Urte

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Eguzki-analema, urte osoan zehar ordu berean Eguzkiaren posizio aldaketa darakusana.
Lau urtaro klasikoak: negua, udaberria, uda eta udazkena.

Urtea, Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen igarotzen duen denbora da[1]. Beste edozein planeta edo argizagiren orbita-periodoa ere bada. Lurraren makurdura axiala dela-eta, urtebetean urtaroak igarotzen dira, hainbat aldaketek markatua: eguraldia, argi-orduak eta, hortaz, landaredia eta lurraren emankortasuna. Adibidez, mundu osoko klima epeletan, Euskal Herrian barne, lau urtaro klasiko bereizi izan dira: negua, udaberria, uda eta udazkena.

Urte natural bat Lurraren orbita-periodoaren egun kopurua da gutxi gora-behera, egutegi jakin baten araberakoa. Egutegi gregorianoa, munduan hedatuena, 365 egun ditu urte arruntean eta 366 egun bisurtean, 12 hiletan taldekatuak. Egutegi gregorianoan, urtearen batez besteko iraupena, 400 urteko ziklo osoan, 365,2425 egunekoa da. Urtea adierazteko ez dago sinbolo ofizialik, baina a erabili ohi da (latinezko annus hitzetik), nahiz-eta batzuetan y eta yr ere erabili (ingelesezko year hitzetik). Honen multiploak dira Ma (megaurtea, geologian erabilia), Ga (gigaurtea) eta Ka (kilourtea).

Astronomian, juliotar urtea, denbora neurtzeko unitate bat da, zehazki 86.400 segundoko 365,25 egun dituena (segundoa SI sistemaren oinarrizko unitatea izanik), eta hortaz 31.557.600 segundo dirauena[2].

Hamar urteko aldiari hamarkada deritzo, ehunekoari mende eta milakoari milurteko. Lau urtek olinpiada bat osatzen dute eta bost urtek bosturteko bat.

Hitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urte hitz orokorra da[3], garai eta euskalki guztietakoa. Iparraldean herskari hasperenduna du (-th-)[3].

Jatorri etimologikoa hur da (isurkaria, ez fruitua), -te atzizkiarekin (denbora-tartea adierazten duena, hala nola aste eta mende)[3]. Badirudi jatorrizko esanahia euri-sasoia edo urtze aldia izan litekeela, urte-denbora neurtzeko moduan[3].

Urte-rekin batera erabiltzen dira:

  • iaz: pasa den urtean[4]
  • aurten: oraingo urtean[5]
  • geurtz: datorren urtean[6]

Esaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Apirila euritsu, urte hura ogitsu[1]
  • Ezkur urte, elur urte.
  • Urte askoan txapela kaskoan

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtea, denbora-unitate moduan, neurtu eta kontrolatzeko bilaketa luzean, gizakiak luzaroan kasualitateekin eta halabeharrezko hurbilketekin kontentatu dira, nahiz-eta kausa-efektu zuzeneanik ez eduki: batez besteko ilargialdiak gutxi gorabehera 29,53 egun irauten duenez, hamabi ilargialdik 354,36 egun irauten dute, hau da, urte tropikoak baino 11 egun gutxiago.

"Ilargi engainagarritik" aldentzen lehenak, urte tropikoari balio zehatza eman nahian, antzinako egiptoarrak izan ziren, duela 5.000 urte baino gehiago, 365 eguneko egutegia ezarriz. Ordutik aurrera, gizakiek pixkanaka-pixkanaka zehazten joan dira urte tropikoaren iraupena:

  • juliotar eguzki-urtea: urte batek 365 egun eta 6 ordu irauten zuela.
  • gregoriotar eguzki-urtea: urte batek 365 egun, 5 ordu, 49 minutu eta 12 segundo irauten zuela.
  • urte tropikoa: 365 egun, 05 ordu, 48 minutu, 45 segundo, 97 ehuneko eta 5.456 mikrosegundo.

Tartekatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urte astronomikoek ez dute egun edo ilargi-hilabete kopuru osoa. Urte astronomikoa jarraitzen duen egutegi batek tartekatze-sistema bat izan behar du, bisurteak esaterako:

  • Juliotar egutegian, urtebeteko batez besteko iraupena 365,25 egunekoa da. Bisurtea ez den urte batean, 365 egun daude, bisurte batean 366 egun. Bisurtea lau urtean behin gertatzen da, eta rgun gehigarria otsailean tartekatzen da, "bisegun" izenekoa.
  • Gregoriotar egutegiak martxoko ekinozioa hilaren 21ean edo lehentxeago izatea bilatzen du eta, beraz, urte tropikoa jarraitzen du[7]. 400 urtetatik 97 bisurteak direnez, gregoriotar egutegiaren urteko batez besteko iraupena 365,242 egunekoa da, 1 ppm baino gutxiagoko errore erlatibo batekin (8-10-7), benetako batez besteko iraupena 365,24219 egun baita. 4000. urterako, martxoko ekinozioa gregoriotar egutegian egun bat atzeratuko dela uste da, ez honen egituragatik, baizik eta Lurraren errotazioaren moteltzeagatik eta, ondorioz, egunaren luzapenagatik.
  • Historikoki, ilargi-eguzki egutegiek hil osoak tartekatzen zituzten, behaketaren arabera. Ilargi-eguzki egutegiak ez dira dagoeneko erabiltzen, arrazoi liturgikoengatik izan ezik (hebrear egutegia, zenbait egutegi hindu).

