Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Biblia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Biblia
Gutenberg Bible.jpg
Datuak
Generoa Testu sakratuak
Jatorrizko izenburua τὰ βιβλία
Hizkuntza hebreera, aramera eta greziera
Euskaraz
Izenburua Elizen arteko Biblia
Itzultzailea Dionisio Amundarain (koordinatzaile), Elizen Arteko Biblia Elkartea
Argitaratze-data 1994, 2006
ISBN 84-88774-05-2
Bibliari buruzko bideoa.

Biblia[1] (antzinako grezieraz: τὰ βιβλίαtà biblía, «Liburuak») judaismoaren, samaritanismoaren, kristautasunaren eta rastafarismoaren idazki sakratu eta nagusiak biltzen dituen liburu bilduma da. Erlijio horietako sinestunen ustez, Biblian Jainkoaren hitza jakinarazten zaie gizakiei.

Bi atal nagusi ditu, Hebrear Biblia eta kristauen Itun Berria. Kristauek Hebrear Bibliari Itun Zahar deitzen diote. Hebrear Bibliako testuak gehienbat hebreeraz idatzi ziren (zati batzuk, arameraz), eta Jesu Kristo jaio aurreko Israelgo herriaren historia kontatzen duten liburuek osatzen dute. Kristauek ez bezala, hebrearrek ez dute Jesus Nazaretekoa (Jesu Kristo) Jainkoaren semetzat aitortzen; horregatik, ez dute Itun Berria liburu sakratutzat onartzen. Itun Berria hasierako kristau batzuek idatzitako hainbat idazkiren bilduma da, I. mendeko koiné grezieraz idatzia; kristau idazle horietatik gehienak Kristoren judu dizipuluak zirela uste eta sinesten da. Kristau denominazioen artean ere desadostasunak daude, ea zer sartu behar litzatekeen kanonean, bereziki apokrifoei dagokienez.

Bibliako liburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian, beste edozein liburu baino aldi gehiagotan eta hizkuntza gehiagotara —2.000 baino gehiagotara— itzuli dute. Inoiz gehien saldutako liburua da, eta Mendebaldeko literaturaren funtsetako bat.[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biblia[3] eta eskriturak sortu baino lehen, jendeak istorioak belaunaldiz belaunaldi ahoz pasatzen zituen kontu handiz. Xehetasun guztiak emateaz eta ondo zabaltzeaz arduratu ziren. Apaindurarik gabe.

Bibliaren arabera K.a. 1400. urtean, Jainkoak Moises inspiratu zuen lehenengo bost Bibliak idazten hasteko. Hurrengo 1.500 urteetan, beste 40 gizon inspiratu zituela kontatzen du Bibliak, hiru kontinentetakoak. Hizkuntza askotan idatzi zituzten liburuak. Poesia, profezia, historia, instrukzio eta Jesusen bizitzaz zekiten lehenengo eskuko testigantzaz idatzi zuten.

Guztira, 66 liburu sortu zituzten[4]. Bibliaren hitzetan, hainbeste  idazteko inspirazioa eduki ondoren, lanean jarraitzeko intentzioa zutenez, liburu guztiak batu eta bat sortzearen erabakia hartu zuten. Horretarako, liburu guztiak Jainkoak inspiratutakoak izan behar zuten eta ez bazen horrela, liburua ez zela kontuan hartuko kontatzen du Bibliak.

Jamniaren elizbatzarra, errabino judutarren batzarra, eskriturak ikertu zituzten[6]. Ziotenez testu bakoitzak; historikoki ederra izan behar zuen, patriarka handi batek idatzia eta beste artikuluekin gatazkarik ezin zuen izan. Hiru irizpide hauek betetzen zituzten liburuak 39 izan ziren.  

Lehenengo urteetan, kristautasuna pertsekuzio[7] bat jasa behar izan zuen. 303. urtean, Erromak liburu  kristau guztiak suntsitzea[8] ordenatu zuen. Arrakasta gutxiko agindua izan zen kristau askok beraien bizia eman zutelako eskritura hauek babesteko. 367.urtean, jada eskritura eta letra dezente zeuden zirkulatzen. Bertan, Jesusen bizitzaren inguruan hitz egin eta kristauak bizirik jarraitu behar zutela komunikatzen zen.  

Berriz ere beste ikastun talde bat batu zen. Cartagoko kontzilioa. Apostoluek eta beraien gertuko kideek idatzi zituzten liburuak zein ziren aztertu zituzten. Irizpide horri jarraituz[9], Itun Berria sortu zuten. Guztira 27 libururekin.

Hurrengo 1000 urteetan aro ilun[10] bat bizi izan zen. Jesusen hitzak, isolatuta bizi ziren monjeen bitartez[11] mantendu ziren bizirik. Ordu asko sartzen zituzten lanean. Argi gutxi eta kondizio deserosoetan. Hitz bakoitza eskuz idazten eta orri bakoitza amaitzean, hitz bakoitza kontatzen zuten beraien zehaztasuna ziurtatzeko.

