Donostia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Donostia
 Gipuzkoa, Euskal Herria
San Sebastian aerial 7906a.jpg
Donostia, airetik ikusia
Donostiako bandera

Donostiako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Donostialdea
Izen ofiziala Donostia / San Sebastián[1]
Alkatea Eneko Goia Laso EAJlogo.jpg
Posta kodea 200XX
INE kodea 20069
Herritarra donostiarra
Kokapena
Koordenatuak 43° 19′ N, 1° 59′ W / 43.32°N,1.98°W / 43.32; -1.98Koordenatuak: 43° 19′ N, 1° 59′ W / 43.32°N,1.98°W / 43.32; -1.98
Donostia hemen kokatua: Gipuzkoa
Donostia
Donostia
Donostia (Gipuzkoa)
Donostia hemen kokatua: Donostia
Donostia
Donostia (Donostia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 60,89 km2
Garaiera 6 metro
Demografia
Biztanleria 180.291 biztanle (2015) — (Red Arrow Down.svg -106)
% 47,04 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 52,96
Dentsitatea 2.960,93 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[2]
Green Arrow Up.svg% 2,58
Zahartze tasa[2] % 21,35
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 37,24
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 79,05 (2011)
Genero desoreka[2] % 1,51 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 9,64 (2013)
Kultura
Euskaldunak[2] % 38,87 (2010)
Euskararen erabilera[3] % 10,2 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1180. urtea
Webgunea http://www.donostia.eus

Donostia (ofizialki Donostia euskaraz eta San Sebastián gaztelaniaz)[1] Gipuzkoako hiriburu eta udalerri nagusia da. Halaber, Euskal Herriko hiri jendetsuenen artean laugarrena da, 180.291 biztanle baititu, eta Euskal Herriko hiriburuetatik Donostiak du euskaldunen ehunekorik handiena: % 33,5.[4] Haren metropoli eremuak 400.000 bat biztanle ditu. Kantauri itsasoaren ertzean dago, Bizkaiko golkoaren muturrean, eta Madril-Paris errepide eta trenbide ardatzean. Hainbat auzotan banatua, Donostiak Urgull mendiaren oinetan du bere gune zaharrena, Parte Zaharra izenekoa. XIX. mendearen bukaeran, gune hori ixten zuten harresiak eraitsi eta hiria hegoalderantz zabaltzen hasi zen. Halaxe, erdialdeko zabalgunea osatu zen lehenik, eta geroago GrosUlia mendiaren oinetan eta Urumea ibaia bitartean— eta Amara —erdigunetik hegoaldera— auzo modernoak.

Turismoa hiriaren euskarri ekonomiko nagusietakoa izan da XIX. mendeaz geroztik, Kontxako badiaren edertasuna dela kausa. Gaur egun, mundu osoan du sona handia Donostiako gastronomiak, goi mailako sukaldaritza egiten duten sukaldari eta jatetxe entzutetsuei esker (Arzak, Subijana, Berasategi eta Castillo) eta edonoren eskura dagoen gastronomia egiten duten Parte Zaharreko taberna eta jatetxeetako pintxoei esker. Kulturaren arloan, nazioartearen arreta erakartzen duten hainbat ekitaldi antolatzen dira urtero: Donostiako Nazioarteko Zinemaldia, Jazzaldia eta Musika Hamabostaldia, besteak beste. 2014an, National Geographic aldizkariak Donostia munduko hiri zoriontsuenen zerrendan sartu zuen, ezaugarri erakargarrientzat nabarmendurik hondartzak, jatetxeak eta Igeldoko parkea.[5] 2016an Donostia Europako Kultura Hiriburua da, Poloniako Wrocław hiriarekin batera.

Merkataritzak eta bestelako zerbitzuek jendetza handia erakartzen dute probintziako herrietatik. Orobat, zentro administratibo garrantzitsua da: Gipuzkoako erakunde publikoek eta Euskal Autonomi Erkidegoko zenbait organok Donostian dute egoitza. Unibertsitateek pisu handia dute hiriaren bizimoduan, hiru unibertsitate campus dituenez: Euskal Herriko Unibertsitatearen Ibaetako Campusa, Deustuko Unibertsitatearen Gipuzkoako Campusa edo EUTG eta Nafarroako Unibertsitatearen Ingeniaritza Eskola. Ikerkuntza arloan, aipagarriak dira Donostia International Physics Center, fisikaren arloko nazioarteko zentroa, eta nanoGUNE, nanoteknologiari buruzko nazioarteko zentroa.

Kirolzaletasuna ere nabaria da hirian, eta kirol erakunde, azpiegitura eta ekitaldi nabarmenak ditu futbolean (Real Sociedad taldea), saskibaloian (Gipuzkoa Basket taldea), errugbian (Bera Bera taldea), hockeyan (Txuri Urdin taldea), atletismoan (Behobia-Donostia lasterketa), txirrindularitzan (Donostia Klasikoa nazioarteko lasterketa), arraunketan (Kontxako Bandera proba) eta esku huskako pilotan (Atano III.a pilotalekua).

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostia 1572an, Georg Braun alemaniarraren margolana.
  • Donostia: Donostia euskal izenaren jatorria ez da oso argia. Hipotesi onartuena Koldo Mitxelenarena da, hots, Sebastian santuaren izenetik datorrela hiriaren euskal izena ere, latinezko Dominus Sebastianus izenetik abiatuta bilakabide hau eginda: *Done Sebastiáne > Donasa(b)astiai > Donasastia > Donastia > Donostia.[6] Beste hipotesi batek dio bilakabidea beste hau izan zela: *Done Sebastiane > *Done Sebastiae > *Done Sebastie (Ezkaroze herrian Sebastie antroponimoa badela argudiatuta) > *Donesebastia > *Donasastia > *Donastia > Donostia.[7] Ez da ahaztu behar Orendaingo San Sebastian ermitari Jaun Donosti izena eman izan diotela herritarrek.[8] Azkenik, gaur egun baztertzen den hipotesi batek dio izenaren jatorria latinezko dominus ostianus (hitzez hitz, portuko buruzagia) izan zela. Nolanahi ere, egungo euskal izenaren lehen aipamen idatzia Joan Perez Lazarraga arabarrak egin zuen, XVI. mendean: «Donostiako San Frantziskuan / hagoan gizon soldadua».[7]
  • San Sebastian: 1180. urteko hiribildu-foruan agertzen da Sanctus Sebastianus izena lehen aldiz agiri batean,[9] 1014. urtetik izen horren berri badago ere, San Sebastian santuaren omenez, Antigua auzoan Loretopearen gainean eraikitako monasterio bati loturik. Hortik dator San Sebastián erdal izena.
  • Easo: hiriari Easo (edo, gaztelaniaz, la Bella Easo) izena eman izan zaio, aurreko mendeetan Donostialdean kokatua zela uste izan zen Oiasso erromatar hiria zela eta; hortik etorri zen donostiarrek easoar izena jasotzea. Egun, ordea, badakigu Oiasso Bidasoa ibaiaren bokalean zegoela.

Herritarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako herritarrak donostiarrak dira. Halere, Donostiako kultura herrikoian, eta batez ere Parte Zaharrekoan, bi ezizen erabili izan dira: San Bizente elizaren inguruan jaio edota bizi direnentzat, koxkeroak; eta Santa Maria elizaren inguruan jaio edo bizi direnentzat, josemaritarrak.[10][11] Burla egiteko ezizentzat, berriz, donostiarrei kaskarinak[10][11] (hau da, «burugabeak, gauzak pentsatu gabe egiten dituztenak») edo ñoñostiarrak[12] («Donostiako aberaskumeak, señoritoak, txepelak»)[13][14] deritze, eta hiriburuari, Ñoñostia.[15]


Donostia, Igeldoko jolas-parketik ikusita.
Donostia, Igeldoko jolas-parketik ikusita.

Geografia fisikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostia Urumea ibaiaren bokalean dago, Igeldo, Urgull eta Ulia mendien artean, eta hiru hondartza ditu: Ondarreta, Kontxa eta Zurriola. Elkarren ondoan dauden lur horiez gainera, hiru barrendegi ditu hiriak: hego-mendebaldean, Zubieta auzoaren zati bat; hego-ekialdean, Landarbaso mendialdea; eta hegoalderago, Urdaburu mendialdea.

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean, Donostiak osoki Kantauri Itsasoarekin egiten du muga; ipar-ekialdean, Kantauri Itsasoa eta Pasaiarekin; ipar-mendebaldean Kantauri Itsasoa, Igeldo eta Oriorekin; ekialdean, Astigarragarekin; hego-ekialdean, Hernani eta Astigarragarekin; hegoaldean, Lasarte-Oria eta Hernanirekin; hego-mendebaldean Lasarte-Oriarekin; eta mendebaldean, berriz, Usurbilrekin.

Geologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostia, airetik ikusia. Ekialdetik mendebaldera, Ulia, Urgull, Santa Klara uhartea eta Igeldo mendia ageri dira. Zurriola, Kontxa eta Ondarreta hondartzak ere argi ikusten dira. Hiria Urumea ibaiak zeharkatzen du.

Hiria Kontxako badiaren inguruetan zabaltzen da, Bizkaiko golkoaren kostaldean. Donostiako kostaldea Hondarribitik Oriora Eozenoko hareharrizko flysch delakoak osaturiko mendikateak zeharkatzen du: Ulia, Urgull, Igeldo mendia eta Mendizorrotz ekialdetik mendebaldera. Mendikatea etena duen eremuetan Zurriola, hain zuzen Urumea ibaiaren bokalean, Kontxa eta Ondarreta hondartzak daude. Kontxako badiako sarreran, Santa Klara uhartea dago.

Parte Zaharra eta erdialdeko zabalgunea San Bartolome gaina eta Urgull mendia lotzen zituen tonboloaren gainean eraiki ziren; eta Gros auzoa osatu aurretik, hareatza zabala zegoen han. Amara auzoko lurretan, berriz, Urumea ibaiak sortutako padura zegoen. Eremu hauetan izan ezik, Donostiako udalerria 50-100 metroko kareharrizko muino txikietan kokatua dago gehienbat, muino batetik bestera kareharriaren higaduraz sortutako ibar txikiak dituela (Ametzagaina, Aiete, Añorga, Igara). Udalerriaren ekialdean dagoen San Marko-Txoritokieta mendia diapiro-egitura bat da.[16]

Sismologiari dagokionez, Donostiak arrisku handia du. Izan ere, lurrikaren sorgune ez den arren, uhin sismikoen anplifikazio eremu baten barruan daude hala Donostia osoa nola haren metropoli eremuaren zati handi bat. Hala, bada, hainbat kilometrotara sortutako lurrikarek eragin handia dute Donostian; halaxe erakutsi dute Iruñeko 1903ko lurrikarak, Martesko (Huesca) 1923koak, Turruncúngo (Errioxa) 1929koak eta Eretako (Okzitania) 1967koak.[17]

Hidrologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urumea ibaia Goizueta, Hernani eta Astigarraga herrietatik igaro ondoren, hiria zeharkatuz itsasoratzen da bokale bat sortuz. Bokalean nabariak dira itsas gorabeheren eragina, Loiola eta Martutene auzoetaraino. Hori dela eta, ohikoa da, uholdea dagoenean, auzo horietan ibaiko urak gainezka egitea. Urumea ibaiak bere ibilbidean osatzen dituen zeharruneetatik nabaria da hirian Kristinaenea lorategia inguratzen duena. Aipatu behar da Oria ibaia ere, Gipuzkoako ibairik luzeena, Zubieta auzotik igarotzen dena, itsasoratzetik kilometro gutxitara. Añorga errekak ere Antigua, Ibaeta, Igara eta Añorga auzoak zeharkatzen zituen garai batean, baina egun lur azpian bideratu da bere ibilbidea.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako klima: zutabe urdinek euri kopurua adierazten dute, hilez hil. Marrek tenperatura maximoa, batez bestekoa eta minimoa ematen dituzte.

