Maoriera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Maoriera
Reo Māori
Idioma maorí.PNG
Datu orokorrak
Lurralde eremuaZeelanda Berria
Hiztunak100.000–160.000 inguru
RankingaEz 100 mintzatuenen artean
OfizialtasunaZeelanda Berria
EskualdeaPolinesia
UNESCO sailkapena2: kaltebera
AraugileaMaoriera Batzordea (Te Taura Whiri i te Reo Māori)
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Austro-Tai hizkuntzak
austronesiar hizkuntzak
malaysiar-polinesiar hizkuntzak
malaysiar-polinesiar hizkuntza nuklearrak
erdialde-ekialdeko hizkuntza maysiar-polinesiarrak
ekialdeko malaysiar-polinesiar hizkuntzak
ozeaniar hizkuntzak
erdialde-ekialdeko ozeaniar hizkuntzak
Ozeano Bare erdialdeko hizkuntzak
polinesiar hizkuntzak
erdialdeko polinesiar hizkuntzak
Tahitic languages (en) Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiahizkuntza isolatzailea eta aditza-subjektua-objektua
Alfabetoalatindar alfabetoa eta Māori writing system (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1mi
ISO 639-2mao mri
ISO 639-3mri
Ethnologuemri
Glottologmaor1246
Wikipediami
Linguasphere39-CAQ-a
ASCL9304
UNESCO702
IETFmi
Endangered
Languages Project

3571

Maoriera[1] (maorieraz: Māori [ˈmaːɔɾi ahoskatua]; edo te reo Māori [tɛ ˈɾɛɔ ˈmaːɔɾi], «maori hizkuntza») maori etniakoen mintzaira da. Zeelanda Berriko (maorieraz: Aotearoa) hizkuntza ofiziala, ingelesarekin batera.

Hala ere, hizkuntza gutxitua da; eta, etorkizunera begira, egoera ez da ona. Gutxi gorabehera, 150.000 hiztun dituela kalkulatzen da (zeelandaberritar guztien % 3,75, eta maorien % 14 inguru). Egun, hiztun gehienak Ipar uharteko iparraldean eta ekialdean bizi dira, Northland eta Gisborne eskualdeetan zehazki.

Polinesiar jatorrikoa da, eta senidetzat ditu beste hiru hizkuntza: rarotongan (Cook uharteak), tahitiera eta hawaiiera.

Maoriera Zeelanda Berrira Polinesiako biztanle batzuek eraman zuten, ziur aski Tahititik hara joandakoek, orain dela 600-800 urte.

Polinesiako ekialdearen hizkuntzen sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Polinesiako ekialdearen hizkuntzak.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 1814an, misiolari batzuk saiatu ziren, lehenengo aldiz, maoriera alfabeto erromatarrez idazten.
  • 1840an, Waitangiko ituna sinatu zuten. Orduan, Zeelanda Berriko hizkuntza nagusia zen artean.
  • 1842an, lehenengo egunkaria argitaratu zuten.
  • 1850eko hamarkada inguruan hasi zen haren gutxitze prozesua, Erresuma Batutik joandako pertsonen hizkuntza nagusituz joan zen bitartean, ingelesa alegia. 1858an 56.000 maori inguru erroldatu zituzten.
  • 1860ko hamarkadatik, eskolan maoriera erabiltzea debekatzen hasi ziren; horren ondorioz, hizkuntzaren prestigioa murriztu egin zen.1867an, berriz, Native Schools Act dekretua kaleratu zuten.

