Edukira joan

Xochimilco

Wikipedia, Entziklopedia askea
Xochimilco
territorial demarcation of Mexico City (en) Itzuli
Irudi gehiago
Administrazioa
Estatu burujabe Mexiko
Federative entity of MexicoMexiko Hiria
AlkateaQ135978394 Itzuli
Geografia
Koordenatuak19°14′51″N 99°05′54″W / 19.24758°N 99.09822°W / 19.24758; -99.09822
Mapa
Azalera122 km²
Altitudea2.238 m
Demografia
Biztanleria442.178 (2020ko martxoaren 15a)
Dentsitatea3.624 bizt/km²
Informazio gehigarria
Ordu eremuaUTC−06:00
Hiri senidetuakOaxaca
xochimilco.cdmx.gob.mx

Xochimilco Mexiko Hiriko 16 ordezkaritzetako bat da. Barruti federalaren hego-ekialdean dago eta 122 km² luze-zabal da[1]. Ordezkaritzak (gaztelaniaz delegación) 404.458 biztanle ditu, 2005ko erroldaren arabera.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Xochimilco glifoa Boturini Kodexan (Tira de la Peregrinación).

Xochimilco nahuatlezko toponimoa da: xōchi(tl) ("lore"); mīl(li) ("landa lurra"); eta -co (lokatiboa). Horrela, esanahia "loreen landa lekua" edo "lore zelaia" izan daiteke[2]. Boturini Kodexan (Tira de la Peregrinación), Xochimilco glifoak gizatalde bat adierazten du, mexikarrekin batera Aztlan leku mitikotik irten zirenetako bat. Glifo honek landa lur bat eta lore bat adierazten du[3].

Gaztelaniaz [sotʃiˈmilko] ahoskatzen da, eta nahuatlez [ʃoːtʃiˈmiːɬko].

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mexiko Hiriko hirigune historikoa eta Xochimilco1
UNESCOren gizateriaren ondarea

Trajinerak ur gainean

MotaKulturala
Irizpideak i, ii, iv, v
Erreferentzia 412
Kokalekua Mexiko
Eskualdea2Latinoamerika eta Karibea
Izen ematea1987 (XI. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Xochimilcoren jatorria garai prehispanikoan dago. Mesoamerikar Aro Aurreklasikotik, bertako aintziraren ertzak eta uharteak jatorri ezezaguneko gizataldeen bizileku izan zen. Postklasiko hasieran, altépetl (udalerri azteka) garrantzitsua zen, mexikek bereganatu baitzuten. Espainiar Inperioaren eta Independentziaren lehen urteetan, Xoxhimilcoko lurrak Mexiko Hiriaren elikagai hornitzaile nagusi bihurtu zen.

Ordezkaritzak kontraste handiak ditu. Bere mugetan jatorrizko 14 herri aurkitzen dira: San Andrés Ahuayucan, San Francisco Tlalnepantla, San Gregorio Atlapulco, San Lorenzo Atemoaya, San Lucas Xochimanca, San Luis Tlaxialtemalco, San Mateo Xalpa, Santa Cecilia Tepetlapa, Santa Cruz Acalpixca, Santa Cruz Xochitepec, Santa María Nativitas, Santa María Tepepan, Santiago Tepalcatlalpan eta Santiago Tulyehualco, kultura tradizional eta oinordetza indigenaren bereizgarri ugari gordetzen dituztenak. Xochimilcoko iparraldea Mexiko Hiriaren hiriguneari guztiz atxikia dago eta bertan daude arlo ekonomikoan garrantzia duten industrialde eta zerbitzuguneak. Bestalde, hegoaldeko mendiak eta erdialdeko aintzira eremuak naturgune handia osatzen dute.

Xochimilcoren garrantzia chinampa delakoetatik datorkio. Hauek antzinako mesoamerikar nekazaritzako teknika dira, Mexikoko Haraneko zenbait gizataldek garatu eta elkarbanatua. Chinampak baratz lauki eta artifizialak dira, aintzira azaletan eta zingiretan barazkiak eta eta loreak hazteko sortuak. Texcoco eta Anáhuac aintzirak lehortu ostean, Xochimilco eta Tláhuac guneetan baino ez da geratzen chinampa sistema hau. Aintzira-sistema berezi hau gordetzeko asmoz, Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zituen 1987an. Hala ere, izendapena galtzeko arriskuan izan da birritan, hiritze prozesuak chinampak andeatzen baititu.