Donostiak, euskal kostalde guztiak bezala, klima ozeanikoa du. Köppen klima sailkapenaren arabera, Donostiakoa klima hotzepel hezea eta urtaro lehorrik gabea (Cfb kodeaz) da. Tenperatura hotzepelak, hezetasun nabaria eta euri ugari izaten dira Donostian urte osoan zehar. Hala ere, uda eta negua nabari bereizten dira tenperaturari dagokionez. Euria berriz, urte osoan izaten da eta neguaren eta udaren arteko aldeak txikiak izaten dira. Elurra, ordea, oso gutxitan egiten du, urtean behin-edo, eta 5-10 alditan izozten du urtean. Enbata ugari izaten dira. Urrian eta martxoan ur biziak izaten dira, hau da, maila handiko itsas gorabeherak.[18]

2007an euri kopurua 1.536,1 mm izan zen. Batez besteko tenperatura 15 °C ingurukoa izaten da eta udako hezetasun handiak (% 65-70 inguru) bero handiko sentipen termikoa sortzen du. Hego haizeak jotzen duenean, tenperatura supituki igo daiteke, neguan 20 °C eta udan 38 °C eragin arte. Udan, tenperatura handi horien ondoren, ipar-mendebaldeko haizeak bat-batean jo dezake, eta enbata eragin.


Datu klimatikoak (Donostia)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 12.8 13.9 15.4 16.8 20.0 22.3 24.7 25.2 23.7 20.4 15.8 13.7 18.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 8.6 9.5 10.9 12.4 15.7 18.2 20.6 21.0 19.0 15.8 11.5 9.6 14.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 4.4 5.1 6.4 8.0 11.3 14.0 16.4 16.7 14.3 11.2 7.2 5.5 10.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 168 150 144 168 138 96 98 112 138 174 186 167 1738
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 13 12 12 14 12 10 9 10 10 12 13 12 140
Eguzki orduak 91 104 139 148 174 185 202 194 167 136 100 82 1722
Iturria (1): AEMET[19]
Iturria (2): Geografía e historia de San Sebastián: el clima[18]

Landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landaredi potentzialean, gizakiaren eraginaren ezean litzatekeen hartan alegia, batez ere lizarra eta haritza aurkituko lirateke, eta ezkia, zumarra, gaztainondoa, astigarra, pagoa, zumea eta haltza neurri txikiagoan, betiere hezetasun maila zein den. Azpiko basoan, hurritza, elorri beltza eta garoak izango lirateke. Belardi eta soroek ere oparotasun eta aniztasun nabaria erakusten dute. Oro har, Donostiako landaredia klima ozeaniko heze bati dagokiona izango litzateke, tenperatura hotzepelekin, Kantauri isurialde osoaren antzera.

Dena den, egungo landaredia gizakiak gogor eragindakoa da. Hiriko urbanizazioak antzinako basoak eta baserri lurrak ordeztu ditu neurri handi batean. Hirigunetik kanpo soroak eta baratzeak dira, baserrien ustiapenen ondorioz, antzinako landaredia ezabatu dutenak. Ulia eta Igeldoko gune batzuetan, otea , garoa eta txilarra dira nagusi, antzinako basoaren galtzearen ondoren garatu den landaredia. Bertakoa ez den pinu beltzaren (Pinus radiata) gune batzuk ere badaude, Zubieta eta Landarbaso aldean, Euskal Herriko beste gune batzuetan baino neurri txikiagoan ordea. Hala ere, antzinako landarediko guneak daude oraindik ere Igeldon, Urgullen, Ulian, Igarako erreka inguruetan, Añorgan, Ametzagainan, Basozabalen eta Aieteko zenbait tokitan. Haltzak, berriz, baditugu Urumea ibaiaren ibilbidean, Martutene aldean, eta Oria ibaiaren ertzetan, Zubieta aldean.[18]

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendetan Donostiako harresiek kale estuak dituen Donostiako Parte Zaharra inguratu zuten, 1863. urtean harresiak eraitsi zirenean, ordea, hasi egin zen Donostia hiria zabaltzen egun ezagutzen den hiria osatu arte. Antonio Kortazarren Hiriko Plan Orokorrak etxalde karratu erregularrak taxutu zituen egungo Boulevardetik Mendeurrenaren plazaraino. Lehenengo zabalgune hura 1900. urtean egin zen. Orduan hiriak zubi bakarra zuen, Santa Katalina zubia, hain zuzen. XX. mendearen lehenengo erdian hiria Gros aldera zabaltzen hasi eta Antiguako zabalgunea osatzen ere hasi zen. Urte haietan Urumea ibaia bideratu eta beste azpiegitura batzuk ere eraiki ziren, hala nola, Maria Kristina zubia eta Zurriola zubia. 1950eko hamarkadan Amara auzoa osatu zen, Antso Jakitunaren hiribidearen inguruan lehendabizi eta 1960ko hamarkadaren ondoren, Amara Berria auzoa osatuz. Urte horietan izandako hazkunde demografiko itzelaren ondorioz, Altza, Bidebieta, Egia eta Loiola auzoek zabalkunde handia izan zuten, zoritxarreko handikeriazko urbanismo batez. XX. mendearen hondarretan eta XXI. mendearen hasieran, besteak beste, Loiolako Erriberak, Benta Berri, Errotaburu, Ibaeta eta Berio izeneko auzoak osatu ziren. Egun, Parte Zaharra eta Igeldo baserri-auzoa dira antzinako itxura erakusten bakarrak.[20]

Hau da auzoen zerrenda ofiziala:[21]

Horietaz gain, Donostiak baditu hiru barrendegi ere: Zubietakoa, Landarbasokoa eta Urdaburukoa. Zubietakoak baizik ez ditu biztanleak.


Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiaren grabatua (1500-1650)
Antonio Kortazar arkitektoak diseinatutako zabalgunea (1865)

Gizakia orain dela 25.000 urtetik, gutxienez, bizi izan da Donostia inguruan. Ametzagaina izeneko lekuan garai horretako industria litikoa aurkitu dute.[22]

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiari buruzko lehendabiziko erreferentzia "San Millango botuak" agiriak ematen du, 939an, eta Donostia Hernanin kokatzen du, Buruntzatik kostaldera zihoan eremuan eta, beraz, Donostia Sanctum Sebastianum de Ernani izenaz agertzen da historian lehenengoa aldiz. Hala ere, agiri hori aizuntzat ere jo izan da.[23] Nafarroako Antso Handiaren 1014. urteko dokumentu faltsu batek ere Donostia aipatzen du. Horren arabera, San Sebastian monasterioa Leireko abadearen eta Iruñeko apezpikuaren eskuetan jarri zen. Dokumentu hori, 1101ean berretsi zuen Petri I.a Santxez Nafarroa eta Aragoiko erregeak eta, beraz, berriz agertzen da monasterio hori. Gainera, egun ezagunak zaizkigun leku-izenak aipatzen dira: Alça, Iheldo, etab.

Gune espirituala izateaz gain, eremu horretako biztanleen bizitza sozial eta administratibo jaio berriaren gune ere bazen. Kontuan izanik portu horrek, itsas erasoetatik aterpetzeko, burgu harresitu batez babestuta egon beharko zuela, Nafarroako Antso VI.a erregeak erabaki zuen Donostiari bere garaian Lizarra eta Jaka birpopulatzeko erabili zen foru berdina aplikatzea.

Tomas Urzainkik azaltzen du 1090eko Lizarrako Foruan oinarritu zela (aldi berean, 1063ko Jakakoan funtsatua): artikuluen % 60 inguru. Haren berezitasun handiena itsasorako forua izatea da, Antso Jakitunak Donostia bihurtu nahi baitzuen Nafarroaren itsas merkataritzaren portu nagusia.[24] Hauxe da Europako lehendabiziko itsas forua, eta bertan biltzen dira Europako itsas lege zaharrenak.[25] Foruak ez du datarik, baina 1180 edo 1181 baino aurrekoagotzat jo izan da eta adituek, segur aski, 1150. urtean kokatu dute.[26]

Baiona denbora luzean Nafarroaren portu izan zen, baina XI. mendean baliorik gabeko portu bat zuen, landetako hareak itsutua. Gertakizun horiek eta foru berriaren abantailek gaskoien (Baionako armadore eta merkatari burgesak) emigrazio garrantzitsu bat eragin zuten; izan ere, XII. mendean, Gaskoiniako familia ugari (gaskoiak, "franko" deituak) Pasaia eta Hondarribitik hedatu ziren, eta Urgull magaleko hareatzan finkatu Erregeren abantailek erakarrita: Orioraino, libre ziren merkataritzan aritzeko, inoren menpeko izan gabe, Erregez salbu.[27] Luze gabe okupatu eta antolatu zuten Urgullen magaleko hareatzako Izurum (Izurun), gotorleku erromatar batekin identifikatu izan dena, harresiak ere eraikiz. Ordurako, bi eliza agertzen dira egungo Donostiako Aldez Zaharrean: Santa Maria eta San Bizente Antiguokoa, eta Antso Jakitunak Izurungo monasterioa eman zien dohaintzan. Lehena, bertako herritarren ("nafar" deitutakoen) eliza zen eta bigarrena, berriz, gaskoiena, Manuel Lekuonak azaltzen duenez.[28]

XII. mende amaieran, Donostiak, Baionak eta Hondarribiak harreman onak zituzten Normandia, Ingalaterra eta Flandesekin, mende horretatik aurrera bide seguruak eta merkeak baitziren.[29] Hala ere, Nafarroa eta Gaztelako erregeak tirabira batean zebiltzan albait portu gehienen jabe izateko, eta 1200. urtean Alfontso VIII.a Gaztelakoak Nafarroa inbaditu zuen, eta Gipuzkoan portu garrantzitsuak eskuratu: Mutriku, Getaria, Donostia, Hondarribia, etab. Konkista hori sendotzeko, Gaztelako erregeak berretsi egin zuen Donostiaren nafar forua 1204an.[30] Gainera, Donostiako forua eman zien Mutrikuri eta Hondarribiari.

