Gailupa arrunt

Wikipedia, Entziklopedia askea
Pyrrhula pyrrhula» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search
Gailupa arrunt
Bullfinch male.jpg
Arra
Pyrrhula pyrrhula female 2.jpg
Emea
Iraute egoera

Arrisku txikia (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaAves
OrdenaPasseriformes
FamiliaFringillidae
GeneroaPyrrhula
Espeziea Pyrrhula pyrrhula
Linnaeus, 1758

Gailupa arrunta (Pyrrhula pyrrhula) fringillidae familiako hegazti paseriformea da, txonta eta karnaba bezala. Eurasiako eskualde epeletan bizi da[1].

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaraz hainbat izen ematen zaizkio gailupa arruntari: amabirjinatxori, azpigorri, brisko-txori, fiu, frutabatzaile, guadalupe-txori, hazibatzaile, lorebatzaile, lorejale, loretxori, mertxika-txori, moreta, motabatzaile, motatxori, muxikatxori, neguta erreal, neguta gorri, papargorri, paranda gorri, pepetanbor, pipitajale, sunsun, tuluma, txonta, txonta erreal, txorigorri.[2]

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txonta arruntaren (Fringila coelebs) tamaina beretsukoa da; 16-18 zentimetroko luzera eta 21-27 gramoko pisua ditu. Itxuraz potzoloa da, biribiltsua, lepamotza eta buruhandia, eta bere moko koniko eta sendoaren laburtasunak are lodikote-itxura handiagoa ematen dio. Koloreari dagokionez, ale helduek burua, mokoa eta luma arraunlariak beltzak izaten dituzte, eta ipurtxuntxurra berriz, zuria. Basoan edo baso-ertzetan bizi diren hegazti askotan gertatzen den legez, gailuparen kasuan ere dimorfismo sexuala nabarmena izaten da oso koloreari dagokionez. Emearen bizkarra gris arrea, eta lepapea eta sabela gris argiak diren bitartean, arrak bizkarraldea gris urdinska eta paparra eta sabela gorrizta deigarriak ditu.[3][4]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eurosiberiar espeziea da eta, ondorioz, ia Europa osoan aurki genezake, mediterraniar eskualdean bakanagoa den arren. Iberiar penintsulan oso urria da, eta iparraldean eta Pirinio ingurutan soilik da habiagile. Euskal Herrian, berriz, eurosiberiar eskualdean eskuarki ugaltzen da, pagadietan, hariztietan, ameztietan eta oihan mistoetan. Araba eta Nafarroa Garaiko erdialde eta hegoaldean, berriz, mendietako laiotzetan aurki genezake, amezti eta erkameztietan batez ere, eta inoiz baita artadietan ere.[3]

Gailupak Faroeetako zigilu batean

Udazkenean gailupek migrazio partzialak egin ditzakete, nahiz eta normalean gure eskualdean bizi direnak sedentarioak izan. Jakia zuhaitz eta sastraketan lortzen duten zenbait espezieren moduan, iparraldeko eremuetan gailupak ere ez du neguan bazka lortzerik izaten, eta hegoaldera, edo elikagaiak topatuko dituen lekuetara alde egin dezake. Era berean, uzta ugari biltzen denetan bertako gailupa-populazioa ikaragarri emenda daiteke inmigrazioa dela eta, eta zenbait eskualdetan horrek ondorio latzak ekar ditzake; aldika behintzat gailupak frutarbolak ugari diren lurraldeetan izurrite bilakatzera ere iristen baitira.[3]

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gailupa baso-ertzetan, larreak eta zuhaitz-multzoak tartekatzen direnetan, eta zuhamuxkez jantzitako palaxuetan bizi da gehienbat.[3]

Bizimodua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izaeraz lasaia da oso, fidakaitza eta lotsagabea, eta horrexegatik nahikoa erraza izaten da hurbiletik ikustea. Bizimoduari dagokionez zuhaiztarra da erabat, eta beti zuhaitz eta zuhamuxketan aritzen da gora eta behera, lurrera ia sekula ere jaitsi gabe.[3]

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gailupa arra haziak jaten

Elikaduraren aldetik fitofagoa dugu gailupa, eta ondorioz, bere dieta aldakorra da urte-sasoiaren arabera: udaberrian kimuak eta loreak sabeleratzen ditu gehienbat, baina urteak aurrera egin ahala, fruituak eta haziak jateari ekingo dio, hauek eskaintzen dioten balio energetiko handiagoa eskuratzearren. Gainerako fringilidoetan gertatzen den legez, gailuparen kasuan ere mokoa haziak txikitu eta jateko moldatutako tresna bikaina da: ahosabaian kokatutako barrunbean egokitzen da hazia, eta behe-baraila muskulu maxilar sendoez igotzen duenean hautsi egiten du; ondoren, hazi-azala mihiaz kanporatu eta gainerakoa berehala irensten du.[3]

Ugalketa eta ontogenia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrautzak habian

Udaberria ugaltzeko sasoia da gailuparentzat. Beraz, urtean zehar talde txikitan bizi diren arren, garai horretan bikoteka banantzen dira, eta lurraldekoitasun handia izaten dute gainera. Habia altuera txikian zotz eta sustraitxoz eraikitako ontzi-itxurako egitura xumea izaten da, eta bukaturik dagoenean emea bertan geratzen da 12-14 egunez, ondoz ondoko egunetan errundako lauzpabost arrautza urdin txitatzen. Bitarte horretan, arra habia inguruko lurralde txikia defendatzeaz eta emea bazkatzeaz arduratzen da. Eta horra hor txori hauen dimorfismo sexual nabarmenaren arrazoia: emeak luze egon behar duenez habian, nabarmentzen ez diren koloreak ditu etsaiek ikus ez dezaten. Arra, berriz, lurraldearen defentsaz arduratzen da, eta kolore bizi deigarriak lagungarri ditu eginbehar horretan.[3]

Txitoek 16-18 egun igarotzen dituzte habian hegan egiteko gai izan aurretik, eta txori hauen lurraldea tamainaz txikia izaten denez, kumeak elikatzea arraren eta emearen artean burutu beharreko lana izaten da. Hazijale gehienek intsektuz elikatzen dituzte beren txitoak, baina gailupak eta gainerako karduelinoek (karnabak, txokak, eta abarrek...) haziak ere ematen dizkiete intsektuekin batera. Paparoan biltzen dituzte guztiak, ondoren habiara iritsi eta txitoei emateko. Horrela, gailupak 2 edo 3 txitaldi osa ditzake urtean, eta udatik aurrera guztiak familia txikitan bizi dira, hurrengo udaberria iritsi artean.[3]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. BirdLife International (2004). Pyrrhula pyrrhula. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006
  2. Gailupa, txoriak.eus
  3. a b c d e f g h   Aihartza, Joxerra, Gailupa, hazijale zuhaiztar ederra, Elhuyar aldizkaria, 1993/01/01, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus, https://aldizkaria.elhuyar.eus/erreportajeak/gailupa-hazijale-zuhaiztar-ederra/. Noiz kontsultatua: 2018-9-26  .
  4.   Larrañaga, Jon (1996), Euskal Herriko fauna (ornodun lehortarrak), Elhuyar, 222. orrialdea, ISBN 84-87114-09-1  .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gailupa arrunt Aldatu lotura Wikidatan
Wikispezieetan bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: Pyrrhula_pyrrhula