Armintxe

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Armintxe

Armintxeko panela.jpg


Armintxeko labar-artearen panel nagusia
Armintxe hemen kokatua: Bizkaia
Armintxe
Armintxe
Armintxe (Bizkaia)
Bertako izena Armintxe, Arbintze, Arbaza, Arbiatx[1]
Udalerria Lekeitio
Koordenatuak 43° 21′ 43″ N, 2° 30′ 29″ W / 43.361944444444°N,2.5080555555556°W / 43.361944444444; -2.5080555555556Koordenatuak: 43° 21′ 43″ N, 2° 30′ 29″ W / 43.361944444444°N,2.5080555555556°W / 43.361944444444; -2.5080555555556
Garaiera 26 m. itsas-mailatik
Sakonera 19 metro
Luzera 2.013 metro
Bisitagarria Ez
Margoak Bai
Aztarnak Bai
Erreferentzia IS-100 Armintxe II
Katalogoa ADES katalogoa

Armintxe Lekeition (Bizkaia) dagoen haitzulo bat da, labar-artea duena. Arbintze edo Arbiatx izenez ere ezaguna da.[1] Lekeitioko herriaren azpian dago, eta hainbat etxe daude kobazuloaren gainean eraikita. 2016ko maiatzaren 1ean labar-artea aurkitu zen bertan: gutxienez 18 zaldi, bost kaprino, bi bisonte, gutxienez bi lehoi eta hainbat animalia lauhankako.[2]

Aurkikuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leizea bera Larrotegi eta Letraukua auzoak dauden eremuaren azpian dago. Gaur egun zementuz eta bide batekin estalita dago sarrera, baina herriko pertsona nagusiek gogoratzen dute bertan sarrera bat zegoela eta kobazulo handia, leize batekin.[1] Lekeitioko Udal Artxiboan ere kobazulo honetan ura zegoenaren inguruko dokumentua dago, 1796an idazki batean.[Oharra 1]

Datu hauek ikusita Gernikako ADES elkarteak bilaketari ekin zion, eskolara doan bide baten azpian geratzen den kareharri multzo baten gainean arreta jarriz, herriko informatzaile batek esan zienez.[1] Atxurrako multzoan aurkitutako labar-artearen ondorioz ikerketak eremu honetan zentratu ziren eta 2016an sartu irten bat egin zuten maiatzaren 1ean. Egun horretan bertan aurkitu zuten labar-artearekiko panela.[Oharra 2] eta Bizkaiko Foru Aldundiari babes-neurriak hartzeko eskatu zioten.[1]

Kobazuloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armintxeko topografia, aurkikuntzaren egunean

Kobazuloaren tamaina osoa ez da ezaguna, ikerketa labar-artearen aurkikuntzarekin eten zelako. Orain arte 2.103 metroko luzera duela ezagutzen da, eta 19 metroko sakonera. Itsas mailatik 26 metroko altueran dago, eta ura du barruan, nahiz eta gaur egun bere hidrologia aldatu den, gainean dituen obra eta etxeengatik.[1]

Geologikoki Aptiarreko kareharri pararrezifaletan garatzen da, argilita karedun masiboekin kontaktua egiten den eremu geologikoan.[3] Urgondar fazies gisa ezagutzen den eremua da hau, errudista eta koral ugarirekin.[4] Nabarniz-Murelaga antiklinalaren ipar-ekialdeko aldean daude.[4]

Labar-artea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkikuntzaren berri ematerakoan Unai Rementeriak "penintsula osoan egon daitekeen grabatuen multzo paregabe, ikusgarri eta esanguratsuena izan daitekela" esan zuen.[5] Aurkitutako grabatu hauek 14.000 urte inguru dituzte[5], nahiz eta 12.500 esatea zuhurragoa izan daitekeen.[2]

Madeleine garaiko Goi Paleolitoko grabatuak dira, tamaina handiko animaliekin. Guztira berrogeita hamar animalien figurak aurkitu dira, baina ziurenik gehiago egongo dira inguruetan. Arraste izeneko teknika erabili zuten egiteko, eta horrek altxadura txikiak eragiten ditu. Lerroak egiteko sistema horrek irudiak hobe ikustea baimendu du. Irudietako batzuek bi dimentsiodun bolumena dute.[5][2]

Orain arte aurkitutakoa honakoa da. 18 zaldi, ahuntzen familiako 5 animalia (ohiko adarrengatik, gutxienez bi kasutan), 2 bisonte, gutxienez 2 lehoi, horietako batek buztana altxatuta dauka, eta oraindik zehaztu gabe dauden lau oineko lau animalia. Lehen aldia da lehoiak aurkitzen direla eskualdeko aztarnategietan.[5]