Gaztelako koroaren pean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztelako koroaren eskuetan geratuta ere, Donostiak jarraitu egin zuen Nafarroaren itsas merkataritza-bideetan, eta Antso IV.a Gaztelakoak, XIII. mende amaieran, berretsi egin zituen nafar merkatariek hiribilduan zituzten pribilegioak. Nafar produktuen isuri horrez gain, Donostia Gaztelatik zetozen beste salgai batzuen irteera-portu izaten hasi zen: Burgosen zein Gasteizen barrena zetozen, Agurain (Salvatierra), Segura, Ordizia (Villafranca), Tolosa hiribildu sortu berrietan gora, Donostiaraino.[31] Horrek Donostiaren oparoaldia ekarri zuen. Gaztelako erregeek 1248an lehendabizikoz Donostiako itsasontzi indarrak izan zituzten euren agintepean, andalustarren kontrako kanpaina batean erabiltzeko. Ondorioz, Trianako zubia deuseztatu zuten eta, hori dela eta, Sevilla hiri ahulduak amore eman zuen. Donostia, hala ere, autonomia handi batez aritzen zen, eta Gipuzkoan ere ez zegoen sartuta.

Donostiarrek, orduan, hiru ainguraleku nagusi zituzten: Kontxa, Zurriola, eta Pasaia (Pasage).[32] Horietatik abiatzen eta sartzen ziren "koka" motako itsasontziak, garai hartan arrakasta handikoak, Atlantikoko kostaldeko itsas trafikoan erabiltzen baitziren Flandesera bidean. Haien sotoetan ekartzen zituzten oihalak, apaingarriak, tinduak, eta zirtzilkeriak.[33] Garai honetan, itsas merkataritza familietan edo factore elkarteetan antolatzen zen, gehienetan gaskoi edo baiones leinuko donostiarrek zuzenduak. Beraz, Donostia inguruko lurretatik eta ohituretatik nahiko bereizita zegoen. Hala ere, hiribildua garatu ahala, baserri-giroko inguruko herritar asko, eskulangileak eta nekazariak asko, hirian bizitzen hasi ziren; beraz, jende desberdinak elkarren ondoz ondo. Hala ere, Mans familiak ahalmen handiak eskuratu zituen, eta Engomez leinuan betikotu zuten haien boterea gero ere.[34] Kontzejuak, halaber, elite batek kontrolatuak, indar handia hartu zuen, eta eliz agintariekin lehiatu zen nork bere jurisdikzioa handitzeko.

1266tik aurrera, hiriak hainbat sute jasan zituen: bi mende eta laurdenetan, sei aldiz kiskali zen. XIV eta XV. mendeetako ezurte edo eskasia urteek gogor astindu zituzten baserritarrak eta, ondorioz, babes eta bizibide berriak bilatu zituzten hirigune eta herriguneetan. Jende-pilaketek jurisdikzioen gaineko borrokak eta hiribildu berrien sorrera piztu zituzten eta, Donostiaren lurretan, Pasaiako portuaren erabilerari buruzko istiluen lorratzean, 1320an Errenteria sortu zen; hegoaldeko mugetan, berriz, istiluak izan ziren Hernaniko olagizonekin, Urumeako mendiak erabiltzeko eskubideaz. 1371 eta 1379n, Usurbil eta Orio sortu ziren, eta Donostiaren mugakide bihurtu.[35]

Bi mendetik gora, bere itsaso eta barrualde arteko zubi-lana eginez, Donostia Gipuzkoatik aparte mantendu arren, 1397an Gipuzkoako Ermandadea sortzen parte hartu zuen azkenean. Horren bitartez, Koroaren bultzadaz sortutako hiribilduak elkartu egiten ziren jauntxoen eta bidelapurren gehiegikeriei aurre egiteko. Aldi berean, Donostiak espezializatu egin zuen bere merkataritza, lehia handia baitzegoen euskal kostaldeko gainerako beste portuekin. Ondorioz, Donostia Baionarekin lehiatu zen batez ere Nafarroatik zetozen salgaiak garraiatzeko: artilea eta nekazaritzako produktuak, hala nola, ardoa, fruituak, etab.[36]

Gaztelako Petri I.a Ankerra eta Henrike II.a Trastamarakoa erregeen senide arteko borrokak Gipuzkoa astindu zuen eta, bertan, Donostiak Petri I.aren alde egin zuen, baita Mutriku eta Getariaren aurka borrokatu ere. Gipuzkoari dagokionez, oinaztarrren eta ganboatarren arteko lehia tragikoak zailtasunak ekarri zizkien donostiarrei barne merkataritzan, Donostia borroka horietatik kanpora geratu arren. Artean, Guiena Plantageneten Koroari atxikita zegoela[37], Ehun Urteko Gerra piztu zen, eta Alfontso XI.a Gaztelakoa argi eta garbi frantziarren alde agertu zen (1336ko ituna eta geroago 1345ekoa), 1474 bitartean. Hala ere, Donostiak autonomia handia izan zuen ordu arte, eta Bidasoaz bi aldeen arteko merkataritza harremanak mantendu ziren. 1459an, azkenean, Donostia bete-betean sartu zen Gipuzkoan.[38]

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostia mugako hiri[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1489an, sute latz batek hiria kiskali egin zuen, baita aro berri baten hasiera iragarri ere.[39] Errautsetatik altxatako hiria lehen bezala zur-material hutsez baino, harriz eta zurez eraiki zuten. Errege-erregina horiei herritarrek kexua bidali zieten 1491ean, Donostia hamabi familiako elite batek, harakinek eta merkatariek gobernatzen zutela salatzeko eta herritar xumeen lepotik eta sufrimendutik ari zirela hiribildu berria eraikitzen.[40] Aldi berean, ordea, hiria gerra-gotorleku bihurtzen hasi zen: Errege Katolikoen etorrerak erabateko aldaketa ekarri zuen, eta Donostiak kokapen estrategikoa hartu zuen Gaztelaren eta Frantziaren artean; hain zuzen, 1476an frantsesen lehendabiziko eraso bat jasan zuen.[41] Handik gutxira, La Motako gaztelua eraiki zuten Urgull tontorrean, baita harresi mardul eta altuak ere. Hurrengo mendeetan, hiribilduak setio ugari izan zituen.

Gaztela-Aragoiko errege-erreginek donostiarrak babestu zituzten, hainbat zergatatik salbuetsi eta abar, haien mesedea irabazteko eta, bereziki, ontzigintza bultzatuz ontziteria indartsu bat sortzeko. Urte horietan gertatu zen Espainiako erregeek zuzendutako Nafarroaren konkista eta hiriak Karlos V.a enperadorearen aldeko jarrera hartu zuen erabat.[42] Ondorioz, Karlos V.ak Muy Noble y Muy Leal tituluak esleitu zizkion. Aldiz, Frantziarekiko etsaigo berriak ez zien donostiar gaskoiei inondik mesede egin. Ordu arte aginte postuetan eta bizitza ekonomikoa zuzentzen aritu baziren ere, arbasoz kanpotarrak zirela eta, gizarte-klase apalagokoak eta aurkariak Espainiako erregeei zuzendu zitzaizkien horiek bazter zitzaten eta, 1527an, Zestoako batzarrak bazterketa horren aldeko lehenengo erabaki ofiziala hartu zuen.[43] Garai honetan, ordena desberdineko hainbat komentu sortu ziren, tartean dela dominikarren San Telmo komentua.

Hiribilduaren oparoaldiak mendearen bigarren erdi arte iraun zuen. Hala ere, Karlos V.a eta bere oinordekoak (Felipe II.a eta Felipe III.a) gerra gehiagotan sartu ahala, Donostiaren egoera okertzen joan zen: korrejidoreak merkataritza eta balea-ehiza zein makailu-arrantzako kanpainak bat-batean eteten zituen eta, ondorioz, arrantza-kanpainak baino lehen adostutako salerosketa-tratuak eta kredituak zapuzten; gainera, burdinoletan oinarritutako ontzigintzarako erregearen pizgarriak desagertzen joan ziren. Okendo leinuak, berriz, Erregeren eskakizunen eta korrejidorearen alde jo zuen horrelakoetan, Donostiako herritarren beste muturrean.

Bestalde, defentsarako hiribildua sendotzeak gastuak zekartzan, eta soldaduak mantendu beharra zegoen. 1573tik aurrera, Kontratazio Etxea Sevillara lekualdatu zen eta, beraz, hiri horrek Amerikarekiko transakzioen monopolioa eskuratu zuen, Donostiaren kalterako. Hala ere, datuek agerian uzten dute Amerikarekiko trafiko zuzenak legez bestela ere jarraitu egin zuela. 1580eko lekukotasun baten arabera, 13-14 itsasontzi ateratzen ziren Ternuara urtero Donostiatik, 70-100 marinel bana.[44] Erdi Arotik Donostiako marinelak Santa Katalina Kofradia indartsuan biltzen ziren, haien interesak eta ongizatea defendatuz, adibidez, zaurituen eta familien alde, edota hiletak antolatzeko. Erregek hirutan bisitatu zuen hiria 1565, 1615 eta 1630ean eta donostiarren harrera-ospakizunak egin zituzten: su-festak, ohorezko agurrak, prozesioak eta soka-muturrak.[45]

Artean, artilearen garraioa Donostiara heltzen zen Nafarroatik, Aragoitik zein Errioxatik, Donostia baitzen euskal kostaldean horretarako esportazio-portu nagusia 1570 eta 1580ko hamarkadetan. Flandeseko gerra, baita Armada Garaiezinaren porrota ere (euskal ontzidian oinarritua), kaltegarria izan zen, baina trukean, Ingalaterrak eta Frantziak artile-eskaria handitu zuten. Salerosketa horretan nabarmendu ziren Iruñea eta Donostiako Luis Cruzat, Martin Beroiz eta Martin Gurpide.[46] 1597an izurrite bubonikoak hiria eta Pasaia astindu zituen, baita 650 hildako utzi ere Donostian, eta 364 Pasaian.[47] Gorabehera guztiekin, udala (Erregimentua) oso zorpetuta zebilen XVI. mende hasieran[48] eta balantzea berdintzeko, zerga berriak jarri zizkion artileari portuetan (bereziki Pasaiakoan), baita ondorio larriak eragin ere. Harrezkero, Iruñetik zetorren barrualdeko merkataritzak iparraldeko bidea hartu zuen, eta Baiona bihurtu zen artilea itsasoratzeko portua.[49] Gainera, Urduñako bidea ireki zen, eta Gaztelako artilea Bilbotik itsasoratzen hasi ziren.

Felipe IV.a erregeak, Frantziarekin 1659ko Pirinioetako Bake Hitzarmena sinatu ondoren, 1662an, "hiri txit leial eta zintzoa" titulua eman zion Donostiari eta berriz piztu ziren merkataritza hobetzeko esperantzak. Ontzi-ekoizpenak indar handia izaten jarraitu zuen, hala ere. Ordu arte, ontziolak Santa Katalinan, Urumean oro har, eta Ergobia auzoan izan ziren, baina ontziola espezializatuagoen beharrez Pasaiara lekualdatzen joan ziren. Hala ere, XVI. mendea beheraldi ekonomikoko garaia izan zen eta, merkataritza eta nabigazioa suspertzeko, 1682an, Kontsulatua eta Kontratazio Etxea sortu ziren, Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren oinarri izango zena.