Egun turismo gune erakargarria ere bada, mexikar ugari ubideetan nabigatzea joaten baitira txalupa zapal eta apainduetan (trajineras).


Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Mexikoko biztanleria eta etxebizitza-erroldaketaren arabera 442.178 biztanle zeuden. Biztanleen % 20,1 14 urtetik beherakoak ziren eta % 9,2 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 95,0 gizon zeuden, eta 15 urtetik gorako 100 emakumeko, 93,0 gizon zeuden adin-talde horretan.[4]

Biztanleria-piramidea 2020
Guztira: 215.349 gizon, 226.620 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.65
 
85+
 
1.08
0.80
 
80-84
 
1.11
1.42
 
75-79
 
1.65
2.27
 
70-74
 
2.64
3.18
 
65-69
 
3.57
4.35
 
60-64
 
4.82
5.15
 
55-59
 
5.63
6.33
 
50-54
 
6.85
6.84
 
45-49
 
7.23
7.06
 
40-44
 
7.32
7.52
 
35-39
 
7.54
7.89
 
30-34
 
7.63
8.64
 
25-29
 
7.92
8.66
 
20-24
 
8.09
8.23
 
15-19
 
7.60
7.91
 
10-14
 
7.17
7.30
 
5-9
 
6.70
5.81
 
0-4
 
5.45
Iturria: Datu hauek Mexiko Erroldatik eskuratu dira. Erroldako jatorrizko datuak ikus daitezke erreferentzian[5]. Datuak aldatzeko, begiratu Wikimedia Commonsetik kargatutako fitxategia.

Etniak eta hizkuntzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen % 2,4k hizkuntza indigenaren bat hitz egiten zuen (5 urte baino gehiago zuten 10.596 biztanlek). Haietatik, % 98,4k gaztelania ere bazekiten eta % 0,9k ez zekiten gaztelaniarik. Bestalde, biztanleen % 2,2k bere burua afromexikartzat edo afro-ondorengotzat jotzen zuen.[6]

Migrazioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 82,5 udalerria dagoen estatuan jaio ziren eta % 17,0 beste estatu batean. Gainera, % 0,3 atzerrian jaiotakoak ziren (atzerrian jaiotakoen artean, 100 emakumeko 92,5 gizon). Estatu arteko migrazio berriari dagokionez (2015-2020), beste estatu batetik 18.862 lagun iritsi ziren udalerrira (biztanleriaren % 2,0), eta 24.452 lagunek udalerria utzi zuten beste estatu batera joateko. Atzerrira emigratu zutenen artean, arrazoi nagusiak familia (% 44,6) eta lana (% 21,4) izan ziren.[7][8]

Migrazioa
Jaioterria
82,5 %
17,0 %
Estatu berean jaioak Beste estatu batean jaioak Atzerrian jaioak
Nazioarteko emigrazioaren arrazoia
21,4 %
44,6 %
21,3 %
Lana Familia Hezkuntza Segurtasunik eza Bestelakoa

Etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerrian 117.113 etxegune zeuden. Batez beste, etxegune bakoitzak 3,7 kide zituen eta % 36,7etan emakumezkoa zen buru. Egoera zibilari dagokionez, 12 urte eta gehiagoko biztanleen % 50,9 ezkonduta edo izatezko bikotekidea zuen, % 35,5 ezkongabea zen eta % 13,7 lehenago ezkondua (banandua, dibortziatua edo alarguna) zen. Ugalkortasunari dagokionez, emakumeko bizirik jaiotako seme-alaben batez bestekoa 1,77 zen.[9]

Egoera zibila
12 urte eta gehiagoko biztanleria
50,9 %
35,5 %
13,7 %
Ezkondua edo izatezko bikotea Ezkongabea Lehenago ezkondua

Hezkuntza maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskolatze-maila, batez beste, 10,8 urtekoa zen. Emakumezkoen artean 10,8 urtekoa zen eta gizonezkoen artean 10,9 urtekoa. 15 urte eta gehiagoko biztanleen % 2,0 analfabetoa zen. Eskola-asistentziari dagokionez, 15-17 urte bitartekoen % 77,9 eta 18-24 urte bitartekoen % 41,4 eskolara joaten ziren. 12-14 urte bitartekoen % 6,4 ez zen eskolara joaten.[10]

Erlijioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020. urtean, erlijioari dagokionez, biztanleen % 77,9 katolikoa zen, % 7,4 talde protestante edo ebanjeliko batekoa zen, % 0,3 beste erlijio batekoa eta % 14,4 erlijiorik gabekoa zen.[11]

Erlijioa
Biztanleriaren gaineko ehunekoa
77,9 %
14,4 %
Katolikoa Ebanjelikoa/protestantea Beste erlijio bat Erlijiorik gabe

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020. urtean, jarduera-tasari dagokionez, 12 urte eta gehiagoko biztanleen % 63,3 ekonomikoki aktiboa zen, hau da, lanean edo lan bila zebilen (235.784 pertsona). Tasa horrek generoen araberako aldea nabarmentzen zuen: % 53,6 izan zen emakumeen artean eta % 73,7 gizonen artean. Biztanleria aktiboaren % 2,4 langabezian zegoen (5.568 pertsona).[12]

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEGIren 2020ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 131.035 etxebizitza zeuden. Horietatik 117.113 (% 89,4) modu partikularrean okupatuta zeuden, 10.598 (% 8,1) hutsik eta 3.278 (% 2,5) aldi baterako erabilerakoak. Etxebizitza okupatu bakoitzean batez beste 3,74 biztanle bizi ziren, guztira 438.038 biztanle udalerrian.[13]

131.035etxebizitza
117.113okupatuta
438.038biztanle
3,74biztanle/etxebizitza, batez beste

Etxebizitza multzoa

117.113
10.598
Okupatuta (117.113)Hutsik (10.598)Aldi baterakoa (3.278)

Gela kopuruari dagokionez, gehienek hiru gela edo gehiago zituzten (90.616, % 77,5), 15.947 (% 13,6) bi gelakoak eta 10.388 (% 8,9) gela bakarrekoak. Oinarrizko zerbitzuei begira, ia etxebizitza guztiek argindarra (% 99,7), hodi bidezko ura (% 91,6) eta saneamendua (% 99,3) zituzten, eta % 91,2 hirurak batera. Ondasun iraunkorrei dagokienez, % 89,4 hozkailua zuten eta % 76,1 garbigailua; sakelako telefonoa ia orokorra zen (% 91,2), baina telefono finkoa askoz gutxiagotan (% 63,6). Interneteko konexioa % 66,5an zegoen eta ordenagailua % 50,1an. Etxebizitzen % 0,4k ez zuen inolako ondasunik, eta % 0,6k ez zuen inolako informazio- eta komunikazio-teknologiarik.[13]

Gela kopurua

1 gela10.388
2 gela15.947
3 gela edo gehiago90.616

Oinarrizko zerbitzuak

% 99,7argindarra
% 91,6hodizko ura
% 99,3saneamendua
% 91,2hirurak batera

Ondasunak eta IKT

Hozkailua% 89,4
Sakelakoa% 91,2
Garbigailua% 76,1
Internet% 66,5
Autoa% 43,1
Ordenagailua% 50,1
Telefono finkoa% 63,6

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Musacchio, Humberto. (2000). Diccionario enciclopédico del Distrito Federal. .
  2. ↑ Montemayor, 2007.
  3. ↑ Boturini Kodexa (Tira de la Peregrinación), f. 3.
  4. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  5. ↑ (Gaztelaniaz) Geografía(INEGI), Instituto Nacional de Estadística y. «Censo de Población y Vivienda (CPV) 2020» www.inegi.org.mx (kontsulta data: 2026-09-06).
  6. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  7. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  8. ↑ (Gaztelaniaz) Banco de Indicadores: Migración. INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  9. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  10. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  11. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  12. ↑ (Gaztelaniaz) Censo de Población y Vivienda 2020: Principales resultados por localidad (ITER). INEGI (kontsulta data: 2026-09-06).
  13. 1 2 (Gaztelaniaz) «Principales resultados por localidad (ITER)» Censo de Poblacion y Vivienda 2020 (INEGI).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Xochimilco&oldid=11708369"(e)tik eskuratuta