Edukira joan

Mexiko Hiria

Aldatu loturak
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Koordenatuak: 19°21′14″N 99°08′09″W / 19.353773°N 99.13589°W / 19.353773; -99.13589
Wikipedia, Entziklopedia askea

Mexiko Hiria
Ciudad de México
federative entity of Mexico (en) Itzuli
Administrazioa
Estatu burujabe Mexiko
AlkateaClaudia Sheinbaum
Izen ofizialaCiudad de México
Jatorrizko izenaCiudad de México
Posta kodea01000–16999
Geografia
Koordenatuak19°21′14″N 99°08′09″W / 19.353773°N 99.13589°W / 19.353773; -99.13589
Map
Azalera1.495 km²
Altitudea2.240
MugakideakMexikoko estatua eta Morelos
Demografia
Biztanleria9.209.944 (2020)
alt_left 4.805.017 (%52,2) (%47,8) 4.404.927 alt_right
Metropolia19,704,125
Dentsitatea6.202 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera1325
Telefono aurrizkia55
Ordu eremuaUTC−06:00 eta Erdialdeko Ordu Estandarra
Hiri senidetuakAndorra la Vella, Atenas, Arequipa, Pekin, Beirut, Berlin, Bogota, Buenos Aires, San Juan, Kairo, Caracas, Chicago, Ciudad Juárez, Cusco, Doha, Dolores Hidalgo udalerria, Guatemalako Hiria, Istanbul, Jakarta, Kaliningrad, Kiev, Kuwait, La Paz, Lima, Lisboa, Los Angeles, Madril, Manila, Montevideo, Nagoia, Nikosia, Panama Hiria, Ranchi, Rio de Janeiro, Santiago, São Paulo, San Salvador, Seul, Stockholm, Stuttgart, Sydney, Tel Aviv, Niardo, Houston, Habana, Maracaibo, Santo Domingo, Guadalajara, Monterrey, Cádiz, Rosario, Murom, Samarkanda, Guanajuato, New York, Paris eta Londres
Matrikulabaliorik ez
Hizkuntza ofizialabaliorik ez
http://www.cdmx.gob.mx/

Mexiko Hiria[1] (gaztelaniaz: Ciudad de México sjuˈðad de ˈmexiko ahoskatua) edo Mexiko Barruti Federala (gaztelaniaz: Ciudad de México, Distrito Federal edo México, D.F.)[Oh 1] Mexikoko Estatu Batuetako hiriburua da, batasuneko botereen egoitza; hogeita hamaika estatuekin batera, herrialdea osatzen duten federazio-erakundeetako bat. Hamasei lurralde-barrutitan banatuta dago[2][3][4][5][6][7][8].​​​​​​​ Mexikoko haranean, herrialdearen erdi-hegoaldean; iparraldean, mendebaldean eta ekialdean, Mexiko estatuarekin egiten du muga, eta, hegoaldean, Morelosekin. 1495 km²-ko azalera du, hau da, estatu lurralde osoaren % 0.1, eta herrialdeko entitaterik txikiena da.

2020ko erroldaren arabera, 9.209.944 biztanle ditu, hau da, herrialde osoaren % 7.3; ondorioz, biztanle gehien dituen bigarren federazio-entitatea da, Mexiko estatuaren atzetik[9].​ Hala ere, Mexikoko hirigunerik handiena da; gainera, Mexiko haraneko metropoli-barrutiko hiririk handiena da, guztira 21.436.911 biztanle; metropolia mundu hispaniar-hiztuneko eta Amerikako hiri-aglomeraziorik handiena da, baita munduko zortzigarren populatuena ere[10][11].​​ 2022an, bere giza garapenaren indizea (GGI) 0.839koa zen (oso maila altuan sailkatua), herrialdeko lehen erakundea GGIren arabera[12][13].

2023an, 267.328.000.000 dolarreko BPG nominala izan zuen (berrehun eta hirurogeita zazpi mila hirurehun eta hogeita zortzi milioi)[14].​ Hori estatuko BPG osoaren % 14.8 izan zen, batez besteko hazkundea % 4,2koa izan zen urte horretan (estatuko batez bestekoaren gainetik), herrialdeko ekonomia nagusi gisa kokatuz; nazioarteko hirien artean, munduko 44.a da; kontinenteko 20.a; mundu gaztelaniadunaren 1.a, eta Latinoamerikako 2.a[15].

