Trigonometria

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

θ angeluaren funtzio trigonometriko guztiak geometrikoki 0an zentratutako zirkuluarekin eraiki daitezke

Trigonometria (grezieraz τριγωνο, <trigōno> triangelu + μετρον <metron> neurtu), triangeluez arduratzen den matematika ataletako bat da.

Sarrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trigonometria[1], (antzinako grezierazko trigonometria hitzetik dator, trigonon triangelua eta metron neurria) triangeluaren elementu batzuek ezagututa, alde, angelu, altura, etab., ezezagunak diren beste batzuek kalkulatzeko bideak ematen dituen matematika-adarra da.

Adibidez, bi alde eta angelu baten balioak ezagutu daitezkeenean, beste aldearen eta bi angeluen balioak jakitera iritsi daiteke. Zehatzago esanda, trigonometriak triangeluak ebazteko oinarriak ematen ditu, triangelu lauak izan ala triangelu esferikoak izan. Trigonometriaren ezagutza hau, jakintzaren zuzia zibilizazioz zibilizazio pasatzen joan ziren jakintsu askori esker metatu ahal izan da ; horietako batzuek ondoren aipatzen dira.

Pitagoras, bere teorema ezagunarekin. "Triangelu zuzenean, hipotenusaren karratua, katetuen karratuen baturaren berdina da. "Aristarko Samoskoak, Kristo baino hiru mende lehenago, Ilargiaren eta Eguzkiaren tamaina kalkulatzea erabaki zuen eta baita Lurretik zein distantzietara zeuden jakitea ere. Horretarako, honetan oinarritu zen, Ilargia zehatz-mehatz erdi-argituta dagoen unean, Lurra, Ilargia eta Eguzkia, irudiak azaltzen duen bezalako triangelu angeluzuzenaren erpinetan daude.

Gaur egun ontzat ematen ditugun emaitzak lortu ez bazituen, huts hori ezin zaio metodoari bota, metodoa berez zuzena baitzen, angeluak neurtzeko erabili zituen tresnei baizik, ez baitzuten horretarako behar zen doitasunik.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Trigonometriaren historia»
Plimpton 322 taula babiloniarra

Trigonometriaren historia 3.000 urtetik gora zabal liteke. Babiloniarrek triangelu angeluzuzenen angeluen neurketak eta aldeen luzeren hurbilketak zehaztu zituzten; buztin lehorraren gainean grabatu zituzten zenbait taulak aditzera ematen dute. Adibidez, kuneiformean idatzitako taula babiloniar batean, Plimpton 322 izenekoan (K.a. 1900 inguruan), hamabost hiruko pitagoriko eta zenbaki-zutabe bat ageri dira, funtzio trigonometrikoen [2] taula gisa interpreta daitekeena. Dena den, zenbait eztabaida daude honen inguruan.

Trigonometria laua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trigonometria lauaren helburua, planoko triangeluak ebaztea da.

Triangelu horiek, zuzenak edota bestelakoak izan daitezke.Triangelu zuzenetan, lau arazo-mota aurki daitezke: •

Zuzenak ez diren triangeluen kasuan ere, lau arazo-mota agertzen dira : • Alde bat eta bi angelu ezagunak izatea.

  • Bi alde eta beren arteko angelua ezagunak izatea.
  • Bi alde eta horietako baten pareko angelua ezagunak izatea.
  • Triangeluaren hiru aldeak ezagunak izatea.

Aipatutako arazo horiek ebazteko, ezinbestekoak dira ondoren azalduko diren oinarrizko ezagutza eta erlazio batzuek.

Oinarrizko ezagutzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angelu motak ulertzeko bideoa..
Jakindun logoa.png
Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen.

Angelua[3], sorburu berbera duten bi zuzenerdiren artean kokatutako zuzenerdi-multzo gisa har daiteke. Angelua mugatzen duten bi zuzenerdiei alde deritze eta jatorriari berriz erpin.Ondoren datorrenarentzat, komeni da mota honetako angeluak bereiztea :

  • Angelu zuzena, bere aldeak bi zuzenerdi elkartzut direnean.
  • Angelu zorrotza, angelu zuzena baino txikiagoa denean.
  • Angelu kamutsa, angelu zuzena baino handiagoa denean.
  • Angelu laua, bere aldeak erpinez aurkakoak diren bi zuzenerdi direnean. Bi angelu zuzenen balioa du.
  • Angelu osagarriak, hurrenez hurreneko bi angelu dira eta bien artean angelu zuzena osatzen dute.
  • Angelu betegarriak, hurrenez hurreneko bi angelu dira eta bien artean bi angelu zuzen osatzen dituzte.