Ameriketara begira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Caracasko Gipuzkoar Konpainia»

1713ko Utretchteko ituna oso kaltegarria izan zen hiriarentzat, donostiarrek Ipar Atlantikoko arrantza-urak galdu baitzituzten. Gainera, ez zuen bakea ekarri, Frantziaren etsaigoa baizik. Hirigintzaren aldetik, eztabaida sakona sortu zen harresiak defentsa elementu gisa mantentzearen aldekoen eta defentsaren gunetzat gaztelua hartzearen aldekoen artean eta, kinka horretan, Gaztelako (Espainiako) Filipe V.a errege berriak Euskal Herriko Ebroko aduanak kostaldera ekartzeko ahalegina egin zuen 1718ko otsailean, baina matxinadapiztu zen Gipuzkoan eta Bizkaian, Erregearen armadak odolez zapaldua. 1719. urtean, lehendabizikoz Donostia Berwick dukea buru zuen frantziar 26.000 gerlariko armadak hartu zuen, setioa jarri ondoren.[50]

Sortutako kontrako giro gaiztoa eta ondorio ekonomiko kaltegarriak ikusita, Erregeak atzera egin zuen aduanen gaian 1722an, baita Gipuzkoako Aldundi Nagusiarekin negoziatzen hasi ere. Kontrabandoa kontrolatzearen gaia garrantzitsua zen Erregearentzat, nola Gipuzkoan, hala egungo Venezuelako lurraldean. Donostiarrek, berriz, nabigazio-bide berriak behar zituzten arrantzarako eta, batez ere, merkataritzarako. Era horretan, Caracasko Gipuzkoar Konpainia sortu zen 1728an, herbeheretarren zein ingelesen Indietako merkataritza-elkarte publikoetan oinarrituta. Baldintzak mesedegarriak ziren nola gipuzkoarrentzat, hala Erregearentzat, inportatutako gaiek, bereziki kakao estimatuak, tabakoak, larruak eta espezieak, aduana-zergarik gabe sartuko baitziren Ebron zehar. Europarako produktu horien gaineko monopolioa izan zuten. Gainera, Konpainiak defentsa- eta eraso-eskumenak izango zituen bere baitan, Erregeak kortso baimena eman baitzion.

Negozioa borobila zen, eta Donostia aberastu egin zen urte horietan. Ontzigintzek eta burdinolek lanean jarraitu zuten bete-betean. Euskaldunak eskifaietan sartzen ziren kopuru handitan eta, Konpainiaren ekimenez, hainbat enpresa eta elkarte sortu eta sustatu ziren Gipuzkoan, Euskal Herrian eta Espainian. Tartean ziren Soraluzeko eta Tolosako arma-fabrikak, baina baita Euskalerriaren Adiskideen Elkartea ere (1765), Ilustrazioaren bultzatzailea, besteak beste Frantzisko Xabier Munibek bultzatua. Aldiz, Karlos III.a erregeak 1778an Venezuelarekiko merkataritza liberalizatzeko emandako aginduak egoera politiko-ekonomikoa gaiztotu zuen. 1785ean, Caracasko Gipuzkoar Konpainia desegin egin zen.

Aro garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hondamenditik turismo-hirira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tentsio politiko handiaren erdian, 1794ko abuztuan, Molina jeneralak eta donostiarrek ez zuten eragotzi frantses iraultzaileak Donostiara sartzea, eta Gipuzkoaren independentzia-aldarrikapen bat ere gertatu zen. Konbentzioaren tropek gillotina ale bat utzi zuten, geroago Plaza Berrian ezarri zena eta desertore batzuekin erabili zena. Gerra amaituta, Donostiako alkate Mitxelena eta udal batzordea kargugabetu eta gerra-epaiketara eraman zuten, Iruñean (1796). 1808an, Napoleonen tropak berriz sartu ziren Donostiara Manuel Godoyren gobernuaren baimenaz. Jose I.a (Jose Bonaparte) Espainiako subirano konstituzionala izendatu zuten, eta Donostiara sartu zen ekainean, Narrika kalea zeharkatuz, baina kale horretako leiho guztiak itxita aurkitu zituen. Hurrengo 5 urtean, militar frantsesek Donostia okupatu zuten, eta haiekiko harremana gazi-gozoa izan zen. Une horretan, hiria hizkuntzaz erabat euskalduna zen, baita elebakar ugari ere tartean. Ordurako, gaskoi hizkuntza azken hatsetan zen Donostian.

Iberiar Penintsulako Gerra azkenetan zela, Napoleonen Espainiako armada erretretan zetorren Donostiara. Hiribilduan, Emmanuel Rey frantziar jenerala zeukaten zain, 2.600 soldadurekin; berehala, Wellingtongo dukeak zuzendutako britaniar eta portugaldar tropek, Cadizko Gorteetako Espainiako gobernuaren aliatuek, setioa jarri zioten Donostiari. 1813ko abuztuaren 31n, azken erasoa jo zuten Koxkatik sartuta (Bretxatik) eta, behin barruan, suaz eta arpilatuaz, hiria birrindu zuten.[51] Hiribildu barruko biztanleen errolda, setioaren aurretik, 5.500ekoa zen; gero, ordea, 2.600era jaitsi zen. Irail hasieran, Donostiako familia aberatsenetako 20 jaun Zubietan bildu, eta hiria berreraikitzea erabaki zuten. Pedro Manuel Ugartemendia izendatu zuten arkitekto, baina bere plana baztertua izan zen. 1816an onartu zen hiriaren behin betiko itxura, oro har, lehengo oinplanoa jarraituko zuena, jabeen orubeak mantentzeko. Foruen gaia puri-purian zen, eta donostiar burgesiak Espainiako merkatuaren aduana-sisteman sartzearen alde ere egin zuen, bere salgaientzat aterabide hobea emango zuelakoan.

1820-1823ko Hirurteko Liberalaren amaieran, berriz, San Luisen Ehun Mila Semeak deitutako europar armada erreakzionarioak setioa jarri zion Donostiari, artean berreraikuntza-lanetan sartua zela. Espainian, Fernando VII.a absolutista berrezarri zuten tronuan (1814z geroztik). Lehen Karlistaldian, Donostiak (liberala eta, aldi berean, gotorleku militarra baitzen) kiristino liberalen alde egin zuen, Gipuzkoak ez bezala. 1833an, erregina ere izendatu zuten Plaza Berrian. Karlistek hiribildua bonbardatu zuten eta, hain zuzen, 1835eko uztailean, George Lacy Evans jeneralaren mendeko legio ingeles bat aritu zen haiei aurre egiten hiribildu barrutik.[52] Gerra hura behin amaituta, ordea, Tomas Zumalakarregiren anaia Migel Antoniok zuzenduta, Donostia foruen gehiena galdutako Nafarroari atxikitzea eskatu zuen, 1841ean. Urte horretan bertan, Espartero jenerala Hego Euskal Herrira sartu zen bere armadaz, eta Donostian aduanak, lehen mailako epaitegi konstituzionala eta gobernadore zibila ezarri ziren. 1854an Donostia probintziako hiriburu aukeratu zuten. Aduanak Ebrora atzeratzea erabaki zen eta neurri hori probintziaren mesederako izan zen. Halaber, Donostia Amerikarekin merkataritzan aritzeko egokitutako portu gisa itxi egin zen. Garai berriak ziren hirirako.

Hiria handitu, turismoaren hegalean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiaren hazkunde demografikoak, hirigunean 9.000 bizilagun, pilaketa arazo larriak eragin zizkien harresien barruan bizi zirenei. Prim eta Lertxundi jeneralen bitartekotzaz, gogo biziz herritarrek eta udalak esperotako agindua heldu zen: harresiak eraistea. Hiribildu eta gotorleku militar izateari utzi zion, herritarren pozerako.[53] Hurrengo pausoa, ordu arte ariketa militarrak egiteko, erriberako ontzigintzarako eta abarrerako erabiltzen zen hareatzan hiria eraikitzea zen, ekialdera lehenik eta hegoaldera gero. Azken hau, Porvenir deitutakoa, Antonio Kortazarren planetan oinarritu zen, baina José Goikoak ere parte hartu zuen.[54]

Izan ere, 1845etik, Espainiako Errege Gorteak udak oporretan ematen zituen Donostian, baita haien segizio osoa ekarri ere, sendatze-bainuen moda berrian kokatuta, eta udal kabildoak zerbitzuen eta gerora "tourismo" deitu zutenaren hiria izatearen alde egin zuen.[55] Eliteen oporraldietarako Biarritz hartu zuten eredu,[56] eta hareatzaren gaineko eraikuntza egiteko Bartzelonako eta Georges Haussmannen Paris erdialdearen berreraikuntza-plan dotore baina oso eztabaidagarria. Hori indartzeko, gainera, 1864an burdinbidea heldu zen Donostiara, Norteko ferrokarrilla, ordu arteko ibilaldiak baino erosoagoa eta azkarragoa. Horrekin batera, liberal kutsuko argitalpenak ugaritu egin ziren, eta horretan buru-belarri aritu zen Baroja moldiztegia Lehen Karlistaldiaren ondoren: La Crónica de Guipúzcoa, El Liberal Guipuzcoano, etab.[57] Errege-erreginen artean, Maria Kristina bisitari zintzoa izan zen urtero hil zen arte.

Hala ere, oparoaldi berri horretan baina tentsio politikoen erdian, La Gloriosa delako iraultza piztu zen Espainian (1866ko iraila), eta pixka bat lehenago erreginaren hurbil agertutako agintariek mugimendu demokratikoaren Batzorde Iraultzailean parte hartu zuten[58] Handik gutxira, Bigarren Karlistaldia piztu zen (1872), eta Donostia Gipuzkoako hiri liberal bakarra izan zen. 1875ean, gertutik eraso egin zioten indar karlistek, baina 1874tik aurrera, Canovas del Castillok Alfontso XII.aren tronuratzea prestatu zuen, eta espainiar mugimendu kontserbadore konstituzionalista berriak karlistak ahuldu zituen. Donostiako karlisten setioak 1876ko otsailaren 18 arte iraun zuen.[59] Nolanahi ere, gerraostean, kultur jarduera handiko garai bat hasi zen donostiarrentzat, adibidez, danborrada eta bere Raimundo Sarriegiren doinuak, estropadak, herri kirol ospakizunak, antzerkia, eta Euskal Festen hasiera.[60] Luze gabe, beste masa-kirol eta ikuskizun batzuek ere lehen urratsak eman zituzten goraldi ekonomikoak bultzatuta, mende amaieratik aurrera: zezen-plaza berriak, futbola (adibidez, San Sebastián Ciclista Foot-ball Club eta Real Sociedad de Foot-ballen sorrera), zaldi-lasterketak, etab. 1900dik aurrera Aldi berean, Etnografia eta Arte Ederretako Museoa (San Telmo) ireki zen 1902an.