Mexiko Hiria Mexikoko gune politiko, ekonomiko, sozial, akademiko, finantzario, enpresarial, turistiko, kultural, komunikaziodun eta entretenimenduzko nagusia da; garrantzi hori nazioarteko eszenatokira eramaten du, «alfa» mailako hiri global gisa katalogatuta baitago, eta hori, herria nabarmentzen den eragin-eremuetan, bere elementu haztatuak (kontinentala, hispaniar mundua, eskualdekoa eta ekonomia emergenteak) proiektatzen da; termino absolutuetan, planetako 44. boterea da; aurrekoa agerian dago, munduko finantza- eta kultura-zentro garrantzitsuenetako bat baita, baita nazioarteko ekonomia dinamikoenetako bat ere[16][17][18][19][20].

Nazio horretako hainbat gertakari historiko eta mediatiko garrantzitsuenen eszenatokia izan da. Ez dago adostasun zientifikorik hiriaren sorrera datari buruz, baina XIV. mendearen hasieran gertatu ahal izan zen. Espainia Berriaren garaian egindako korrelazioek iradokitzen dutenez, fundazioa mexikak egin zuten 1325eko martxoaren 13an (Texcoco aintzirako uharte batean) Cuauhmixtitlan izenarekin, eta, 1376an, Acamapichtli-k Mexiko-Tenochtitlan izena ezarri zion Ténoch buruzagiaren omenaldi gisa. Hirigune hori, denborarekin, azteken inperioaren hiriburu bihurtu zen. 1521eko abuztuaren 13an, Hernán Cortés konkistatzaile espainiarraren agindupean zeuden espainiarrek eta beren aliatu indigenek garaitu zituzten mexikarrak, eta hiria hartu zuten. Gertaera horrek markatu zuen kolonialismoaren hasiera[21].

1535ean, Espainia Berriko Erregeorderria sortu zen ofizialki, eta Mexiko Hiri berria ezarri zen antzinako Mexiko-Tenochtitlanen gainean, eta, 1545eko errege-zedula baten bidez, Espainiako Karlos I.ak Muy Noble, Insigne, Muy Leal e Imperial Ciudad de México (Mexiko Hiri Oso Noblea, Ospetsua, Oso Leial eta Inperiala) izendatu zuen[22].​ Une horretan, erregeorderriaren hiriburu izendatu zuten, eta, harrezkero, Espainiako Inperioak Ipar Amerikan, Erdialdeko Amerikan, Asian eta Ozeanian zituen lurraldeen gune politiko, finantzario eta administratibo gisa funtzionatu zuen. Espainiak hiriburuari buruz zuen nagusitasuna 1821ean amaitu zen, armada trigarantea edo hiru bermeen armada hirira sartu zenean. Gobernuaren egoitza estatusa Mexikoko Inperioko Independentzia Aktan berretsi zen, Inperioko hiriburu izendatzen baitzuen[23].

1823an, lehen errepublika federalaren aldarrikapenarekin, ofizialki amaitu zen Mexikoko Lehen Inperioa (1821-1823), eta, 1824ko azaroaren 18an, Kongresuak barruti federala sortzea erabaki zuen (hau da, beste estatuetatik desberdina den entitate bat) botere betearazlea, legegilea eta judiziala hartzeko estatu jakin batena ez den lurralde batean; horrela estatu batek federazioko beste estatuen gainetik hegemonia izatea ekiditen zuen. Frai Servando Teresa de Mier eta bere kausaren alde egin zuten beste pertsona batzuei esker, Mexiko Hiria aukeratu zuten gobernu nazionala eta bere instituzioak bilduko ziren lekua izateko[24].

1929an, barruti federaleko udal-erakundeak kendu ziren, eta haien gobernua botere exekutibo federalaren esku geratu zen, sail nagusiaren bitartez[25][26].​​ Hiriaren estatusaren pixkanakako aldaketak 1988an hasi ziren, herritarrek aukeratutako organo legegile baten eraketarekin (Barruti Federaleko Ordezkarien Batzarra); 1997an jarraitu zuten berezko botere exekutibo baten aukeraketarekin (DFko gobernuburua), eta 2016an amaitu ziren beren konstituzio politikoa idatzi zuen erreforma politikoarekin (2018an sartu zen indarrean erabat); prozesu politiko horrek ere, azkenean, edozein estaturen eskubide eta ahalmen berberak eman zizkion Konstituzio federalean, baina, errepublikaren hiriburu kategoria aintzat hartuta, erakunde federatibo izendapena gordetzen du; Mexiko D.F. eta Distritu Federal izenak ere ez ziren gehiago erabili Mexiko Hiria terminoa bakarrik erabiltzeko.[27][28]

Oro har, Mexikoko hiriburuaren arkitekturak eta hiri-diseinuak hainbat estilo eta mugimendu artistiko uztartzen ditu; izan ere, garapen sozio-historikoari esker, hiriko eremu espezifikoak bereizten dira, eta, hala, badira eraikin gotikoak, barrokoak, neoklasikoak, art decó, art nouveau eta italianizatzaileak, baita estilo modernoagoak eta garaikideagoak eta aztarna arkeologikoak ere; horri guztiari gehitzen badiogu kontserbazio-maila eta hainbat eraikuntzatan izan duen erabilera-antzinatasuna, ondare arkitektoniko handia du[29].

