Zenbaki-sistema hogeitar

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Zenbaki-sistema hogeitarra '20' zenbakian oinarritzen den zenbaki-sistema da. Zenbaki-sistema hamartarrekin batera mundu osora zabaldu da.

Matematika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

20 oinarria duen sistema honetan hogei zifra erabiltzen dituzte:, leheengo hamarrak sistema hamartarrenak dira, besteak adierazteko alfabetoaren lehendabiziko letrak erabiltzen dituzten, hau da A eta J artekoak. Oinarria adierazteko 20 ikurra erabiltzen dute.

Horrela, 2020 = 4010 (beraz, 2 × 20 = 40), DA20 = 27010 (beraz, 13 × 20 + 10 = 270), 10020 = 40010 (beraz, 202 = 400).

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenbaki-sistema hau euskarak erabiltzen duen tradizionala da. Theo Vennemannen euskal substratuaren teoriaren arabera, sistemak Euskal Herrian du iturria eta bertatik Europako beste hizkuntzetara zabaldu zen. Karl Menningerrek, berriz, normandiarrek sortu eta Mendebaldeko Europara zabaldu zutela esan zuen. Roslyn Franken arabera euskaldunen sistema zazpikaria zen[1].

Sabin Aranak euskarazko ahozko sistemarekin bat egiteko zifra-sistema hogeitarra proposatu zuen[2], eta, aukera moduan, baita ahozko sistema aldatu eta hamartar bilakatzea ere[3], baina egun aukera biak baztertuak izan dira[4].

Europan zenbaki-sistema hamartarra ohikoa bada ere, euskara ez ezik hizkuntza askok ere sistema hau erabiltzen dute:

Erresuma Batuko moneta-sistema tradizionalean libera esterlina batean hogei txelin zeuden. Era berean ingelesez, score denbora neurtzeko unitatea erabiltzen zuten. Adibidez, Abraham Lincolnek Gettysburgeko hitzaldi famatua "Four score and seven years ago..." ("Duela lau hogeiko eta zazpi urte...") esanez hasi zuen. Hala ere, gaur egun apenas erabiltzen duten metodo hori. Frantzian ere franko batean hogei sos zeuden.

Munduko beste hainbat kulturatan ere sistema hau erabiltzen dute: Amerikan maia eta muiskarrek edo Indian mintzatzen diren santali[5] eta gataq hizkuntzek[6] adibidez.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Euskaraz)  Frank, Roslyn (1999ko maiatzaren 18a), Zazpikaria-ko Sistema: Euskaldunen jakinduria [The Septuagesimal System: Basque Traditional Knowledge]., Seminar for the History of Science section of the University of the Basque Country., Donostia, Euskal Herria. .
  2.   Arana, Sabino (1908), «Artículos publicados en la 1.ª época de "Euzkadi" : revista de Ciencias, Bellas Artes y Letras de Bilbao por Arana-Goiri´taŕ Sabin», Revista de Ciencias, Bellas Artes y Letras de Bilbao (Bilbo: Eléxpuru Hermanos): 102–112, http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-19239/es/q56War/q56ControladorServlet?mapping=detalleMonografia.do&accion=4&idObjeto=2422376&idLibro=09600015620 .
  3.   Arana, Sabino (1908), «Artículos publicados en la 1.ª época de "Euzkadi" : revista de Ciencias, Bellas Artes y Letras de Bilbao por Arana-Goiri´taŕ Sabin», Revista de Ciencias, Bellas Artes y Letras de Bilbao (Bilbo: Eléxpuru Hermanos): 112–118, http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-19239/es/q56War/q56ControladorServlet?mapping=detalleMonografia.do&accion=4&idObjeto=2422386&idLibro=09600015620 .
  4.   Arana, Sabino (1969), «Efemérides Vascas y Reforma de la Numeración Euzkérica», Euskal-Erria (Bilbo: Biblioteca de la Gran Enciclopedia Vasca) .
  5.   Gvozdanović, Jadranka (1999), Numeral Types and Changes Worldwide, 223. orrialdea .
  6.   Chatterjee, Suhas (1963), On Didei nouns, pronouns, numerals, and demonstratives., Chicago: Mimeo, http://www.ling.hawaii.edu/austroasiatic/AA/Munda/BIBLIO/biblio.authors .