Hurrengo urteetan, turismo-jardueran kokatuta, hiria hornitzeko eta dotoretzeko eraikuntzak jarraitu egin zuen: 1870ean, Bretxako merkatuaren eraikuntza-lanak; 1872an, Santa Katalina zubi neoklasikoa; 1882an, Donostiako Kasinoa; 1887an,Gipuzkoako Foru Aldundia; 1893an Miramar jauregia; 1897an, Artzain Onaren eliza, Manuel Etxabe arkitektoak estilo neogotikoz diseinatua. 1905eko urtarrilean, Norteko geltoki aurrean, etorri berriak Donostiara igarotzeko zubi dotorea eraiki zuten, lehenengoz Europan hormigoiz egindakoa; Pariseko Alexandro III.a zubia hartu zuen-inspirazio iturri. Urte horretan bertan, Arte eta Ofizioen Ikastetxea eraiki zuten. Maria Cristina hotelaren sustatzaileei, aldi berean turisten entretenimendurako antzoki bat eraiki beharraren baldintza jarri zitzaien eta, 1912an, Victoria Eugenia antzokia inauguratu zen. Horietan erabilitako estiloak neoklasikoak eta erromantikoak ziren. Egungo erdialde osoaren bokazioa eliteen eta burgesiaren bizileku eta atsegin izatea zen eta, beraz, herritar xumeak eta langileria Groseko zati batera, San Martin auzora, Antiguora eta Amara Zaharrera izan ziren bultzatuak.[61]

Belle Epoquetik gerrara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen hasieran Donostiak aurreko mendearen amaierako joera mantenduko du, udako hiriburu eta probintziako gune administratibo eta politiko gisa hobetuz. Probintziako udalerriek gorakada demografikoa biziko dute eta aurrerapen garrantzitsua industrializazioari dagokionez. Urte horietan halaber bankuak finkatuko dira, banku eta aurrezki kutxa asko eratuz.

Era berean, mendearen hasieran, 1904an, Donostian nazionalismoaren lehenengo nukleoak sortuko dira.

Gipuzkoako hiriburuan ekimenak burutuko dira esparru ezberdinetan: parkeak eta aisialdirako guneak (Ulia, Igeldo, Ondarreta hondartza, Urgulleko gotorlekuaren eskurapena...), asistentzia instalazioak, garraio publikoa...; 1920ko hamarkadan bere inguruko esparruetan ere esku hartuko du, golf zelai bat eta Lasarten automobil zirkuitu bat eta Zubietan hipodromo bat eraikita.

Lehen Mundu Gerra hastean, 1914an, Donostia Europak hiririk kosmopolitena bihurtu zen. Bertako Kasinoan europar bizitzako pertsonaia guztiak agertuko dira, Mata Hari, Leon Trotski, Ravel, Romanones, Pastora Imperio, toreatzaile ospetsuak, banku gizon harroak...; "belle epoque" donostiarraren garaia da eta Donostian operetaren konpainia frantsesa, errusiar balletak, opera abeslariak eta beste artista ospetsu asko aritu zen.

Lehen Mundu Gerraren ondorioz, eskualdean handitzen ari zen industrializazioa finkatu egin zen eta migrazio mugimendu garrantzitsua eragin zuen, proletario talde garrantzitsuen oinarria izan zena, eta hortik, hain zuzen, sortu zen langileen mugimendua. Primo de Riveraren diktaduraren (1923tik 1930era) errepresioaren aurrean, langile talde euskaldunek krisialdi bat izan zuten. Esaterako, UGTk Donostian zituen bazkide kopurua 4.000tik 2.700era jaitsi zen.

1925ean jokoa debekatu eta Kasinoa itxi egin zuten. Uda faktorea ere ahulduz doa Donostiak probintziako hiriburu gisa zuen eginkizuna hazten zihoan bitartean. Egunetik egunera gehituz joan ziren administrazio publikoaren eta zerbitzuen egitekoak. Hamarkada horretan hiriburuak 61.000 biztanle baino gehiago zituen.

1930ean alderdi politiko errepublikanoen buruak Donostian bildu ziren, fronte eta ideia komunak adosteko. Hori Donostiako Ituna izenez da ezaguna, monarkia hondoratu eta errepublika ekarriko zuena. Bestalde, Errepublikaren garaian, Donostiako udako oporrekin ordu arteko eliteak ez ezik, gizarte-maila apalagoko herritarrak ere zaletu ziren, baita ohiturak lasaitu ere.

1936ko otsaileko hauteskundeetan, Fronte Popularrak irabazi zuen Donostian, ordurako 80.000 biztanle zituela. Uztailaren 18ko Altxamenduarekin batera Gerra Zibila hasi zen: ezkerreko indarrek goiz erreakzionatu zuten eta, Donostia erdialdean matxinatuekin gatazka larriak izan arren, Loiolako kuartelaren matxinada itoa izan zen hamar egun baino lehen. Eskuindar matxinatuek, gero, airez eta itsasoz bonbardatu zuten hiria eta, barruan, errepublikaren aldeko alderdi politikoak zatituta zeuden justizia kudeatu eta hainbat herritar eta turistaren jabetzak errespetatzeari buruz.

Hilabete eta erdian, Donostia Altxamenduko indarren eskuetan erori zen. Donostiako 30.000tik gora herritarrek ihes egin zuten Beorlegi jeneral matxinoaren indarrak (nazionalak) Donostiara sartu baino lehen (1936ko irailaren 13an). Bertan geratutakoek, ordea, errepresio bereziki gogorra jasan zuten; ehunka izan ziren luze gabe fusilatuak (400dik gora), baita zigortuak eta espetxeratuak ere. Aldiz, Donostia nazionalen eskuetan eroritakoan, 1936ko uztail eta abuztuan ihes egindako espainiar aristokrata eta udatiar askok Donostiara itzuli eta bertan hartu zuten ostatu Gerra Zibila amaitu bitartean.

Frankismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urte kritikoak izan ziren hurrengoak, elikagai eta gasolina eskasia zegoen, tabakoaren errazionamendua, industrietan material falta, ilarak gai asko eskuratzeko. 1939an Musika Hamabostaldia sortu zen eta horren hasierako egoitza Kursaal Antzokian ezarri zen. Gero, 1940. urtean Victoria Eugenia Antzokira aldatu zen. Horren bitartez, ikuskizun handiak eskaini ziren eta musika arloko pertsona garrantzitsuak aritu ziren. Frankismoak Donostia udako hiriburu gisa mantendu zuen. Franco 1940tik 1975era arte abuztuan Aieteko Jauregian bizi izan zen, Udalak erosi eta Estatuko buruari eskaini zion horretan. Garai hartan leku hartan ministroen kontseiluak egiten ziren.

1940ko hamarkadaren eta 1950eko hamarkadaren hasieran hiria garatzen hasi zen, Egia auzoaren zabaltze proiektuarekin eta Amara eraikitzen hasiz Urumeako paduretan. Donostiak, 1950ean 113.776 biztanle zituen, probintzia osoko bizilagunen %30.

Garai hartan euskal artistaren karakterizazio baten ideia eratzen hasi zen. Donostian Gipuzkoako Arte Elkartea sortu zen. Urrezko urteak izan ziren hiriko antzerki amateurrarentzat; igandero obra berri bat estreinatu zen. Donostia, 1953an lehenengo Zinemaldiaren ospakizunarekin, "zazpigarren arteko" jendearen topagunea bihurtu zen. Bertatik igaro ziren Ava Gardner, Vittorio Gassman, Charlton Heston... Urte horietan orduan Espainiako printze zenak, Joan Karlos Borboikoak eta bere anaia Alfontso infanteak Miramar Jauregian hartzen zuten ostatu.

1960ko hamarkadan hiria zabaltzeko prozesu sendoa hasi zen, etxebizitza asko eraikiz, industria jaio berria erakartzen zuen immigrazio fenomenoari eta probintzian jaiotze tasa handitzeari esker. Hiriak sendotzen jarraitu zuen, Amara zabalduz. Bai Donostia, bai haren ingurunea migrazio korronte garrantzitsuen hartzaile bihurtu ziren. Etorkinen %40tik gora Euskaditik kanpokoak ziren. Altza, Amara, Gros eta Egia auzoak, bolumen demografiko handiena zutenak,izan ziren migratzaile portzentaje handiena jaso zutenak. Migrazio korronte horrek, hiriaren izaera udatiarrarekin batera, lurzoruaren eskari handia eragin zuen eta ondorioz, higiezinetan inbertitzea diru sarreren iturri ziurra bihurtu zen.

1965ean Donostiak mendeko ekaitzik handienetako bat jasan zuen; 15 metrotik gorako olatuak Kursaaleko zubiaren gainetik igaro ziren eta Alde Zaharreko kaleak urak hartu zituen itsasgoraren orduan Donostiako Udala 1966an mozio bat onartu zuen. Bertan Gipuzkoa Kontzertu Ekonomikorik gabe uzten zuen 1937ko dekretua baliogabetzeko eskatzen zen.

Egun bertsuetan Jazzaldia sortu zen, urte askoan Espainian egon izan den bakarra. 1960ko hamarkadan Donostia, euskal kulturaren berpizkundearen eta mugimendu politiko nazionalistaren gunea, hainbat manifestazioren tokia izan zen, 1968 eta 1969an izan ezik, dekretuz salbuespen egoera ezarri baitzen. Egoera hori luzatu egin zen 1970eko hamarkadan zehar, bereziki, Frankismoaren azken garaian (1975).

Transizioa eta demokrazia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai horren ostean sortutako erreforma politikoarekin eta Gernikako Estatutuaren onarpenarekin, Kontzertu Ekonomiko berria ezartzen da 1981ean.

Hiriburuak bere administrazio, kultura, merkataritza eta turismoarekin lotutako eginkizunak betetzen jarraituko du; bitartean auzo eta eskualdeko herri batzuek eginkizun industrialak, zerbitzu txikienak eta langileriarentzako egoitzari dagozkionak bere gain hartuko dituzte.

Donostiak 2004. urtean zituen biztanleak 182.644 ziren, hau da, Gipuzkoako lurralde osoaren %26,6.


Kontxako badiaren ikuspegia.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako nekazaritza Zubieta eta Igeldon dago kokatua. Industria gutxi dago eta hiritik kanpo sakabanatua (elikagai industria, ehungintza, lantegi mekanikoak). Zerbitzuetan diharduen hiria da; administrazioaz gain, merkataritza ere garrantzitsua da. Finantza eta unibertsitate zerbitzuak biziki ugaldu dira 1970eko hamarkadaz geroztik. Kultura eta turismo hiria da, hainbat jai, kultura eta kirol ekitaldiren egoitza (estropadetan, Donostiako edo Kontxako bandera; Nazioarteko Zinemaldia; Musika Hamabostaldia; arte erakusketak; Aste Nagusia; eta abar). XIX. mendean Viktoria Eugenia erreginak bere oporraldirako hautatu zuenez geroztik, Donostiak hiri turistiko izateari eutsi dio.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2010ean 185.000 biztanle inguru zituen Donostiak, Gipuzkoa osoko populazioaren %26,5. Euskal Herriko bigarren hiririk handiena izan zen 1980eko hamarkadara arte, eta gaur egun laugarrena da, Bilbo, Gasteiz eta Iruñearen ondoren.