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 1920 inguruan, Sir Āpirana Ngata hasi zitzaien maori komunitateei ohartarazten hizkuntzaren erabileraren garrantziari buruz.
  • 1930eko hamarkadan, maori gehienek artean egiten zuten maorieraz.
  • 1940ko hamarkadan hasi zen hirietarako emigrazio handia. Hortik aurrera hiztun galera izugarria izan zen.
  • 1961ean, Hunn Report delako txostenak maoriera jo zuen maorien bizimoduaren aztarna edo erlikiatzat.
  • 1970eko hamarkadaren hasieran, hiriguneetako talde batzuek (Ngā Tamatoa eta Te Reo Māori Society) ekin zioten hizkuntzaren biziberritzeari.
  • 1975 inguruan, inkesta batek azaldu zuen maorien % 20k (70.000 pertsona, gehienak adinekoak) bakarrik hitz egin zezaketela jariotasunez. Urte hartan, Ngāti Raukawa, NgātiToa eta Te Āti Awa taldeek hasi zuten Whakatipuranga Rua Mano hizkuntza ekimena.
  • 1978an, Rūātoki School delakoa lehendabiziko eskola elebiduna bilakatu zen.
  • 1980ko hamarkadan hasi ziren lehenengo irrati emisioak: Te Upoko o te Ika eta Radio Ngāti Porou.
  • 1986an, 50.000 hiztun kalkulatu zituzten, maorien % 12.
  • 1987an, Māori Language Act dekretuaren bidez, maorierak estatus ofiziala lortu zuten. Te Taura Whiri i te Reo Māori eta Te Kōhanga Reo National Trust erakundeak sortu zituzten.
  • 1993an, Te Māngai Pāho hedabideetako agentzia sortu zuten. Ordurako, tokian tokiko 20 irratik emititzen zuten herrialde osoan.
  • 1995an, He Taonga Te Reo, hizkuntzaren urtea, ospatu zuten.
  • 1997an kalkulatzen zen 13.000 haurrek, 32.000 ikaslek ertaineko zikloetan eta beste 55.000 heldu inguruk maoriera ikasten zutela.

XXI. mendean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 2001ean, Health of the Māori Language Survey inkestak 136.700 hiztun kalkulatu zituen guztira.
  • 2003an egin zituzten 7th Polynesian Languages Forum – Te Reo i te Whenua Tipu jardunaldiak, Wellingtonen.
  • 2004ko martxotik Māori Television hasi zen emititzen, ele bitan.

Hiztunen mapa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gorriz eta laranja ilunaz markatuta agertzen dira komunitaterik trinkoenak.

Esan bezala, hiztun gehienak bizi dira Ipar uhartean, zehazki iparraldeko muturrean: Northland edo Te Tai Tokerau eskualdean 45.000 maori inguru bizi dira, Ngāpuhi, Te Aupōuri, Te Rarawa, Ngāti Kahu, Ngāti Kurī eta Ngāti Whātua iwi-etan.

Hawke's Bay eskualdean (Te Matau-a-Māui), bereziki, Te Urewera aldean. Waikaton, Taupo aldean batik bat. Eta komunitate handienak, azkenik, Gisborne eskualdean (Te Tai Rāwhiti) daude, East Cape-ko inguruetan.

Australian kalkulatzen da 12.000 hiztun bizi zirela 2016an.

Hitzak eta esamoldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kia ora: Kaixo.
  • Kia kaha: Indartsua izan.
  • Tāne: Gizon.
  • Wahine: Emakume (wāhine, emakumeak).
  • Aroha: Maitasun.
  • Whare: Etxe.
  • Ika: Arrain.
  • Tohorā: Balea.
  • Kuri: Txakur.
  • Rākau: Zuhaitz.
  • Puke: Muino.
  • Marama: Ilargi.
  • Whetu: Izar.
  • Moana: Itsaso, laku.
  • Awa: Ibai.
  • Waka: Kanoa.
  • Wai: Ur.
  • Ata: Itzal.
  • Wai: Nor?
  • Aha: Zer?
  • Hea: Non?
  • Āhea: Noiz?
  • E hia: Zenbat (gauza)?
  • Tokohia: Zenbat (jende)?
  • Pēhea: Nola?
  • Tēhea: Zein?

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.