Banbara hizkuntza

Wikipedia, Entziklopedia askea
Bambara hizkuntza
Bamanankan
Manding.png
Datu orokorrak
Lurralde eremuaMali, Burkina Faso, Boli Kosta, Gambia, Senegal, Ginea.
Hiztunak4,5 milioi
EskualdeaAfrikako mendebaldea
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Niger-Kongo hizkuntzak
Mande hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiaSOV hizkuntza
AlfabetoaMasaba (en) Itzuli, latindar alfabetoa, latindar alfabetoa, N'Ko (en) Itzuli eta Ajami script (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1bm
ISO 639-2bam
ISO 639-3bam
Ethnologuebam
Glottologbamb1269
Wikipediabm
IETFbm

Banbara hizkuntza, banbarera edo bamanankana banbara herriaren hizkuntza da. Maliko % 80k hitz egiten du bamanankanez, lehen edo bigarren hizkuntza gisa. Bamanankana Niger-kongo hizkuntza taldean sailkatuta dago, talde horretako manden azpi multzoan. Manden hizkuntzak Afrikako mendebaldeko herrialde askotan hitz egiten dira. Mandinga hizkuntzak elkar ulertzen diren manden hizkuntzek osatzen duten multzoa da. Mandinga hizkuntza garrantzitsuenak hauek dira: banbara (Maliko hizkuntza nagusia), mandenko edo mandinga (Gambiako nagusia eta Ginea-Bissaun), maninka edo malinkea (Ginean asko erabilia), kasonka (Senegaleko hegoaldean], mendea (Sierra Leonan erabiltzen dena), jula (Boli Kosta eta Burkina Fason), mandingoa eta yakuba Liberian eta, azkenik, ligbya Ghanan. Horiez gain, herrialde bakoitzean dialekto asko daude.

Bambareraren zabaltasunen ondorioz, Afrikako mendebaldeko merkataritzarako beharrezko hizkuntza bihurtu da. Jula hitzak (banbarerak hartzen duen izena herrialde askotan) bamanankanaz "merkataria" esan nahi du.

Bamanankan hitzak "bamanan-en hizkuntza" esan nahi du (kan hizkuntza da). Bamanan —batzuetan, Bamana idatzita— nazio baten izena da, bamanan hitzaren jatorrizko esanahia "ama ukatu dutenak" da. Bamanan herria Manden nazioteko gizarte patriarka zaharrena da; beste manden guztiak matriarka ziren. Bamanen matriarkatik patriarkarako aldaketa hori Mianka herriaren inbasioaren ostean gertatu zen.

Bamanankanak idazkera asko izan ditu historian zehar. Arabiar alfabetoaz eta alfabeto latinoaz banbara hizkuntza idazteko ahaleginak ez dira oso arrakastatsuak izan.

Bamanankanean, manden hizkuntza guztietan bezala, doinuak garrantzi itzela du. Doinuaren aldaketak esaldi guztiaren esanahia aldatzen du. Adibidez, ama esateko, doinu sakonean "ba" esaten da; doinu zorrotzean esanez gero, handia esan nahi du; doinu normalean esaten bada, ibaia da; eta eztarriaz ahoskatuta, ahuntza da.

1930ean Woyo Couloubalyk alfabeto latinoan oinarritutako idazkera berria sortu zuen, hasieran, 123 karaktere zituena, baina 1949an, Soulemana Kante-k N'ko alfabetoa sortu zuen, mandinga hizkuntzetarako eginik: 27 karaktere ditu eta 8 marka diakritiko, doinuen arazoa kontuan hartzeko. N'ko hitzak (un ko ahoskatuta en ko bainoago) mandinga hizkuntza guztietan "nik diot" esan nahi du eta volta-gur hizkuntza askotan ere bai. Tradizioak dioenez, 1235ean, Sundjata Keïta errege aldarrikatu zenean, herriari mintzatu zitzaion, "ni, Sundjata Keïta, zuei zuzentzen natzaizue, hitz egiten dizutenean N'ko esaten duzuen guztiei" esanez.

N'ko alfabetoak mugimendu kultural berria ekarri dio Afrikako mendebaldeari. Haren ikasle eta irakasle askok manden hizkuntza batua sortzea dute helburu: liburu eta lan asko argitaratu dira, gehienak historiaz, aintzenetako kondairez, atsotitz edo esaera zaharrez, medikuntza naturalaz, geografiaz eta astrologiaz dira. Koranaren eta Bibliaren itzulpenak ere badaude. Mande gramatikan eta oinarrizko matematikan lan garrantzitsuak egin dira eta orain interneten eta teknologia berrietan hizkuntza horiek sartzeko ahaleginak daude, halaber.

Afrikako mendebaldeko estatu guztiek hizkuntza ofizialtzat Europako bat daukate, gehienek ingelesa edo frantsesa; hori dela eta, jatorrizko hizkuntzetan hezkuntza eta literatura oso atzeratuta dago. Horrez gain, Afrikako estatuen lurraldetasunaren antolaketa dela eta, hizkuntza berbera duten herriak hiru eta askotan lau estatutan banatuta daude eta estatu bakoitzean hizkuntza afrikar asko daude. Ez da erraza hizkuntza afrikar bat besteen gainetik ofizialtzat hartzea. Egoera hori, banbaeraren kasuan, tamalgarria da. Malin % 80k hitz egiten du: hitz egiten ez dutenen artean, gehienak hamar urtetik beherako umeak dira, % 30ek bakarrik daki frantsesez, hots, hezkuntzan erabiltzen den hizkuntza bakarra.

Bamanankeraz alfabetizazio ahaleginak arrakastatsuak dira nekazariekin: hori ikusita, testu-liburuak pixkanaka itzultzen ari dira hizkuntza hartara, agian laster hezkuntza jatorrizko hizkuntzan emateko, eskola porrota gainditzeko eta hezkuntza jendeari hurbiltzeko.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.