1940ko hamarkadaren ondoren oso azkar hazteari ekin zioten Euskal Herriko beste hiri batzuetan ez bezala, Donostiaren hazkunde demografikoa jadanik nabarmena izan zen XX. mendearen hasieratik, eta 1900tik 1950era hirukoiztu egin zen donostiarren kopurua. 1960 eta 1970eko hamarkadetan ere hazkundeak jarraitu zuen, baina 1980ko hamarkadan beherakada txiki bat jasan zuen hiriak.

Biztanle kopurua %0,5 eta %1 artean hazi da urtero 1991az geroztik. Dena den, biztanleriaren hazkundea moteldu egin da: urtez urteko hazkundea %1 baino nabarmen txikiagoa da azken urteotan.[62]

Donostiako biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Donostian», «Donostiako alkateen zerrenda» eta «Donostiako Udala»

Eneko Goia (EAJ) da Donostiako alkatea 2015eko ekainaren 13tik, Juan Karlos Izagirreren (Bildu) alkatetzaren ondotik. Goiak alkatetza lortu zuen EAJren baiezko eta PSE-EE eta EH Bilduren boto zuriei esker, gehiengo sinplea lortuta. Gehiengo osorik lortu ez zenez, boto gehien lortutako hautagaia bihurtu zen alkate.

2015eko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
9 / 27
29.029 (% 29,65)
6 / 27
15.587 (% 17,93)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
7 / 27
24.007 (% 24,52)
7 / 27
19.666 (% 22,63)
Euskal Herria Bildu*
6 / 27
20.467 (% 20,91)
8 / 27
21.110 (% 24,29)
Alderdi Popularra (PP)
3 / 27
9.272 (% 9,47)
6 / 27
16.502 (% 18,99)
Irabazi Donostia (2015) / Ezker Batua - Berdeak (EB-B) (2011)
2 / 27
6.947 (% 7,10)
0 / 27
2.283 (% 2,63)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Hirigintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako parke eta lorategiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren tamaina erlatibo txikian, parke eta lorategi ugariek gehiegizko urbanizazioa leundu egiten dute, naturaz gozatzeko aukera emanez. Halaber, hiriko kale eta plaza gehientsuenetan zuhaitzak eta zuhaixkak daude. Horietatik, ikusgarriak dira Kontxako pasealekuko tamarindoak eta Benta Berriko eta Ibaetako ezkiak. Kristinaenea, Egia auzoaren eta Urumea ibaiaren artean, hiriguneko parke handienetakoa da eta bertan hiria ia guztiz utzi eta baso oparo baten barrena pasea daiteke. Parke hori Mandaseko dukea izan zen Fermin Lasalaren eta Cristina Brunettiren lorategi pribatua zen, baina 1926az geroztik udalaren esku dago.


Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri arteko garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostia puntu garrantzitsua da europar errepide trafikoan. Iparretik hegoaldera, E-05 (Glasgow-Paris-Algeciras), eta mendebaldetik ekialdera, E-70 (A Coruña-Bordele) eta E-80 (Lisboa-Burgos-Pabe) europar errepideek zeharkatzen dute. Ibilbide hauetan, Irundik norabidean, A-8 errepidetik sar daiteke Donostiara. Bilbotik A-8 errepide nagusia ordainsariz erabil daiteke. Madril-Gasteiztik A-1 errepidetik egiten da sarrera. A-1 jarraituz, Donostiatik gertu, Andoainen, A-15 errepiderako lotunea dago, Iruñea-Zaragozara eta bertatik Bartzelonara bideratzen dena. Kasu guztietan eta Donostia inguratzen duen errepide gerriko edo sare trinkoari esker, Donostiako hirigunera sartzeko hainbat aukera daude baina sarbide garrantzitsuenak Amara eta Ibaeta auzoetatik dira. Gipuzkoa mendebaldeko kostaldeko herrietatik Donostiara etortzeko maiz erabiltzen den errepide bat N-634 izenekoa da.

Donostiara joan eta etortzeko errepidezko bidaiarien garraio publiko sarean, Lurraldebus autobus zerbitzuetarako elkartea, Gipuzkoako herrietara autobus sare bateratu bat eskaintzen duena, Txartel bakarra izeneko bidai-txartel pertsonal baten bitartez. Euskal Herriko beste hiriburuetara autobus zerbitzu ugari dago egunero.[63]

Trenbideari dagokionez, Iparraldeko geltokian Espainia eremuko eta aldiriko trenak dabiltza. Bestaldetik, Euskotren konpainiak Hendaia eta Bilborainoko bidaiak eskaintzen ditu, baita Donostialdeko metroa ere.

Hegazkinez, Hondarribiko aireportua da hiritik gertuen dagoen aireportua. Bertaraino joateko autobus zerbitzua badago. Aireportu honek eskaintzen dituen hegaldiak ordea mugatuak dira eta beraz, 100 bat kilometrora dagoen Bilbo-Loiu aireportua erabili ohi da nazioarteko hegaldietarako. Miarritzeko aireportua da beste aukera bat, batez ere Pariserako hegaldietarako.

Hiri barneko garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tamaina txikiko hiria da Donostia eta beraz, oinez erraz eta eroso zeharka daitekeena, hiria zeharkatzen duten oinezkoentzako kale eta ibilbideei esker. Hain zuzen ere, Monpaseko ekialdeko muturretik, Ulia mendiaren oinetan, hiriaren mendebaldeko puntan dauden Haizearen Orrazia izeneko eskultura multzoraino oinez egin daiteke semaforo bakar batekin topo egin gabe 7 kilometrotan zehar. Bizikleta ere donostiarrek maiz erabiltzen duten garraiobidea da, beste hirien aldean, eta horrela bidegorri edo txirrindularientzako ibilbide sare zabala osatu da. Udalak prestaturiko alokairuzko txirringa-zerbitzu bat ere badago, dBizi izenekoa.

Autobusez, Donostiako Tranbia Konpainiak 27 autobus ibilbide mantentzen ditu hiriko auzoetan zehar, guztira 115 autobusekin (2009ko datuak). Asteburuetan, parrandan ibiltzen den jendeari begira, gau eta goizaldeko Gau Txori izeneko zerbitzuak badaude. Bidaiari kopurua 27.360.638 izan zen 2008. urtean.[64] Horrela, Donostian gehien erabiltzen den hiri barneko garraiobidea da, automobila alde batera utzirik.

Hala eta guztiz ere, trafiko arazo larriak izaten dira Donostiako kaleetan. Ibilaldi guztietatik %27ak ibilgailu partikularrez egiten dira. Konponbide gisa, hiriguneko kanpoaldean disuasiozko aparkalekuak eta hirigunearen zati handi bat hartzen duten TAO guneak ezarri arren, aparkaleku eskasia izaten da eta sarbide nagusietan eta erdiguneko kaleetan automobil ilara luzeak sortu ohi dira. Trafiko trinko honek sortzen duen aire- eta soinu-kutsadura dela-eta kezka badago.[65]

Turismoari begira eratutako hiri barneko garraiobide bereziak ere badaude. Antzinako Igeldoko funikularrak Ondarretatik Igeldo mendi gainerainoko malda igotzen jarraitzen du. Hiriko ikusgarri nagusiak erakusten dituzten autobus turistiko bat eta Txutxu Tren izeneko bagoidun ibilgailua ere badaude.


Hezkuntza eta ikerkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Donostiako ikastetxeen zerrenda»

Donostia hiru unibertsitateren egoitza da: Euskal Herriko Unibertsitatearen fakultate eta eskolak Ibaetako campusean zehar zabaltzen diram euskaraz eta gaztelaniaz ikastea ahalbidetzen duen titulazio-eskaintza zabal batekin; Nafarroako Unibertsitateak ere Tecnun izeneko ingeniaritzako eskola du bertan; eta Deustuko Unibertsitatearen Gipuzkoako campusa Mundaizen da, eta turismoko ikasketak, enpresako ikasketak eta beste batzuk eskaintzen ditu. Unibertsitate horiekin lankidetzan, ikerkuntza-zentro aurreratuak daude: nanoGUNE (nanoteknologiaren arlokoa), Donostia International Physics Center, Inbiomed, Basque Center on Cognition, Brain, and Language, Ciditec, CEIT eta abar.

Haur eskoletatik batxilergora ikastetxe-sare zabala du Donostiak, ikastetxe publikoek, pribatuek (gehienak katolikoak) eta ikastolek osaturikoa. 2006ko datuen arabera, euskara hutsezko D eredua da nagusi (13.910 ikasle), A (9.101 ikasle) eta B (10.148 ikasle) ereduen aldean.[66]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiarren ekimen herrikoiak gaindituz, Donostiako kultura eskaintza batez ere turismoa bultzatzeari eta nazioartean irudi erakargarria emateari begira eratzen da erakunde publikoen aldetik.[67] Kursaal jauregia da asmo hauek islatzen dituen egitura fisikoa. Rafael Moneo arkitektoak diseinaturiko jauregi ikusgarri honetan auditorioak eta areto zabalak daude, zine, musika, antzerki eta dantza emanaldiak egin eta feria, biltzar eta kongresuak antolatzeko. Horrela, Kursaal jauregian eta ondoan dagoen eta halaber ikusgarria den Victoria Eugenia antzokian, hiriak antolaturiko kultura ekitaldi nagusiak ospatzen dira, Donostiako Zinemaldia eta Musika Hamabostaldia esaterako. Beste kultur jaialdi nabarmen batzuk Maiatza Dantzan, uztaileko Jazzaldia eta udazkeneko Beldurrezko Astea. Parte Zaharreko Antzoki Zaharra antzerki emanaldietarako tokia izaten da.

Koldo Mitxelena Kulturunea eta Liburutegia da ekimen kultural xumeagoetarako beste gune bat. Jende asko biltzen duen liburutegi nagusi baten egoitza izateaz gainera, bertan hitzaldiak eta erakusketak egiten dira. Udalak Alderdi Ederreko bere egoitzan du liburutegi nagusia. Auzoetan barrena, liburutegiak kultur etxeetan kokatzen dira. Kultur etxe hauetan gainera hitzaldiak eta ikastaroak zein musika, antzerki edo zine emanaldiak antolatzeko tokia eskaintzen dute.

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilintxen bertsoetan jasota dago Donostiako euskara urbano zaharra.

Donostiako jatorrizko hizkuntza euskara da, gaur egun egoera minorizatu batean dagoena, gaztelaniaren mesedetan. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran hasi zen euskararen gainbehera hirian, eta Espainiako gerra zibilaren ostean ordezkapen linguistikoa nabarmen azkartu zen.

Jose Artola euskal idazleak kontatzen duenez, XX. mendearen hasieran Donostiako Parte Zaharrean, Boulevarderaino, euskaraz mintzatzeko ohitura zegoen euskaldunen artean, baina behin Kortazar Zabalgunera iritsi orduko, erdararen indarra gogor sentitzen hasi zen.

