Triku

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Triku
Igel01.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaEulipotyphla
FamiliaErinaceidae
Azpifamilia Erinaceinae
Azpibanaketa
Datu orokorrak
Mugimendua Errodadura eta quadrupedalism

Trikua, kirikiñoa, kirikolatza edo sagarroia (sailkapen zientifikoa: Erinaceinae) ugaztunen Erinaceidae familiako azpifamiliako kidea da. Gorputzaren gaina eta alboak arantzaz inguraturik du, morkots baten moduan. Hamasei triku espezie ezagutzen dira, bost generotan sailkaturik. Europan, Asian eta Afrikan bizi dira, berez; bai eta Zeelanda Berrian ere, gizakiak sarturik.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trikua intsektujalea da. Triku espezie guztiak oso antzekoak dira, eta bizitzeko era bertsua dute. 25 cm inguru luze izaten dira. Gorputzaren gaineko aldea eta alboak arantzaz estaliak dituzte, eta azpiko aldea, hankak eta atzaparrak, berriz, ile gogor latz samarrez beteak. Belarriak, isatsa eta zangoak laburrak dituzte, eta muturra kono egiturakoa, zorrotza. Animalia gauzaleak dira; iluntzen duenean ateratzen dira janari bila. Barakuiluak, bareak, intsektuak eta harrak jaten dituzte batik bat, baina baita txoriak eta sugeak ere.

Trikua Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Munduan diren triku espezietarik, Euskal Herrian aurkitzen ahal dena triku arrunt edo europarra da (Erinaceus europaeus), Europa osoan hedatutakoa.

Kirikio triku isoglosak

Euskaraz, herri hizkeretan, izen desberdinekin izendatzen da (mendebaldetik ekialdera): kirikiolatz, kirikio, triku, sagarroi lirateke forma ohikoenak baina bakoitzak bere aldaerak ditu (kirikixo, kirikiño, sagarrerroi, xarrobi...)[1].

Erdialdeko formak, kirikio eta triku, biak latinezko erinaceus-etik eratorriak direla uste da. Mendebaldeko kirikiolatz baten ondorengoa dirudi, eta sagarroi berriz erro autoktonoak dituena.

Trikua euskal kulturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal kulturan Ebaristo Bustintza idazle bizkaitarrak Kirikiño goitizena hartu zuen bere idazlanak izenpetzeko. Ezaguna da halaber Bernardo Atxagaren Trikuaren Hiztegia ipuin poetiko laburra[2].

Bildutako euskal atsotitzen artean trikuaren aipu parea[3]:

  • Sagarroia ere Jainkoak egin zuen.
  • Trikuaren umea, arantzekin jakotzen.

Generoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   (PDF), http://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/ehha/177.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-04-26 .
  2.   Almandoz, Koldo (2011-11-25), Trikuaren Hiztegia / The dictionary of the Hedgehog, https://vimeo.com/32676844. Noiz kontsultatua: 2018-04-27  .
  3.   «Gotzon Garate - Atsotitzak - Online Kontsulta zerbitzua», www.ametza.com, http://www.ametza.com/bbk/htdocs/garate.htm. Noiz kontsultatua: 2018-04-27  .
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Triku Aldatu lotura Wikidatan
Wikiztegian orri bat dago honi buruz: triku .