1300.urtean, Errenazimenduan, interes berritzaile bat egon zen. Arte, zientzia, historia eta teologian. Biblia apaizentzat bakarrik zegoen eskuragarri. Beraiek bakarrik ulertzen zuten hizkuntza batean zegoen idatzita.Hebreeraz.[12]  Jonh Wiclef-ek[13] pentsatu zuen eskriturak denentzat eskuragarri egon behar zirela. Horregatik, latinetik ingelesera itzultzen hasi zen Itun zaharra. Urte honetarako, jendea desesperatuta zegoen Biblia nahi zutelako. Kopiak, arraroak eta garestiak ziren. Bat egiteko urteak eskaini behar zitzaizkion idazten.

1450.urtean, Johann Gutenberg  liburuak kopiatzeko modu baten bila zebilen. Berak inprenta [14]deitzen zion. Bost urte pasa zituen hitz bakoitza bere tokian jartzen. Baina hori guztia eta gero, inprentako lehenengo Bibliaren kopia sortu zuen latinez. Ingelesez idatzitako biblia bat izateko eskaria zegoenez, William Tyndalek ekin zion lanari. Sutan erre zuten[15] eta horregatik Miles Couerdalek amaitu zuen lana[16] 1535.urtean.

Suitzako ikastun talde batek 1565.urtean, Biblia banatu zuen bertso eta kapituluetan[17]. 1615.urtean, Jakue I.aren lehenengo bertsioa atera zen. Ikastun talde honek,  hebreerazko eta grezierako idazlanak itzultzen jarraitu dute gaur egungo hizkuntzetara mundu osoko pertsonentzako.

Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarauzko Parrokiako altarea.

Biblia euskaratu duten itzultzaileak, batzuetan katolikoak eta beste batzuetan protestanteak,  XVI. mendetik aritu dira Biblia itzultzen. Hauen irizpideak aldatuz joan dira doktrinagatik eta baita euskararen zati literarioa sortzen ari zelako[18].

Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginak, 1559 urtean, Calvinoren erreforma onartu[19] zuenean, ideia berriak bere erresuman zabaltzen hasi zen. Albreteko Joanak garbiro ikusi zuen euskararen garrantzia fede berria hedatzeko. Orduan Joannes Leizarragari  Testamentu Berria itzultzeko eta beharrezkoak ziren liburuak idazteko agindu zion. Euskarak XVI.mendean lortu zuen hizkuntza moderno bat Leizarragaren eskutik.


Joannes Leizarraga: Jesus Christ gure Iagunaren Testamentu Berria. 1571[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leizarraga apaiza zen Nafarroako erregina protestantismora pasa zenean, 1559.urtean. Hurrengo urtean hark ere katolizismotik protestantismora igarotzea erabaki zuen.  Horrez gain, testamentu Berria euskaratzeko[20] erabakia hartu zuen. Leizarragaren itzulpena 1571.urtean publikatu zuten Arroxelan . Baina liburuak ez zuen espero zuten zabalkuntza izan,  protestantismoak galdu zuen Frantzian eta Espainian, baita kalbinismo nafarra desagertu zelako.

EAB: Elizen Arteko Biblia. 1994[21][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biblia interkonfesional bat da, hau da, espezialista katoliko eta protestanteek itzulia eta prespektiba doktrinalen arteko adostasun batean egina.

Eduki nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biblia liburu erlijioso bat da. Bertan Jainkoa eta honen inguruko gaiak dira nagusi: Jainkoaren izaera, egitandi, irakaspen, agindu eta abar adierazten ditu. Jainkoak gizadiari eskaintzen dion argibidea azpimarratzen du: barkamen, bizi berri baten eskaintza eta giza itxaropenak betetzeko bidea. Biblia gizateriaz ere mintzo da: giza ezaugarri, akats, gaiztakeri eta abar agertzen ditu.

Bi atal nagusi ditu, Hebrear Biblia, kristauentzako Itun Zaharra, eta kristauen Itun Berria. Hebrear Bibliako testuak gehienbat hebreeraz idatzi ziren, eta Jesu Kristo jaio aurreko Israelgo herriaren historia kontatzen duten liburuek osatzen dute. Hebrearrek ez dute Itun Berria liburu sakratutzat onartzen Jesus Nazaretekoa Jainkoaren semetzat aitortzen ez dutelako.

Itun Berria hasierako kristau batzuek idatzitako hainbat idazkiren bilduma da. Kristau idazle horietatik gehienak Kristoren judu dizipuluak zirela uste eta sinesten da. Kristau denominazioen artean ere desadostasunak daude, ea zer sartu behar litzatekeen kanonean, bereziki apokrifoei dagokienez.