Angeluak neurtzeko unitateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angeluak neurtzeko unitate bi daude: batetik radianak ( rad ) eta bestetik, graduak minutuak eta segundoak( º /' /)

Angelu orientatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angelua orientatzea zera da, bera mugatzen duten bi zuzenerdiak ordenatzea da. Batari jatorrizko zuzenerdia deritzo eta besteari muturreko zuzenerdia.

Arrazoi trigonometrikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trigono b00.svg

ABC triangelu angeluzuzena da. A erpinean dagoen angeluari dagozkion sinu, kosinu eta tangente arrazoi trigonometrikoak azaltzeko balio du.

  • Sinua (laburtuta sin) aurkako katetoaren eta hipotenusaren arteko arrazoia da.
  • Kosinua (laburtuta cos) ondoko katetoaren eta hipotenusaren arteko arrazoia da.
  • Tangentea (laburtuta tan edo tg) aurkako katetoaren eta ondoko katetoaren arteko arrazoia da.

Alderantzizko arrazoi trigonometrikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oinarrizko arrazoi trigonometrikoen alderantzizkoak ere defini daitezke:

  • Kosekantea (laburtuta csc) sinuaren alderantzizko arrazoia da, hipotenusaren eta aurkako katetoaren artekoa.

  • Sekantea (laburtuta sec) kosinuaren alderantzizko arrazoia da, hipotenusaren eta ondoko katetoaren artekoa.

  • Kotangentea (laburtuta cot) tangentearen alderantzizko arrazoia da, ondoko katetoaren eta aurkako katetoaren artekoa.

Balioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

RadiánCircunferencia.svg SexaCircunferencia.svg
Zirkunferentzia radianetan. Zirkunferentzia Gradu hirurogeitarretan.


Radian Gradu hirurogeitar sin cos tan cosec sec cotg

Zirkunferentzia goniometrikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zirkunferentzia goniometriko baten adibidea, barnean triangelu bat duelarik. Hipotenusa zirkunferentziaren erradio bat da.

Zirkunferentzia goniometrikoa zentroa puntuan duen eta 1 erradioa duen zirkunferentzia da. Horrela, zirkunferentziaren luzera izango da. Arrazoi trigonometrikoak aztertzeko erabiltzen da, triangelu zuzenak irudikatuz bere barnean.

Erradioa 1 denez, hipotenusaren balioa da ere. Beraz, honako hauek dira arrazoi trigonometrikoen balioak:

Puntu bakoitzaren koordenatuek sinuaren eta kosinuaren balioa adieraten dute hurrenez hurren.

Gainera, adierazpen grafiko honi esker, erraz ondoriozta daiteke koadrente bakoitzean arrazoi trigonometrikoen balioa positiboa edo negatiboa izango den. Izan ere, kosinuaren balioa zirkunferntziak puntu bakoitzean duen abszisa izango da, eta sinua, aldiz, ordenatu ardatzarena.

Koadrantea sin cos tan
I + + +
II + - -
III - - +
IV - + -

Eragiketa trigonometrikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pitagoraen teorema ulertzeko bideoa.
Jakindun logoa.png
Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen.

Pitagorasen teorema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trigono a00.svg

Triangelu zuzenak honako funtzioa betetzen du:

aurreko ekuaziotik hau ateratzen da:

orduan α angelurako, Pitagorasen teorema betetzen da:

Bi angeluen batuketa eta kenketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]






Bi angeluen sinu eta kosinuen batuketa eta kenketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]




Bi angeluen sinu eta kosinuen biderketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angelu bikoitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]





Angeluerdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]



Jakindun logoa.png
Ariketak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Lur entziklopedietatik hartua.
  2. Joseph, George Gheverghese. (2000). The crest of the peacock : the non-european roots of mathematics. (New ed. argitaraldia) Princeton University Press ISBN 0-691-00659-8. PMC 45031736. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
  3. Lur entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]