Titikaka

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Titikaka
Titicaca (es), Titikaka (ay), Titiqaqa (qu)
Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg

Aintziraren ikuspegia Boliviako bazterretik

Lake Titicaca map.png
Kokalekua Peru, Bolivia
Garaiera 3.812 m
Eremua 8.372 km²
Zabalera handiena: 80 km
Luzera 190 km
Bataz besteko sakonera 107 m
Gehienezko sakonera 281 m
Arroa 58.000 km²
Ertzaren luzera 1.125 km
Betebidea 27 ibai
Hustubidea Desaguadero ibaia
lurrunketa
Uharteak 42
Hiriak Puno (Peru)
Copacabana (Bolivia)

Titikaka[1] (gaztelaniaz: Titicaca; kitxuaz: Titiqaqa) Andeetako Altiplanoan, Peru eta Boliviaren artean kokatutako aintzira da. Itsas mailatik 3.812 mko garaieran dago eta 8.372 km²ko eremua hartzen du. Ontziz ibil daitekeen munduko aintzira garaiena da eta, hedadurari dagokionez, Hego Amerikako bigarren aintzira eta munduko 19. da[2].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Titikaka aintzirak 8.372 km²ko eremua hartzen du; 4.772 km²ko azalera Perukoa da, eta gainerakoa (3.790 km²) Boliviakoa. 281 mkoa da aintziraren sakonera handiena[3] eta kostaldeetan sakonera txikiko badiak zabaltzen dira.

Aintzira ia banandurik dauden bi ur-eremuz osaturik dago, Tiquinako tartean lotzen direnak. Tarte honek 800 metroko zabalera du tokirik estuenean. Ur-eremu zabalena, Lago Grande edo Lago Chucuito, batez beste 135 metro sakon da (gehienezko sakonera 281 m). Ur-eremu txikiena, Lago Pequeño edo Lago Huiñaimarca (kitxuaz Wiñay Marka) deitua, batez beste 9 metro sakon da (gehienezko sakonera 40 m).

Titikakaren betebide nagusia bost ibai dira: Ramis, Coata, Ilave, Huancané eta Suchez ibaiak. Hauei euritik eta Andeetako glaziarrak urtzetik datorkie ura. Beste 20 ibaiek edo isurtzen dute ura aintziran. Aintziran biltzen den ibaietako ur gehiena (%90 inguru), ordea, lurrundu egiten da eguzki irradatzearen indarragatik eta goi-ordokiko haize lehorrengatik. Aintziraren hegoaldetik Desaguadero ibaia irteten da eta Boliviako Poopo aintziraraino eramaten du ura.

Uharteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Titikakan 41 uharte daude, batzuk biztanle kopuru handikoak. Hauek dira nagusiak:

  • Perun: Amantaní, Anapia, Campanario, Uros (kanaberaz egindako uharte artifiziala), Soto, Suasi eta Taquile.
  • Bolivian: Isla de la Luna, Isla del Sol, Kalahuta eta Suriki.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Titikakako klima garaiera handiko azpitropikalaren eta alpinoaren arteko ezaugarriak ditu. Urte guztiko tenperaturak freskoak edo hotzak dira. Urteko pilatutako prezipitazioa 610 mmkoa da, eta gehiena udako ekaitz erauntsietan jasotzen da.


Datu klimatikoak (Juliaca, Peru, 1961–1990)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 16.7 16.7 16.5 16.8 16.6 16.0 16.0 17.0 17.6 18.6 18.8 17.7 17.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.6 3.5 3.2 0.6 -3.8 -7.0 -7.5 -5.4 -1.4 0.3 1.5 3.0 -0.8
Pilatutako prezipitazioa (mm) 133.3 108.7 98.5 43.3 9.9 3.1 2.4 5.8 22.1 41.1 55.3 85.9 609.4
Iturria: Hong Kong Observatory,[4]

Fauna eta flora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Titikakako landare bereizgarrenetako bat totora (Schoenoplectus californicus) da, uru etniakoek txalupak egiteko baliatzen dutena[5]. Myriophyllum elatinioides (hinojo llacho), Zannichelia palustris (siji llacho) eta Elodea potamogeton (yana llacho) murgildutako landareek llacho deitutako formazioa osatzen dute. Beste ur-landare batzuk Azolla filiculoides, Lemna gibba eta puruña (Chara sp.) alga dira[6].

Totoraz egindako txalupa

Altiplanoko iktiofaunak taxonomia-aniztasun txikia du. Bertako espezie autoktonoak hiru generotakoak dira: Orestias, Astroblepus eta Trichomycterus. Orestias generoa Peru, Bolivia eta Txileko garaiera handiko aintziretako, eta haietara isurtzen diren ibaietako, endemikoa da. Genero honetako 23 espezie (tartean beharbada galdurik dagoen Orestias cuvieri[7]) Titikakaren arroan baino ez dira aurkitu. Arrantza komertzialean karachi-a (Orestias luteus) eta ispi-a (Orestias ispi) dira garrantzitsuenak. Hauez gain, populazio handiak dituzten sartutako espezie batzuk, hala nola ortzadar-amuarraina (Oncorhynchus mykiss) eta pejerrey-a (Odontesthes argentinensis), ere ustiatzen dira[8].