XIX. mendearen bigarren erdialdean euskara nagusi zen oraindik Donostiako kaleetan. Inork gutxik daki, esaterako, 1891. urtera arte Donostiako Udaleko langile guztiek euskaraz hitz egiten jakin behar zutela, edo 1897. urtera arte hiriko kaleak euskara hutsez izendatzen zirela (urte hartan erabaki zen izendapen elebiduna).

2006. urteko erroldaren arabera, Donostiako biztanleriaren % 40,35 elebiduna zen. Donostia da, alde handiz, Hego Euskal Herriko hiriburuen artean euskaldunena. Azken hamabost urteetan egindako euskararen erabilerari buruzko kale neurketen arabera, hirian egiten duten elkarrizketen % 15-%20 artean euskaraz izaten dira.

Donostian hitz egiten den jatorrizko euskara gipuzkera da; erdialdeko euskara, Koldo Zuazoren izendapenean. Eta, gipuzkeraren barruan, Beterriko gipuzkera da Donostiako azpieuskalkia, Tolosaldeko Ikaztegieta herritik Iruneraino mintzatua.

Gaskoi izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orain dela mende batzuk Donostian gaskoi jendearen komunitate bat bizi zenez, gaskoi hizkuntzaz ere mintzatzen zen; komunitate horrek leku-izen ugari laga ditu Donostian eta horietako asko gaur egun arte iritsi dira: Urgull (gaskoiz, Orgull edo Urgullus, euskarara Urgull formarekin ekarri zen), Enbeltran (gaskoiz, En Beltran, hots, Beltran jauna), Gros, Polloe (gaskoizko Poll eta Pollet hitzetatik dator, Polloe bezala euskaratu zen), Morlans, Monpas (Mont-pas), Aiete (gaskoiz, Ayet; Aiete formarekin euskaratu zen), Ulia (gaskoiz, Oli, euskaraz Ulia edo Uliamendi) eta Miramon (gaskoiz, Miramont).[68]

Donostia 2016: Europako kultura hiriburua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Donostia 2016ko Europako Kultur Hiriburua»


Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nabaria da kirolzaletasuna donostiarren artean. Ohikoa da egun osoan zehar jendea korrikan edo bizikletaz ikustea. Hondartzak kirolgune garrantzitsu bihurtu dira. Zurriola hondartza surflarien bilgune da, bertako olatuak erakarrita. Kontxako hondartzan haurrak ibiltzen dira asteburuetan, futbolean, eskola arteko txapelketetan. Piraguismoan ere asko aritzen da Kontxako badian. Urumea ibaian zehar arraunketan aritzen dira kirolari asko. Hiriko ikastetxeetan ere haurrek kirolean jarduteko aukera izaten dute eta ikastetxeen arteko lehiak eta txapelketak izaten dira asteburuetan. Horretarako, hiriak kirol-instalazio ugari eta zenbait kiroldegi ditu.

Goi mailako kirolean, Real Sociedad futbol taldea nabarmendu behar da. Gipuzkoan futbol talde maitatuena izateaz gainera, Espainiako futbol talde entzutetsuenetakoa da. Historian zehar Espainiako lehen mailako bi Espainiako Futbol Liga eta Errege Kopa bat irabazi ditu. Klubak emakumezkoen futbol talde bat eta gazte talde bat ere biltzen ditu bere baitan. Futbolaz gainera, beste kirol batzuetan ere nabarmentzen da Real Sociedad: belar gaineko hockeyan esaterako, emakumezkoen taldeak titulu anitz irabazitakoa da Espainian. Saskibaloian Askatuak talde historikoa eta gaur egun maila gorenean dagoen Gipuzkoa Basket taldeak daude. Akaba Bera Bera emakumezkoen maila goreneko eskubaloi taldea da. Gizonezkoen Bera Bera Rugby Taldea Espainiako Errege Kopa bat irabazitakoa da. Arraunketan, Ur-Kirolak eta Donostia Arraun Lagunak taldeek txapelketa ugari irabazi dituzte arraunketa olinpikoan; tostako arraunketan, 2007tik aurrera Donostiarra traineru bateratuaren proiektuan batu dira, Club Deportivo Fortunarekin batera.

Ibilbideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako Danborrada, San Sebastian egunean

Donostiarren jai nagusia Donostiako Danborrada da, urtarrilaren 20an, Donostia zaindariaren egunean hain zuzen. Erabateko ziurtasunik ez badago ere, 1836. urtean militarren parodia moduan sortua, jai honetan donostiarrek, elkarteetatik eratutako konpainietan bildurik eta sukaldariz edo militarrez jantzirik, danborrada etengane jotzen dute kaleetan zehar donostiar doinu tradizionalen erritmoan, San Sebastian martxa izenekoa nagusi bada ere. Egun horretan eguerdian ospatu eta milaka haur donostiar biltzen dituen Haur Danborrada izeneko desfilea ikusmin handia sortzen duen ekitaldia da.

Inauteriak dira donostiarren beste jai handi bat. Baina horien aurretik, kaldereroen konpartsek eta Inude eta Artzaien konpartsek egun bana dute bere desfileak egiteko. Santa Agedako ospakizuna ere auzoetan berpizten ari den euskal ohitura bat da. Donostiako inauteriak euskal inauteri tradizionaletatik aldentzen diren ospakizunak dira eta munduko beste toki askotan bezalaxe desfile huts moduan antolatzen dira.

Udan, abuztuko Donostiako Aste Nagusia da jai nagusia. Kanpoko jende asko biltzen dituzten jaiak dira, batez ere gauero pizten diren su artifizialen erakustaldien inguruan. Abuztuaren 31n, 1813. urtean hiria guztiz suntsitu zuen sutea oroitzen da, Abuztuaren 31 kalearen inguruan. Irailean Donostiako Euskal Jaiak ospatzen dira eta horiekin batera izaten dira jendetza handia erakartzen duten Donostiako Estropadak.

Abenduaren 21ean Santo Tomas eguna ospatzen da. Egun horretan, baserri produktuen erakusketa eta salmenta postuen inguruan eta baserritar arropa tradizionalez jantzirik, milaka lagun biltzen dira jai giroan sagardoa, taloa eta txistorra, besteak beste, dastatzera. Konstituzio Plazan erakusten den txerritzar baten zozketa ere egiten da.

Aipatzekoak dira, halaber, hiriko auzoetan zehar ospatzen diren jaiak, hala nola Amara Zaharreko jaiak eta Egiako Porrontxoak.

Herri elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun Euskal Herriaren mugak gainditu dituzten herri elkarte edo soziedadeak izenekoek Donostian izan zuten jatorri. Gizartearen atal garrantzitsu bat osatzen dute, elkartearen egoitzan lagun giroan afari baten inguruan egoteaz gainera, kultura eta kirol ekintza ugari antolatzen baitituzte. Donostiako jai nagusia den danborradan ere beraiek dira protagonista. Lehenengo elkarte gastronomikoak La Fraternal izena izan zuen eta 1843. urtean sortu zen. Elkarteak sortzeko arrazoi nagusia Donostiako kaleko sagardotegiak galduz joatea izan zen; donostiarrek bilguneak behar zituzten otorduak egiteko eta elkarteak sortzen hasi ziren.

Donostiako portuaren 2002ko aireko ikuspegia.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiako ondarea Bandera de San Sebastián.svg


Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egunkariei dagokienez, Igaran dute egoitza dute egoitza Euskal Herri osora zabaltzen den Garak eta hala hirian nola probintzian irakurriena den El Diario Vascok, eta Benta Berrin Noticias de Gipuzkoak (hirurak, gaztelaniazkoak gehienbat). Euskara hutsezko Irutxuloko Hitza Donostiako tokiko egunkaria da. Euskarazko aldizkarietan, gazteei zuzendutako Gaztezulo Donostian argitaratzen da, eta Euskal Herri osora zabaltzen da.

Irratiei dagokienez, Euskadi Irratia, Euskadi Gaztea eta Donostialdeko Ttan Ttakun irrati librea euskara hutsezkoak eta Herri Irratia elebiduna dira Donostian egoitza nagusia dutenak. Radio Euskadi, COPE, SER, Onda Cero eta RNE erdal irrati kateek, berriz, ordezkaritzak dituzte Donostian eta bertatik hainbat saio egiten dituzte. Internetez emititzen duen Info7 irratia FM bidez ere entzun daiteke Donostian.

Azkenik, telebistetan, EITB taldeak Miramon auzoan EITB Donostia estudioak ditu. LTDan emititzeko tokiko telebisten lizentziak honakoek lortu zituzten: 1994. urtetik emititzen duen Vocento taldeko Teledonostik, 2000. urtean Localia katearekin emititzen hasi zen Gipuzkoa Telebistak, emititzen hasi berri den Hamaika Telebistak, eta oraindik egitasmoa den Donostiako Udalarenak.

Donostiar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Donostiar ospetsuen zerrenda»

