Jokoenea

Jokoenea
	Irudi gehiago
Jatorria
Sortzailea(k)	Patxi Angulo Martin
Sorrera-urtea	2018
Ezaugarriak
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Probintzia	Gipuzkoa
Udalerria	Donostia
Koordenatuak	43°18′12″N 2°00′24″W / 43.30332643°N 2.00671696°W
	jokoenea.eus

Jokoenea munduko jokoen museo bat da, non tarteka gai desberdinei lotutako erakusketak egiten diren. Esaterako, xakeen erakusketa, joko zaharrenen erakusketa, mankalen erakusketa…^[1]^[2]^[3]

Museoa zabaltzeko asmoz, izen bereko webgune bat bada sarean. Gune horretan hiru atal nagusi daude: museoko jokoen katalogoa; jokoen historia eta arauak eta, azkenik, jokoei buruzko bestelako informazioak. Jokoetan sakontzeko eta ikasteko 150 liburu baino gehiago dituen biblioteka ere bada, jokoei buruzko informazioa eskura izateko. Museo bizia izateko, gune irekia da jendeak museoa bisita dezan eta, nahi izanez gero, jokoetan aritzeko aukera izan dezan.

Egoitza fisikoa Donostian dago, Ibaeta auzoan. Patxi Angulo Martin matematika-irakasleak sortu zuen 2018an. 1997an Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala liburua argitaratu zuen munduan zehar aurkitu daitezkeen jokoei buruz, eta 20 urte geroago antolatu du museo hau.^[3]^[4]^[5]

Ezaugarriak

Jokoen historia antzinako garaietatik dator, kultura eta garai guztietan aurkitzen ditugu jokoak. Antzinateko jokoak zein joko sortu berriak biltzen ditu Jokoeneak. Euskal kulturan ohikoak diren jokoak ez ezik, guretzat exotikoak direnak ere bildu ditu. Museoko jokoak hainbat arlotan sailkaturik daude: bakar-jokoak, dado-jokoak, domino-jokoak, karta-jokoak, taula-jokoak, gizarte-jokoak, trebetasun-jokoak, zorizko jokoak, osagaiak eta osagarriak. Erakusketa iraunkorrean arlo horietan sailkatutako jokoak ikus daitezke; aldi baterako erakusketan, ordea, gai baten inguruko jokoak ikusiko dira.

Webguneak lau atal ditu. BILDUMA atalak museoko jokoen ezaugarriak azaltzen dituzten fitxak jasotzen ditu. JOKOAK atalean jokoen historia, arauak eta bestelakoak jasotzen dira. DENETARIK atalean jokoen inguruko gaiak agertuko dira. JARDUERAK atalean museotik antolatuko diren ekitaldiak azalduko dira.

Museoko bibliotekak 150 liburu baino gehiago ditu. Liburu batzuk joko bati buruzko monografiak dira; beste liburu batzuek jokoen familia baten ezaugarriak lantzen dituzte; eta beste batzuk orokorki jorratzen dituzte jokoen gaia.

«	Egungo jendartean eskas sumatzen den belaunaldiartekotasuna jokoaren bidez zertzen zen lehen. Aita, edo ama, haurrekin aritzen zen kartetan; aitona-amonak bilobekin. Eta familia otorduen ostean konturatuko zinen nerabe bat, umeagoengandik urrundu eta helduen mahaira hurbiltzen zela, hango jokalarien gorabeherak ulertu nahirik. Handik piska batera Institutuan hasiko zen, eta zerbait ikasita joatea komeni zitzaion. Jokoan hizkuntza ere transmititzen zen. Nola oilartu. Nola erronka jo. Nola zorte txarra madarikatu. Nola zirikatu aurkaria... Joko aretoek jokoak zekarrenaren kontrakoa dakarte hain juxtu: bakardadea, hizkuntzarik eza, egiazko garbantzuak galtzeko arriskua, itomena.	»
—Andoni Egaña^[6]

Museoa sortzeko motibazioa

Aspaldikoa da ideia. Jokoak erosten hasi zen pixkanaka, zaletasun horretaz jakinda lagunak jokoak oparitzen hasi ziren… Inolako asmo berezirik gabe hasi zen horrelakoak biltzen, baina 1998an Londresera egindako egonaldi batean oso erakargarri egiten zitzaizkion joko ugari ezagutu zituen. Bertakoek jokoak biltzeko zaletasuna bazutela ere ikusi zuen, azoketan ere bazela mugimendua mahai-jokoen inguruan… Londrestik bueltan jada mundu osoko jokoen bilduma bat egitea erabaki zuen. Horrela garatu zen ideia.^[1]