Nazioarteko ikurra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez dago nazioarteak onartutako ikurrik urtea adierazteko denbora unitate gisa. Nazioarteko Unitate Sistema ez du batere proposatzen. NIST SP811[8] eta ISO 80000-3:2006[9] sistemek a[10] proposatzen dute, latinezko annus edo annum hitzaren laburdura. Batzuetan, ingelesezko y edo yr erabiltzen dira, year hitzaren laburdura.

a ikurra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neurri Unitateen Kode Bateratuak (Unified Code for Units of Measure delakoak)[11] ISO 1000, ISO 2955 eta ANSI X3.50 bereizten ditu, ikur bereiziak erabiliz:

at = a_t = 365.24219 egun urte tropikalean
aj = a_j = 365.25 egun juliotar urtean
ag = a_g = 365.2425 egun gregoriotar urtean
a = 1 aj urtea (zehazten ez bada)

SI aurrizkiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • ka (kiloannum), milurteko bat da, hau da, mila urtea (103).
  • Ma (megaannum), milioi bat urte (106). Diziplina zientifikoan erabilia, batez ere geologian, paleontologian eta astronomian, denbora tarte luzeak iraganean edo etorkizunean adierazteko. Astronomian, juliotar urtea erabiltzen da, zehazki 365,25 egunekoa. Geologia eta paleontologian, urtea ez dago zehaztua eta egilearen araberakoa da.
  • Ga (gigaannum), gigaurte bat da, mila milioi urte (109). Kosmologian eta geologian erabilia, iraganeko denbora tarte oso luzeak adierazteko. Adibidez, Lurra orain dela 4.57 Ga inguru sortu zen (4,57 mila milioi urte, alegia).
  • Ta (teraannum), bilioi bat urte (1012). Denbora unitate luze-luzea da, unibertsoaren adina baino 70 aldiz luzeagoa. Izar nano gorri baten bizi iraupena uste denaren baliokidea da.
  • Pa, mila bilioi urte (1015). Tantalo-180m isomero nuklearraren semidesintegrazio-periodoa 1 Pa inguru da[12].
  • Ea, trilioi bat urte (1018). Tungsteno-180 gaiaren semidesintegrazio-periodoa 1.8 Ea da.

Planeten urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzki-sistemako planeten iraupena Lurreko egunetan adierazita dago, bi hamarrekorekin.

Planeta Urtea
Merkurio 87,97
Artizarra 224,70
Lurra 365,26
Marte 686,97
Jupiter 4.331,57[13]
Saturno 10.832,33
Urano 30.799,10
Neptuno 60.190[14]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b «Urte». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-12-03)
  2. (Ingelesez) SI units. IAU (Noiz kontsultatua: 2010-2-18). (ikus 5 taula eta 5.15. atala) Hemendik ber-argitaratua: Wilkins, George A.. (1989). «The IAU Style Manual» IAU Transactions.
  3. a b c d [Urte https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_ehhe&task=hiztegia&Itemid=1193&lang=eu&mark=110-0140], Euskararen Hiztegi Historiko-Etimologikoa, Euskaltzaindia (noiz kontsultatua: 2021-12-4)
  4. «iaz». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-12-4)
  5. «aurten». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-12-4)
  6. «geurtz». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-12-4)
  7. (Ingelesez) Ziggelaar, A.. (1983). «The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar» in G. V. Coyne Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary. Vatikanoa: Pontifical Academy of Sciences, 223 or..
  8. Ambler Thompson, Barry N. Taylor. (2008). (PDF) Special Publication 811: Guide for the Use of the International System of Units (SI). .
  9. ISO 80000-3:2006, Quantities and units - Part 3: Space and time. .
  10. Nahiz eta a area adierazteko ere erabiltzen den, testuinguruak nahasgarria izatea saihesten duena gehienetan.
  11. Gunther Schadow, Clement J. McDonald. Unified Code for Units of Measure. .
  12. Isomero nuklearren fisika Eurekalert (2005ko abuztua)
  13. Williams, Dr. David R.. (2004ko azaroaren 16a). Jupiter Fact Sheet. .
  14. Williams, David R.. (2004ko irailaren 1a). Neptune Fact Sheet. .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]