Maxikon Gizateriaren ondare diren hogeita hamabost lekuetatik, hiru kultura-ondare lurralde horretan daude: Xochimilco gune historikoa (erdigune historikoak eta hiru txinanpera eremuk osatzen dute); UNAMeko Unibertsitate hiriko campus nagusia, eta Luis Barragánen etxea eta estudioa. Ehun eta laurogeita hamar museo ditu, eta, Londresen atzetik[30], munduan museo gehien dituen bigarren hiria da.​ Gainera, 1968an, 1968ko Mexikoko Olinpiar Jokoen egoitza izatean Latinoamerikako eta espainieraz hitz egiten duen munduko lehen hiria izan zen olinpiar jokoak jasotzen.

Munduko hiri garrantzitsuenetako bat da, ez bakarrik Mexikoko BPGaren erdia duelako, baizik eta, erakunde moduan, munduko ekonomiaren 23. postuan izango zelako. Mexikoko hiriburua eta hiri populatuena da. Erdialdeko goi ordokian dago kokatua, jatorriz aintzira zena. Bere inguru metropolitarra, barruti federala eta Mexikoko estatuan sakabanatua, munduko handienetako bat da 20 milioi biztanlerekin.

Hizkuntza nagusia eta ofiziala gaztelania da, nahiz eta nahuatl eta otomí jatorrizko hizkuntzatzat hartzen diren. Nahuatla lingua franca zen inguruan espainolen iritsiera baino lehen. Gaur egun hiriko Milpa Alta eta Xochimilco ordezkaritzatan hitz egiten da.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mexiko Hiria eta metropoli eremua Anáhuac haranean (Mexikoko harana) aurkitzen da, eta 3.691 km² luze-zabal da. Batez besteko 2.240 metroko altitudean, ardatz neobolkanikoaren erdialdean kokatua dago. Mendiek eta sumendiek inguratzen dute harana, iparraldeko zati txiki batean izan ezik, bertako airea (eta kutsadura) harrapatuz. Haranaren ekialdean, mendiek 5.000 metro baino gehiago dituzte (bertan daude Popocatépetl eta Iztaccíhuatl sumendiak).

Lurrikaren arriskua eta sumendi aktiboak hurbil egotea dira hiriaren ezaugarriak.[31]

Barruti Federaleko mapa geofisikoak
Topografia Hidrologia Klimak

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Tlatelolco merkatua (Diego Rivera)

Antzinako kondaira baten arabera, aztekak Mexiko alderantz emigratu zuten iragarpen bat bete nahian: hiria eraiki behar zuten lekuan, arrano bat aurkituko zuten suge bat jaten. Kondaira horren arabera, Texcoco aintzirako uhartetxo baten aurkitu zuten arranoa sugea jaten, nopal kaktus paten gainean. Horrela, bertan eraiki zuten hiriburua, 1325an, Mexiko-Tenochtitlan izenarekin, aintzirako uharte eta uhartetxo ugari batuz eta lurrak ubidez lehortuz. Hiria Ipar eta Erdialdeko Amerikako handiena bihurtu zen, eta garai hartan munduko handienetakoa 300.000 biztanle baitzituen.

Espainiarrrak 1519an iritsi ziren, eta hirian eta Moctezumaren jauregian hartu zuten ostatu. Hernán Cortések, konkistatzaileen buruak gidatu zuen setioa eta konkista gudua. Hiria eta Azteka Inperio osoa 1521eko abuztuaren 13an menperatu zuten. Hiria suntsitu eta Europako estiloan berreraiki zen. Karlos I.a Espainiakoak armarria eta hiri agiria 1523an eman zizkion. Aro kolonialean, Mexiko Hiria Espainia Berria erregeordetzako hiriburu izan zen, eta Yucatán, Guatemala, Filipinak eta Kubako kapitaintzetako administrazio gunea.