Gainera, jendea Londresko pubetan mahai jokoekin oso lasai aritzen zela ikusi zuen bakoitza bere txokoan, garagardo batekin… Horixe bera egin nahi zuen Patxi Angulok ere: txoko bat, jokoekin, kafe bat edo garagardo bat hartzeko prestatuta… Museo kafetegiaren proiektua bururatu zitzaion hasieran, baina museo bat jartzea erabaki zuen azkenean.^[1]

Mundu zabaleko jokoak

Jokoenean beste askoren artean 1997an Patxi Angulok argitaratu zuen Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala liburukoak aurkitu daitezke, esaterako hauek:^[7]^[8]

Bakar-jokoak

Afrikako buru-hausgarria, Bakar-jokoa, Hanoiko dorreak, Pentamino, Soma, Tangram, Txinako bakar-jokoa.

Dado-jokoak

Abacum Claudere, Asturuaren etxea, Peruludo,^[9] Rapa, Tortolosak.

Domino-jokoak

Dominoa, Domino hexagonala, Qwirkle, Tantrix.

Karta-jokoak

As Nas, Bezike, Denborazup, Ganjifa, Hanafuda, Jolasmatika, Mah jong, Rumi, Set, Taroka.

Taula-jokoak

Aurrez aurreko jokoak: Gala, baserritarren xakea, Shaturanga, Shogi (Japoniako xakea), Xiangqi (Txinako xakea), Alkerke, Fanorona, Seega, Abalone, Go edo Weiqi, Mu torere, Reversi, Azeria eta antzarak, Bagh txal, Erasoa, Hnefatafl, Rimau-rimau, Tablut.
Egituraketa-jokoak: Dama Txinatarrak, Errota-jokoak, Halma, Salta, Havannah, Hex.
Lasterketa-jokoak: Antzara-jokoa, Asi keliya, Backgammon, Barrikadak, Kerala, Nyout, Partxisa, Patol, Patolli, Saturankam, Senet, Tabula, Ur-eko erret jokoa.
Mankalak: Awalé, Bao, Congklak, Dakon, Gabata, Katra, Oware, Pallankhuzi, Wari.
Bakar-joko guantxea
Heraclio Fournierren karta-sorta
Tangram
GO partida bat

Jolasteko esapideak

Joko arruntetan euskaraz erabiltzen diren esapide batzuk bildu zituen Santiago Angulok:^[10]


Esapidea	Esanahi
Jolasean, jokoan aritu, ibili, jardun...	Mugimendua eskatzen baitu eta egon hitzak egoera adierazten du.
Ausazko jokoa	Probabilitate hutsaren araberako jokoa
Huts ala bete	Bi eskuetako batean zerbait jarriz egiten den zozketan esaten da.
Ogi ala ardo	Txanpon, harri edo beste zerbait airetara boteaz eta lurrera erortzen utziz egiten den zozketan esaten da.
Zotz egin	Hau pagotxa, hau! Hori bitsa, hori!
Zer dela eta zer dela...	Asmakizunen hasieran esaten da.
Baietz... / Ezetz... (irabazi, sartu...)	Postuetan edota zerbait egin nahian erabiltzen da, aditza infinitiboan jarriz.
Tati egin	Haurrek eskaini eta ez eman egiten dutenean.
Norgehiagoka	Lehian, txapelketan ari direlarik esaten da.
Buruz buru	Bata bestearen aurka ari direnean esaten da.
Bitsa / Pagotxa / Zorte ona	Hau pagotxa, hau! Hori bitsa, hori!
Balbea / Zorte txarra	Hau balbea, hau! Hori balbea, hori!
Hiruko lerroa, lauko lerroa	Hiruzpalau fitxa lerro berean eta jarraian jartzean dautzan joko batzuen helburua
Jana / harrapatua	Beste jokalariaren pieza kanporatu
Jokaldia / partida jan (dugu, dute...)	Jokaldia edo partida irabazi
(Jokaldia/partida) jana daukat, dauka	Irabaztear dagoelarik erabiltzen da.
Airez aire eraman (du, eramango duzu)	Aise, erraz irabazten denean esaten da.
Nagusi	Irabazle
Zuek adinean geratu (gara...)	Berdin geratu, berdindu
Mendean eduki (dauzkat, nauka...)	Batek aurkakoak bere menpe dituenean
Menderatu (dituzu.../ gaituzte...)	Aurkakoak garaitu, irabazi
Aurrea hartu (diegu...)	Aurkakoen aurretik jarri
Aldea atera (digute...)	Batek aurkakoari diferentzia atera
Marka ondu /marka hautsi	Marka hobea lortu
Amore eman (amore ematen dut...)	Etsi (etsi egiten dut...)
Ase (ase naiz...)	Joko batean edo asmakizun batean gehiago ezin denean esaten da.
Purrukatu (naute...)	Jokoetan lur jota utzi, jipoi ederra hartu.

