta ehun urte horietan zehar bertsio ezberdinak jaso dira.

Badirudienez, kanta hau sortu zuen gizonaren ama hilda zegoen eta horren ostean, haren aitak ez zuen gizonarekin zintzotasunez jokatzen. Gainera, gizonaren arrebarekin gauza bera gertatzen da eta aitaren erruz jasaten duten egoeraz alde egiteko, Hungriako erregearengana doaz laguntza eske.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]