Bibliako liburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliak hainbat liburu ditu. Erromatar Eliza Katolikoaren kanonean, guztira 73 liburu dira, honela banatuta:

Hebrear Biblia edo Itun Zaharra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pentateukoa edo Tora
Bibliaren liburuak.
Liburu historikoak
Profeten idazkiak
Olerki eta Jakituriazko liburuak
Itun Berria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ebanjelioak
Apostoluen Eginak
Pauloren eta apostoluen gutunak
Apokalipsia

Euskal bertsioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko lehen testu zahar inportanteenetako bat, Bibliako Itun Berriaren Joannes Leizarragaren itzulpena izan zen, 16. mendean. Geroztik, zenbait itzulpen partzial egin izan dira, eta 19. mendean izan zen lehen bertsio osoa, Duvoisinena, lapurteraz. Gipuzkerazko eta bizkaierazko bertsio oso bana izan ziren 20. mendean, harik eta 1994an Elizen Arteko Biblia apailatu zen arte, euskara batuan.

Kronologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira euskal bibliagintzako urrats nagusiak:

  • 1571an Itun Berriaren lehen euskal itzulpena plazaratu zen, Joannes Leizarraga elizgizon kalbinistak euskaratua eta Arroxelan argitaratua: Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria, Joana Albretekoa nafar erreginaren enkarguz egina.
  • Urteko P.-k (1700 inguru), Joakin Lizarragak eta Oteizak Bibliako zati batzuk euskaratu zituzten.
  • 1740an Joanes Haranederrek Itun Berriaren itzulpena amaitu zuen, argitara eman gabea: Jesu Kristoren Ebanjelio Saindua jaun Haraneder apez Donibane Lohitzukoak eskuararat itzulia. Uztaritzeko Seminarioan egon da gordeta. Geroztik Biblia atalen itzulpen asko egin da.
  • Bonaparte printzeak (1813/01/04 – 1891/11/03), bere hizkuntza ikerketarako kristau ikasbideak, Biblia atalak eta Biblia osoak argitara arazi zituen. J. A. Uriartek eta Duvoisinek Biblia osoko itzulpen bana egin zuten. Duvoisinena, Bible saindua edo testament zahar eta berria, lapurteraz, Londresen argitaratu zen, 1859-1865 bitartean. Uriarterena ez zuten osorik argitaratu.
  • 1855an Maurice Harrieta eta Pierre N. Dassance apaizek beharrezko baimenez azaldutako Itun Berriko lehen euskal itzulpena, egin zuten, Baionan. Izenburua erdizka mantendu da: Jesu-Christo gure...laphurtar bi iaun aphecec.
  • 1958an Patxi Etxeberria jesuitaren ardurapean, Raimundo Olabide-k bigarren itzulpen oso bat kaleratu zuen, Itun zaŕ eta beŕia, gipuzkeraz.
  • 1976an Jaime Kerexetak bizkaieraz bertsio bat argitaratu zuen, Euskal Biblia, Bilboko Elizbarrutiko Gotzaintzaren eskutik.
  • 1977az gero, Elizen arteko Biblia Batzordearen itzulpenak argitaratu dira.
  • 1980az gero, Euskal Herriko Liturgi Batzordeak itzulpenak argitaratzen ari da.
  • 1994an Elizen Arteko Biblia argitaratu zen, euskara batuan, katoliko eta protestante arteko elkarlanean ekoitzia.
  • 2001ean Elizen Arteko Biblia berrargitaratu zen, testu aldaketarik gabe.
  • 2006an Elizen Arteko Biblia berrargitaratu zen, aldaketa batzuekin, paperean ez ezik CDan eta Interneten ere.
Bertsio osoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gorago aipaturikoen artean, euskarazko itzulpen osoak, beraz, honako hauek izan dira:

Literatura-molde nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Prosa eta poesia Biblia osoan zehar ageri dira, bai Hebrear Biblian, bai Itun Berrian.

Hebrear Biblian prosaz idatzitako pasarteetan esaerak, sermoiak eta otoitzak aurkitzen dira. Jende ospetsu askoren testu, agur edo testamentuak jasotzen ditu, esaterako, Josue, Samuel, Dabid edo Matiasenak. Igarleen liburuetako bakarrizketak eta elkarrizketak orobat prosazkoak dira. Profeten liburuetan sermoiak ugariago dira; sermoi alorrean garrantzi handikoa izan zen Deuteronomioa. Otoitzetarako batez ere forma erritmikoak erabili ziren arren, aipagarri dira, adibidez, Salmoak, Ester, Judit edo Erregeen liburuetako otoitzak.

