Pirinioak

Wikipedia, Entziklopedia askea
Pirinio» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search
Pirinioak
Pyrenees topographic map-ca.svg
Datu orokorrak
Mendirik altuena Aneto
Garaiera 3.404 m
Luzera 491 km
Azalera 19.000 km²
Eponimoa Pyrene Itzuli
Geografia
Koordenatuak 42° 40′ 00″ N, 1° 00′ 00″ E / 42.666666666667°N,1°E / 42.666666666667; 1Koordenatuak: 42° 40′ 00″ N, 1° 00′ 00″ E / 42.666666666667°N,1°E / 42.666666666667; 1
Honen parte da Alpetar gerrikoa
Herrialdea Espainia, Frantzia eta Andorra
Geologia
Material nagusia Arroka metamorfiko
Garaia Eozeno

Pirinioak, Pirinio mendiak[1] edo, Ipar Euskal Herrian, Bortuak[2][3] (antzina euskaraz Auñamendiak) Iberiar penintsularen eta Europako kontinentearen artean kokatutako mendilerroa da. 415 kilometrotan zehar hedatzen da mendebaldeko Bizkaiko golkotik (Ozeano Atlantikoan) sortaldeko Creusko lurmuturrera (Mediterraneo itsasoan), eta erdialdean 150 kilometroko zabalera du. Mendebaldeko muturrean dago Euskal Herria.

Iparraldeko isurialdean, Akitania, Languedoc-Rousillon eta Erdialdeko Pirinioak eskualdeetan zehar hedatzen da. Hegoaldekoan, Hego Euskal Herria, Aragoi eta Katalunia zeharkatzen ditu. Andorrako estatu txikia Pirinioetan kokatua dago, Kataluniaren ipar-mendebaldean parean.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirudienez, Pirinioak izena greziar mitologiako Atlasen alaba Pirene-ri zor zaio. Greziarren ustez, Pirene ingurune honetan bizi zen gazte bat zen, Herkulesek bere bidaietako batean eraman zuena.

Beste teoria batek dioenez, euskal jatorria izango luke toponimoak. Honen arabera, jatorrizko izena Ilene os izango litzateke, Ilargiaren mendiak, Ilene ilargia baita.

Geologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezaugarri geologiko nabarmenenetako bat bere disimetria da, bai zeharka (malda handiagoa da Frantziako aldetik), baita luzetara ere (Atlantiko aldera emeki jaisten den bitartean, Mediterraneoan bat-batean egiten du).

Aro tertziarioan sortu ziren, toleskuntza alpetar-himalaiarra gertatu zenean. Egiturari dagokionez, Alpeekiko erabat desberdinak dira, izan ere, hauetan mantuen lerrakuntzak garrantzi handia duen bitartean, Pirinioak toleskuntza autoktonoaren ondoriozko mendikatea dira.

Gailurrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Pirinioetako mendien zerrenda» eta «Pirinioetako hirumilakoen zerrenda»

Pirinioetako atal bakoitzean, gailurrik nabarmenenak hauek dira:

Mendebaldeko Pirinioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larrun

Erdialdeko Pirinioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdialdeko Pirinioen hegoaldeko ikuspegi bat. Ezkerraldean Bailo herria ikusten da (Huescako probintzia). Atzealdeko mendietako batzuk: Peña Forca, Alano, Secus, Aspe, Collarada eta Bisaurin.
Erdialdeko Pirinioen hegoaldeko ikuspegi bat. Ezkerraldean Bailo herria ikusten da (Huescako probintzia). Atzealdeko mendietako batzuk: Peña Forca, Alano, Secus, Aspe, Collarada eta Bisaurin.
Argazki makinaren kokalekua: 42° 30′ 03″ N, 0° 48′ 35″ W / 42.50083°N,0.80972°W / 42.50083; -0.80972
Castillo d'Acher

Ordesa eta Monte Perdido[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Las Tres Marías
Ordesako harana

Pineta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pineta, Pinetako haranetik ikusita

Gistain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Benasque[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luchon[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko Pirinioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Comaloforno
Montcalm

Glaziarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kuaternarioko glaziazioak eragin handiagoa izan zuen Piriniotan penintsulako gainerako mendikateetan baino eta honen ondorioz, modelaketa glaziarraren aztarnak ikusten dira Canigo-tik Adi mendiraino.

Gaur egungo ibon gehienek jatorri glaziarra dute. Pirinioek zirku-glaziarrak eta mihi txikiak 3.000 metrotik gora aurki daitezke bakarrik: Balaitus, Vignemale, Monte Perdido eta Maladeta.

Ibaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldeko isurialdean:

Hegoaldeko isurialdean:

Bioaniztasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioetako floraren mapa

Alpeen ondoren, bioaniztasun handieneko bigarren gunea da Pirinioak Europan. 4.500 landare espezie baino gehiago bizi dira, Europako espezieen herena. 346 bertan bakarrik aurki daitezke, beraz, Pirinioetako endemikoak dira. Bioaniztasunaren arrazoia bi itsaso lotzea, Atlantikoa eta Mediterraneoa da.

Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioetako Euskal Herrian landare askoren banaketa muga gertatzen. Munduan Pirinioetan bakarrik dauden landareetako batzuen mendebaldeko muga Nafarroa Garaian, Gipuzkoan edo Araban dago. Kantauri aldeko mendietako landare askoren muga ere bada. Euskal Herriko Pirinioen berezitasuna klima atlantikoaren eragina da.[4]

Klima aldaketa Pirinioetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima aldaketak Pirinioetako landarediari dakarkion eragina batez ere bost landare hauetan behatu da:[5]

Euskal Herriko eskualdeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldetik ekialdera, Euskal Herriko eskualde hauetan dago Pirinioen mendebaldeko muturra:

Pirineistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendikate honen azterketan aritutako mendizale eta zientzialari ospetsuetako batzuk hauek dira:

Eskiatzeko zein aisialdirako instalazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendikate honetan aisialdirako egokitutako ingurune ugari dago, klimak eta edertasunak erakarrita jende asko gerturatzen baita. Eskiatzeko instalazioek toki ugari behar dutenez, erabat eraldatu dute goi-mendian egiten den lurraren erabilera.

  • Frantzian: La Pierre-st Martín, Artouste [22], Gourette [23], Luz Ardiden [24], Cauterets [25], Hautacam [26], Bareges [27], Gavarnie-Gèdre, La Mongie [28], Piau Engaly [29], Saint Lary [30], Val Louron [31], Peyragudes [32], Luchon Superbagneres, Porte Puimorens, Ax-Les-Thermes, Font Romeu, Les Angles, Puyvalador, Formigueres, Puigmal 2600, Cambré d´Aze, Guzet, Les Mont d´Olmes, Ascou-Pailheres, Mijanes-Donezan.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Pirinioak