Beste berrikuntza bat lerro eta zirkulu erdiko ikurrak dira, Madeleine aldiko arte abstraktoa. Hauek klabiforme pirenaiko izena hartzen dute eta Frantzian aurkitutako beste batzuen berdinak dira, kulturen arteko harremana iradokitzen dutena.[5]

Orain urte batzuk arte Bizkaian Venta de La Perra, Santimamiñe eta Arenaza bakarrik ezagutzen ziren. Aurkikuntza honekin 16 dira jada labar-artea duten Bizkaiko kobazuloak: El Rincón, El Polvorín, Antoliña, Askondo, Bolinkoba, Lumentxa, Morgota, Ondaro, Abittaga, Goikolau, Atxurra eta Armintxe.[5]

Kontserbazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armintxeko topografia, 2016ko esplorazioaren amaieran
Armintxeko topografia, 2016ko esplorazioaren amaieran

Kobazuloak uholdeekin arazo larria du: urteetan zehar inguruan egin diren urbanizazio lanek lurpeko ibaiaren ubidea sakonki eraldatu dute. Honen eraginez Armintxeko galeria gehienak periodikoki urez betetzen dira, eta ondorioz bere barruan dagoen labar-artearen zati handi bat (oraindik aztertzeke) hondatu da jada; eta osorik dagoena, arrisku larrian dago. Uraren arazoari irtenbidea emateko, ezinbestekoa da esplorazio lana amaitzea eta muino osoaren portaera hidrogeologikoa ikertzea; baina lan hauek etenda daude, Administrazioaren, arkeologoen eta espeleologoen arteko desadostasunak direla medio.[6]

Biologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Quaestus generoko intsektuak eta zizare txiki batzuk aurkitu dira bertan.[1]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. He estado en la cueba o gruta de Arbiach, por la que al parecer corre bastante cantidad de agua, pero a una profundidad tan grande, como que desde el parage donde corre la agua, asta la entrada de la gruta, ai sobre ochenta pies de altura: ai tambien recelos de que en tiempo de grandes maretas llegan estas al mismo parage; pero aunque no lo hubiere, y aunque la agua no estubiere a una profundidad tan grande, seria preciso para sacarla della, al punto desde el qual se pudiese conducir a la Villa, hazer una Galeria, como las que se acostumbran en la Minas asta encontrar con la agua: obra a mi ber de inmenso coste, por ser aquel parage todo peñascoso, o por mejor decir una piedra caliza. Parece segun se me ha informado, que alguno dice que por doscientos Ducados se puede sacar la agua de la Gruta. Felices Vms. si esto se berificase; y lo serian tambien, si hubiese quien quisiere sacarla asta el parage y con las condiciones que señalase la Villa bien enterada a lo que iba a hazer, en tal caso, no solo podian pagar Vms. el coste de la obra a tasacion de Peritos, sino al ejecutar de ella, darle un 6 u ocho por ciento de el coste total, previa de recompensa al riesgo; pero bastara para sacar a la agua de donde se alla.
  2. 160501: Armintxe (Lekeitio). Hasierako asmua zan kobia zabaltzia, katalogatzia eta atzera ixtia, baiña ustekabia egon da. Derrubio artifizialen tapoia errez zabaldu dogu, eta sartu gara. Eskuma-ezkerrera pixkat juanda, konturatu gara sarrera historikua eskumara doian galerixan 20 bat metrora zeguala; gu sartu garan hau barrixa da, seguraski kamiñua egitteko zabalduta eta obrakuak barriro tapauta (parte emon barik, hau delitua da?). XXX barrutik ibilli danian konfirmau desku berak gaztetan ezagututako kobia hauxe dala, behera doian leza batekin-eta (sokak ondiok han zeguazen). Barrurutz juanda, topo egitten hasi gara eta puntako taldia aurreratu da. Kobiak 3 nibel dakaz, eta barrenengo nibeletik sifoi batera allegau dira; gorenengo nibelian sartu diranian, gela birjina batera sartu dira, eta horma-sapaixan 7x4m inguruko panel haundi bat topau dabe, grabauez beteta. Begibistan 4-5 figura identifikau doguz (zaldixa, ahuntza, felido pare bat, trazo meandriformiak eta klabiformiak) baiña dan-dana grabauez beteta dago. Topografixan bertara allegau gara, eta krokis/marrazki bat eginda (topo barriro egin biharko da eta) kanpora egin dogu. Sarreria 200 kg harri ingurukin blokeau dogu, eta Foru Aldundixari parte emon detsagu babes neurri urjentiak martxan jartzeko. Bio aldetik, Quaestus eta txitxara txiki batzu jaso doguz.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]