Donostiar ospetsuen artean ditugu, besteak beste, Eduardo Txillida eskultorea, Pio Baroja, Ramon Saizarbitoria eta Txillardegi idazleak, Luis Miguel Arconada eta Pello Ruiz Cabestany kirolariak, Iñaki Gabilondo kazetaria, Aita Donostia, Pablo Sorozabal eta Nicanor Zabaleta musikariak, Mikel Laboa, Mikel Erentxun, Javier Gurrutxaga eta Imanol Larzabal kantariak, Juan Mari Arzak eta Pedro Subijana sukaldariak, Jesus Maria Leizaola eta Odon Elorza politikariak eta Julio Medem zinemagilea.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostia hiri hauekin senidetua dago:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b (Gaztelaniaz)  «Donostia / San Sebastián, nueva denominación oficial», Diario Vasco, 2012-08-07, http://www.diariovasco.com/20120807/local/san-sebastian/donostia-sebastian-nueva-denominacion-201208071650.html .
    (Gaztelaniaz)  «Orden Foral de 27 de julio de 2012, de la Diputación Foral de Gipuzkoa, por la que se modifica el nombre oficial del municipio (incluida su capital) de Donostia-San Sebastián.», Espainiako Aldizkari Ofiziala, 2012-09-24, http://www.boe.es/boe/dias/2012/09/24/pdfs/BOE-A-2012-11967.pdf. Noiz kontsultatua: 2012-09-25 .
  2. a b c d e f g (Euskaraz)  Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira .
  3.   «UEMA-Atlasa», Euskararen erabilera (UEMA), http://46.226.108.156/UEMA/atlas.html .
  4. Eusko Jaurlaritza: V. Inkesta Soziolinguistikoa, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2011.
  5. Iker Gomez, «Donostia, munduko hiri zoriontsuenen zerrendan», EiTB, 2014-12-29.
  6. (Gaztelaniaz) Koldo Mitxelena: Apellidos vascos, 1955, 96. orrialdea.
  7. a b (Gaztelaniaz) «Donostia-San Sebastián: Onomástica», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  8. Orendaingo San Sebastian ermita, herriak Jaun Donosti ere deitua Gipuzkoako Aldundiko webgunea
  9. (Gaztelaniaz) Angel J. Martín Duque: El Fuero de San Sebastián: Traducción manuscrita y edición crítica, Príncipe de Viana, 63 zbk., 227, 2002.
  10. a b Felix Ibargutxi: «Hau fauna», ZingiZango euskara elkartearen webgunea, 2008-02-02.
  11. a b (Gaztelaniaz) Felix Ibargutxi: «La fauna más nuestra, Diario Vasco, 2007-08-26.
  12. «ñoñostiar», Hiztegi Batua Euskal Prosan.
  13. «Kokoteraino zaudetela ñoñostiar señoritooz» idatzi zuen Joxe Austin Arrieta donostiar idazleak, Igeldo Donostiatik banantzekotan zela eta.
    (Joxe Austin Arrieta: «Na’ ezuna intzazu, Igeldo», Irutxuloko Hitza, 2013-10-04.)
  14. «inolako sentimendu ñoñostiar pijorik gabe» dio Begoña del Teso donostiarrak, elkarrizketa batean.
    (Estitxu Eizagirre eta Ixiar Eizagirre: «Begoña del Teso: "Ez ditut beldurrak gainditu nahi, gustura nago horiekin"», Argia, 1829. zenbakia, 2001-11-11.)
  15. (Gaztelaniaz) Mikel G. Gurpegui: «Ñoñostia», Diario Vasco, 2006-04-09.
  16. (Gaztelaniaz) José Miguel Edeso Fito:Geografía e historia de San Sebastián: geología y geomorfología, INGEBA, 2009-10-19.
  17. Antonio Aretxabala: «Donostia-san sebastián, ¿sismicidad de efecto local?», Antonio Aretxabala bloga, 2012-09-16.
  18. a b c (Gaztelaniaz) Ana Sola Bueno: Geografía e historia de San Sebastián: el clima, INGEBA, 2009-10-18.
  19. (Gaztelaniaz)  Valores Climatológicos Normales. San Sebastián / Aeropuerto, http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=1014&k=pva .
  20. (Gaztelaniaz) «Donostia-San Sebastián: Morfología urbana», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  21. «Auzoak eta herriak», Donostiako Udalaren webgunea.
  22.   «Duela 25.000 urte jada Donostian gizakiak bizi zirela egiaztatu du Aranzadiren ikerketa batek», Berria, 2014-06-23, http://www.berria.info/albisteak/93263/duela_25000_urte_jada_donostian_gizakiak_bizi_zirela_egiaztatu_du_aranzadiren_ikerketa_batek.htm .
  23.   Urzainqui, Tomas; Olaizola, Juan M. (1998), La Navarra marítima, Pamplona: Pamiela, ISBN 84-7861-284-1 . 161. or. Beharbada Aranoraino luzatzen zen; ikus Javier y Asier Sada. 1995, 19. or.
  24. Une horretan, Chronographus anni 354k zehazten du Urumea ibaian 7 kilometroz nabiga zitekeela, Hernaniraino (egungo Portu auzoraino); ikus Urzainqui, T. Olaizola, Juan M. 1998, 201. or.
  25. Urzainqui, T. Olaizola, Juan M. 1998, 162, 166-167 or.
  26. Urzainqui, T. Olaizola, Juan M. 1998, 163. or.
  27. Kontu egin behar da une horretan Bidasoa eta Oriaren bokalearen arteko guztia Donostiaren barrutia zela
  28. Urzainqui, T. Olaizola, Juan M. 1998, 161. or.
  29. Urzainqui, T. Olaizola, Juan M. 1998, 203. or.
  30. Urzainqui, T. Olaizola, Juan M. 1998, 203. or.
  31.   Artola (ed.), Miguel (2001), Donostiaren historia, Donostia: Donostiako Udala, ISBN 84-89569-56-8 . 18-20. or.
  32. 'Portu' esan nahi du gaskoiez.
  33. Artola, Miguel (ed.). 2001, 19. or.
  34. Artola, Miguel (ed.). 2001, 21. or.
  35. Artola, Miguel (ed.). 2001, 21. or.
  36. Artola, Miguel (ed.). 2001, 24. or.
  37. Ingalaterrako erresuman oinarritua, baina Akitaniari eta egungo Frantziako lurraldeei hertsiki lotua.
  38.   Mugica Zufiria, Serapio (1923), LOS GASCONES EN GUIPÚZCOA, IMPRENTA DE LA DIPUTACION DE GUIPUZCOA, http://atzoatzokoa.gipuzkoakultura.net/c78f6/. Noiz kontsultatua: 2016ko irailaren 26a .
  39. 1813 arte ez zen berriz sute hain suntsigarririk gertatu.
  40. Artola, Miguel (ed.). 2001, 35. or.
  41. Artola, Miguel (ed.). 2001, 35. or.
  42. 1521ean, laguntza eman zion Komuneroen Matxinadaren kontra; gainera, gizon-partida bat bidali zuen Noaingo gudura, eta itsas laguntza erabakigarria eman zion Hondarribia mendean hartzeko (1523-1524).
  43. Gaskoiak Gipuzkoako aginte-postu garrantzitsuetatik baztertzeko erabaki gehiago etorri ziren gero: Hondarribia 1557, Bergara 1558, Tolosa 1604 and Deba 1662; ikus Mugica Zufiri, Serapio. 1923.
  44. Artola, Miguel (ed.). 2001, 57-58. or.
  45. Artola, Miguel (ed.). 2001, 69. or.
  46. Artola, Miguel (ed.). 2001, 52-54. or.
  47. Artola, Miguel (ed.). 2001, 52-54. or.
  48. 1615ean 30.000 dukat zor zituen; ikus Artola, Miguel (ed.). 2001, 45-46. or.
  49. Artola, Miguel (ed.). 2001, 52-54. or.
  50. Berwickek gotorleku ahulak zituen hiri bat eta elikagai eta munizio urriko garnizio txiki bat topatu zituen. Hiria 2.000 soldadu frantsesez osatutako talde batek okupatu zuen, 1721eko abuztuaren 25a arte. Orduan Hagako Bakearen ondorioz alde egin zuten. Hiriaren zati bat oso kaltetuta atera zen setiotik eta, berreraikuntza-lanetan, Plaza Berria sortu zuten Donostiaren erdian olgeta eta merkaturako.
  51. Mila bat herritar hil zituzten, asko gero hil ziren gaitzen ondorioz, hiriko emakume gehienak bortxatu, eta ondasunak zein etxeak arpilatuak edo suntsituak izan ziren. Trinitate kalea eta erlijio-eraikinak, sendoenak, bakarrik atera ziren onik.
  52. Haien omenez, 1924ko irailean, Ingelesen hilerria izenekoa inauguratu zen, Urgull mendian kokatu zena. Tropa horren ostatua Ategorrieta izan zen eta hor, geroago, Notre-Dame eskola eraiki zen eta alboan zegoen plazari Constitution Hill deitzen hasi ziren. Absolutismo karlistaren aurkako protesta gisa inguruko baserritarrek "Konstituzioa hil" esaten hasi ziren, izena eta esanahia aldatuta
  53. Eustasio Amilibia alkateak jaso zuen mezua. Bera Antzoki Zaharrean zegoela, Mandasko dukearen telegrama bat jaso zuen, baita ikusleei berria zabaldu ere. Espresuki gertakizun horretarako sortutako martxa baten akordeei jarraituz, 1863ko maiatzaren 4an lehenengo harria kendu zen. Zatikatu eta lehenengo ilarako gonbidatuen artean banatu zen.
  54. 12.000 errealeko saria jaso zuen lehiaketaren bitartez, eta "Kortazar Zabalgunea" izenaz egin zaigu ezagun. Haren bitartez, aurreikuspena zen 1900. urtean 475.014 metro koadro hiritartzea, 14.775 bizilagunentzat, alegia, 12 metro koadro pertsonako. Aldiz, Kortazarren kalkulu hori nabarmen gainditu zen, 1900an Donostiak 35.583 biztanle izatera heldu baitzen; ikus Javier y Asier Sada. 1995, 102-103. or.
  55. Javier y Asier Sada. 1995, 102-103. or.
  56. Artola, Miguel (ed.). 2001, 129-130. or.
  57. Artola, Miguel (ed.). 2001, 108. or. Moldiztegia Ignacio Ramón eta, gero, Serafin Baroja zuzendu zuten.
  58. Tartean ziren Fermin Matxinbarrena eta Fermin Lasala; ikus Artola, Miguel (ed.). 2001, 123-124. or.
  59. Artola, Miguel (ed.). 2001, 125. or. Karlistek hiria bonbardatu zuten eta, San Sebastian egunez, Bilintx bertsolaria latz zauritu zuten; luze gabe hil zen, uztailaren 21ean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foruak desegiteko aginduaren egunean.
  60. Loro Jokoen tradizioan kokatuta; horien bultzatzaile aritu ziren, besteak beste, Jose Manterola, Jose Zapirain Irastorza (Txapillo), eta Toribio Altzaga.
  61. Alde Zaharra, maizterren bizileku, bertako herri xumearen gune izaten jarraitu zuen gehienean.
  62. «Datu demografikoak», Donostiako Udalaren webgunea. 2009-11-29.
  63. Pesa enpresak, Iruñera izan ezik, Euskal Herriko hiriburu guztietarako zerbitzuak eskaintzen ditu.
  64. «d·bus konpainia ezagutu», Donostiako Tranbia Konpainiaren webgunea, 2009-10-28.
  65. «Ingurumena eta garapen jasangarria: atmosferako kutsadura», Agenda21 Donostia webgunea, 2009-10-28.
  66. EUSTAT: «Udal-adierazleak: Serie estatistikoak, 2006», 2007-02-21eko prentsa-oharra.
  67. Horrela ageri da Donostiako Plan Estrategikoan, garatu beharreko estrategiak aipatuz: «A.1.2 Dagoen zerbitzu eta ekintza eskaintza indartzea, kultur programazioari dagokionez, turismo eta kirol produktu berriak indartu eta garatuz. Hauek dauden baliabideak optimizatu eta hauen nazioarteko proiekzioa handitu dezaten; ondorioz, baita europar sareetako parte-hartzea ere. A.1.3 Berritutako marka irudi bat garatzea, kalitatea, berrikuntza eta modernitateari lotutakoa, aisialdirako erreferentzia hiri gisa bere egoera hobe dezan, bai Gipuzkoan, bai EAEn, bai Estatuan zein nazioarteko foroetan ere.», Donostiako Plan Estrategikoa, 11. orrialdea.
    Baita ere, aipatzekoa da CIDEU erakundearen dokumentu bat: (Gaztelaniaz) «Encuadrado en el objetivo delimitado por el Plan Estratégico [...] mediante este proyecto se persigue dotar a la ciudad de una Estrategia Cultural y el desarrollo de los grandes proyectos que suponen un salto cualitativo con respecto a la situación actual y que pueden aumentar su presencia internacional. Buscar una culturización de la sociedad que no una popularización de la cultura que pueda llegar a una degradación de la misma.»
  68. (Gaztelaniaz) Serapio Mujika Zufiria: Los gascones en Guipúzcoa. Gipuzkoako Aldundiaren inprimategia, 1923. Donostia.
  69. (Gaztelaniaz) Espainiako eta Japoniako hirien arteko senidetza itunak, Espainiaren Japoniako Enbaxada.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Donostia Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Donostia