Urri dira gertaera edo leku jakinei buruz deskribapenak baina salbuespen dira, adibidez, Salomon tenpluko eta haren inguruko eraikinen berri ematen duten pasarteak. Balio handiko eta ugariago dira errege aginduak eta babiloniarren eta persiarren aldarrikapenak, hebreeraz edo arameeraz hitzez hitz jasoak. Makabearrak liburuko lehen atalean ituntze eta hitzarmenak agertzen dira, eta azalpen aberatsak jainkoaren eta Israelgo hamabi leinuen arteko hitzarmenari buruzko testuetan; hauei esker leinu erritu, betebehar eta batez ere mehatxu eta aginduen berri eduki da.

Gutun generoa oso landuta dago. Gutunik zaharrena, David erregeak Urias bere gudaburuaren Betsabe emazteaz gozatu osteko honen haurdunaldia zuritzeko Urias hiltzeko agindua ematen duen gutuna da. Era berean, adierazpen asko agertzen da senitarte, lurralde, muga, eskaintza eta abarri buruz, nahiz zail izan adierazpenak benetako ala ariketa literario huts ote diren zehaztea.

Kontakizunei dagokienez bi ildo bereizten dira garbi-garbi: batetik irudimen handiko eta poesiaz beteriko idatziena, eta bestetik eguneroko bizitzari atxikiagoa. Lehen ildoari dagokionez, mitologia, fantasia, elezahar eta abarri buruz idatzi franko jasotzen da, Bibliako jainkobakartasunak onesten ez dituen ezaugarriez gabetuak. Herritar eta ipuin herrikoi eta fantastikoetan azpimarratzeko dira Sansonen egitandiak, animalia kontakizunak (Balaamgo astoa, Eliasen belea, etab.). Bestetik, asko dira pertsonaia jakinen historiak eta tribuen jatorria azaltzeko asmoz idatziak. Hebrear historiari buruz datu erlijioso eta objektibo asko azaltzen da.

Poesian, literatura balioagatik bereziki azpimarratzeko dira Salmoak, Abestietan Abesti, eta Job.

Itun Berrian hiru literatura molde dira nagusi: kontakizun historikoak, gutunak eta idatzi apokaliptikoak.

Eragina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliako kontakizun baten koadroa.
Bibliari buruzko grafikoa.

Bibliak hainbat eremutan izan du eragina[22] mundu osoan zehar, gainera, hainbeste hizkuntzatara itzulia dagoenez errazago zabaldu da eta eragin du. Eguneroko bizitzan ditugun eremu asko dira bibliaren eragina dutenak:[23]

Literatura:[24] Bibliako kontakizunen eragina idazle eta idazlan ugaritan aurkitzen da, baita erlijioekin oso kritiko direnengan ere (adibidez, Bernardo Atxagak adierazi zuen Gabriel Arestiren iturri funtsezkoa Biblia dela).

Literatura biblikoak eragin itzela izan du Mendebaldeko kulturan eta historian. Biblian Israel herriko erlijio, filosofia eta literatura tradizioa dago bilduta, eta ondorengo hiru ezaugarri nagusi hauengatik da bereziki garrantzitsu:

  1. bertako testuak sakratutzat hartu direlako;
  2. dokumentu historiko eta artelan handia delako, historian zehar idazle nahiz artisten inspirazio;
  3. herrialde askotara hedatu dutelako.

Badira hainbat liburu eragin honen adibide direnak, erdi aroan, Milagros de Nuestra Señora, Libro de Buen Amor eta Santa Teresa de Jesus. Orain aldiz, Finis Mundi eta El Hereje adibidez.

Zinema: Zineman erlijioa asko landu den gai bat da, film asko daude erlijioari buruz hizkuntza askotan, baina Bibliari buruz espresuki ez daude hainbeste. Hala ere, badira “Noah's Ark

”, “King of Kings” eta “Quo Vadis” bezalako filmak.[25]

Eskultura: Gertakari bibliko ugari topa daitezke eskultura askotan artista askok garai desberdinetan eginak. Adibidez, Miguel ÁngelekMoisés”, Berruguetek “El Sacrificio de Isaac” edota  DonatellokDavid”.

Musika: Errenazimentuko  eta Barrokoko konpositoreez gain, oraingo konpositore batzuek ere egin dituzte obrak gai biblikoekin. Adibidez, “Lamentaciones de Jeremías”, Stravinsky artistarena; “El cantar de los Cantares” Pendereckirena, “Salmos” Leonard Bernstein konpositorearena, “Ester opera” José María Ponce de Leónena eta Rafael Pombo poetaren letrarekin.

Pintura. Miguel Ángeletik Picassora, Leonardo Da Vincitik Dalíraino, margolari askok egin dituzte eszena biblikoak adierazten dituzten muralak eta mihiseak. Adibidez, Kapera Sixtinoaren sabaian Miguel Angelek historia biblikoetako bat errepresentatu zuen.



Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Biblia Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Biblia