Erreferentziak

↑ ^a ^b ^c Zubeldia, Unai. (2023-09-22). «Patxi Angulo, Jokoenea proiektuaren sortzailea: «Badauzkat 5.000 urte dauzkaten jokoak»» Gipuzkoako Hitza - Berria (kontsulta data: 2023-09-23).
↑ «Gozatu sarean euskaraz» gozatusareaneuskaraz.eus (kontsulta data: 2021-12-19).
↑ ^a ^b «Jokoenea» blogoetak 2018-11-24 (kontsulta data: 2021-12-19).
↑ «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala | Elhuyar» www.elhuyar.eus (kontsulta data: 2021-12-19).
↑ Interaktiboa, Iametza. (2018-12-10). «Patxi Angulo EHUko irakasleak azken 30 urteotan mundu osoko 1000 joko inguru jaso ditu» Iametza Interaktiboa (kontsulta data: 2021-12-19).
↑ Egaña, Andoni. «Jokoan» Berria (kontsulta data: 2022-02-05).
↑ «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala (PDF)» Angulo Martin, Patxi. (1997). www.elhuyar.eus, Liburua PDF fitxategian deskargatzeko aukera
↑ «Jokoak - Jokoenea» www.jokoenea.eus (kontsulta data: 2026-01-07).
↑ «Peruludo - Jokoak - Jokoenea» www.jokoenea.eus (kontsulta data: 2026-01-07).
↑ Angulo, Santi. (1998). «Euskaraz jokatzen - Jokoenea» www.jokoenea.eus (Hik hasi) (kontsulta data: 2022-02-05).

Ikus, gainera

Kanpo estekak

Jokoenea.eus webgunea ofiziala

Datuak: Q110208166
Multimedia: Jokoenea / Q110208166

[:0-1] Zubeldia, Unai. (2023-09-22). «Patxi Angulo, Jokoenea proiektuaren sortzailea: «Badauzkat 5.000 urte dauzkaten jokoak»» Gipuzkoako Hitza - Berria (kontsulta data: 2023-09-23).

[2] «Gozatu sarean euskaraz» gozatusareaneuskaraz.eus (kontsulta data: 2021-12-19).

[#1-3] «Jokoenea» blogoetak 2018-11-24 (kontsulta data: 2021-12-19).

[4] «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala | Elhuyar» www.elhuyar.eus (kontsulta data: 2021-12-19).

[5] Interaktiboa, Iametza. (2018-12-10). «Patxi Angulo EHUko irakasleak azken 30 urteotan mundu osoko 1000 joko inguru jaso ditu» Iametza Interaktiboa (kontsulta data: 2021-12-19).

[6] Egaña, Andoni. «Jokoan» Berria (kontsulta data: 2022-02-05).

[7] «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala (PDF)» Angulo Martin, Patxi. (1997). www.elhuyar.eus, Liburua PDF fitxategian deskargatzeko aukera

[8] «Jokoak - Jokoenea» www.jokoenea.eus (kontsulta data: 2026-01-07).

[9] «Peruludo - Jokoak - Jokoenea» www.jokoenea.eus (kontsulta data: 2026-01-07).

[10] Angulo, Santi. (1998). «Euskaraz jokatzen - Jokoenea» www.jokoenea.eus (Hik hasi) (kontsulta data: 2022-02-05).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]