Arriskuan dauden Titikakako beste espezie endemiko batzuk, Telmatobius culeus igela eta Rollandia microptera txilinporta dira. Lophonetta specularioides, Anas puna, Anas flavirostris, Anas cyanoptera, Anas platalea, Oxiura ferruginea eta Fulica ardesiaca ehiza-hegaztiak dira[6]. Aintzira flamenkoentzako (Phoenicopterus chilensis) Eremu Garrantzitsua da[9].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bertan Amerikako kulturarik zaharrenetakoak sortu ziren. Hegoaldeko kostaldetik hurbil Tiahuanaco hiriaren hondakinak daude. Tradizioaren arabera, Sol edo Titikaka uhartean (aintzirako uharterik handienean) sortu zen inka herria[10].

Titikakaren ikuspegia

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aintziraren bazterretan aimara, kitxua eta uru etnietako kideak bizi dira. Puno (Peru aldean) eta Guaqui (Bolivia aldean) dira aintziraren ertzeko hiri nagusiak. Beti ere, landa inguruko biztanleria hirietakoa baino ugariagoa da.

Titikakaren arroak 2.054.622 biztanle ditu osotara, 1.132.378 peruar aldean eta 922.244 boliviar aldean, era honetan banatuak:

Amantani uhartea Taquile uhartetik ikusia
Ekaitz erauntsia aintziran
Uru etniako taldea
  • Bolivia
    • Eliodoro Camachoko probintzia:
      • Puerto Acosta: 27.296 bizt.
      • Mocomoco: 13.950 bizt.
      • Puerto Carabuco: 16.499 bizt.
    • Omasuyoseko probintzia:
      • Achacachi: 70.503 bizt.
      • Ancoraimes: 15.199 bizt.
    • Los Andeseko probintzia:
      • Pucarani: 26.802 bizt.
      • Laja: 16.311 bizt.
      • Batallas: 18.693 bizt.
    • Ingaviko probintzia:
      • Guaqui: 7.552 bizt.
    • Manco Kapaceko probintzia:
      • Copacabana: 14.586 bizt.
      • Tito Yupanki: 2.213 bizt.
      • San Pedro de Tikina: 6.093 bizt.
    • Aintziraren ertzean ez dauden probintzietako herriak:
      • Pelechuco: 5.115 bizt.
      • Gral. Pérez (Charazani): 9.262 bizt.
      • Puerto Acosta: 27.296 bizt.
      • El Alto: 649.958 bizt.
      • Tiahuanaco: 17.231 bizt.
      • Desaguadero: 4.981 bizt.
  • Peru
    • Yunguyoko probintzia: 47.400 bizt.
    • El Collaoko probintzia: 81.059 bizt.
    • Chucuitoko probintzia: 126.259 bizt.
    • Punoko probintzia: 229.236 bizt.
    • San Romaneko probintzia: 240.776 bizt.
    • Mohoko probintzia: 27.819 bizt.
    • Huancaneko probintzia: 69.522 bizt.
    • Lampako probintzia: 48.223 bizt.
    • Melgareko probintzia: 74.735 bizt.
    • San Antonio de Putinako probintzia: 50.490 bizt.
    • Azángaroko probintzia: 136.829 bizt.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia (2012-05-25), 170. araua: Amerikako toponimia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0170.pdf .
  2.   Large Lakes of the World, infoplease.com, http://www.infoplease.com/ipa/A0001777.html. Noiz kontsultatua: 2015-09-20 .
  3.   Lake Titicaca, International Lake Environment Committee Foundation, wldb.ilec.or.jp, http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=SAM-04&RoutePrm=0%3A%3B14%3Aload%3B. Noiz kontsultatua: 2015-09-22 .
  4.   ClClimatological Information for Juliaca, Peru, Hong Kong Observatory, weather.gov.hk, http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/s_america/ec_per/juliaca_e.htm .
  5.   Totora, global.britannica.com, http://global.britannica.com/plant/totora. Noiz kontsultatua: 2015-09-21 .
  6. a b   Gutierrez, Edwin R., Reserva Nacional del Titicaca, reserva-nacional-titicaca.blogspot.com.es, http://reserva-nacional-titicaca.blogspot.com.es/. Noiz kontsultatua: 2015-09-21 .
  7.   Orestias cuvieri, iucnredlist.org, http://www.iucnredlist.org/details/15491/0. Noiz kontsultatua: 2015-09-22 .
  8.   El lago Titicaca, fao.org, http://www.fao.org/docrep/008/t4675s/t4675s04.htm. Noiz kontsultatua: 2015-09-22 .
  9.   Chilean Flamingo, birdlife.org, http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22697365/additional. Noiz kontsultatua: 2015-09-21 .
  10. Lur entziklopedietatik hartua.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Titikaka Aldatu lotura Wikidatan

Koordenatuak: 15° 50′ S, 69° 20′ W / 15.833°S,69.333°W / -15.833; -69.333