Independentzia gerraren ondoren, hiria Mexikoko Inperio independenteko hiriburu izendatu zen. Gobernu monarkikoaren ondoren, gobernu errepublikano eta federala iritsi zen 1824an, eta hiria batasuneko egoitza nagusi izendatu zuten. Horretarako, barruti federal bihurtu zen Mexikoko estatutik bananduz.

1950eko hamarkadan, hiriak 2 milioi biztanle inguru zituen. Gerraondoko hazkuntza ekonomikoari esker, hiria herrialdeko gune komertzial eta industrial bihurtu zen, Federazioko eta Erdialdeko Amerikako milaka immigrante erakarriz.

1968an, Olinpiar Jokoak bertan jokatu ziren, Latinoamerikako lehen hiria eta bakarra 2016 arte. Horren harira, 1968an ikasleen protesta handiak egon ziren hirian, eta, urriaren 2an, Mexikoko armadak ikasleen aurkako hilketa burutu zuen Tlatelolco Hiru Kulturen plazan .

1985eko irailaren 19an, lurrikara handi bat gertatu zen, Richter eskalan 8,1 graduraino iritsiz. Gobernuaren arabera, 6.000 hildako izan ziren, baina, beste iturri batzuetan oinarrituz, 35.000 hildako inguru izan zirela uste da.

1990ean, metropoli eremuak 16 milioi biztanle baino gehiago zituen. Hiriaren kokapena dela-eta, mendi eta sumendiz inguratua, industriak eta autoek eragindako airearen kutsadura oso handia da, haizeak ez baititu gasak egoki barreiatzen.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
    Datu klimatikoak (Mexiko Hiria, Tacubaya)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 28.2 29.3 33.3 33.4 33.9 33.5 30.0 28.4 28.5 28.9 29.3 28.0 33.9
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 21.3 22.9 25.5 26.6 26.3 24.7 23.2 23.4 22.5 22.4 21.9 21.2 23.5
Batez besteko tenperatura (ºC) 13.6 15.0 17.4 18.7 19.0 18.5 17.4 17.5 17.1 16.2 14.9 13.9 16.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 5.9 7.0 9.2 10.7 11.7 12.3 11.5 11.5 11.6 9.9 7.8 6.5 9.6
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -4.1 -4.4 -4.0 -0.6 3.7 4.5 5.3 6.0 1.6 0.0 -3.0 -3.0 -4.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 7.6 5.6 10.4 23.1 56.5 134.9 161.4 153.4 127.8 54.1 12.8 6.9 754.5
Prezipitazio egunak (≥ 0.1 mm) 2.21 2.41 3.65 8.05 13.44 18.15 22.39 22.30 19.24 9.71 4.13 2.34 128.02
Elur egunak (≥ 1 mm) 0.04 0.05 0.10 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.19
Eguzki orduak 207.7 214.7 229.4 210.0 198.4 153.0 145.7 158.1 138.0 176.7 198.0 186.0 2215.7
Hezetasuna (%) 56 49 45 46 55 66 73 73 74 78 72 60 62
Iturria (1): Colegio de Postgraduados (normals,extremes and snow)[32] Servicio Meteorológico Nacional (some extremes)[33]
Iturria (2): Hong Kong Observatory (sun only)[34]

Garraiobideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hiriko garraio publikoaren mapa

Trafiko handiko hiria da, eta garraio publikoa ere oso zabala da.

Mexiko Hiriko metroak munduko sare handienetako bat da, eta garraioaren oinarria da. 12 lineak eta 195 geltokik osatzen dute sarea.

Busak ere ugariak dira, eta hiru sare osagarri daude: metrobusa, ohiko busak eta minibusuak. Metrobus sarea garraio azkar gisa eratu da hirian, sei linea ditu, eta metroaren hainbat ezaugarri barneratzen ditu. Ohiko busa da hedatuena, 94 linearekin. Minibusak, pesero izenarekin ezagunak, sare osagarria osatzen dute; pribatuak dira, baina lizentzia behar izaten dute.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mexiko Hiriko hirigune historikoa eta Xochimilco1
UNESCOren gizateriaren ondarea

Katedrala

Mota Kulturala
Irizpideak i, ii, iv, v
Erreferentzia 412
Kokalekua Mexiko
Eskualdea2 Latinoamerika eta Karibea
Izen ematea 1987 (XI. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Mexiko Hiriko hirigune historikoa (Centro Histórico) eta Xochimilco ur-gaineko lorategiak Gizateriaren ondare izendatu ditu Unescok. Hirigune historikoko leku ezagunenen artean daude: Konstituzio plaza (Zócalo), Katedral metropolitarra, Jauregi nazionala (hiruak espainiar garaikoak) eta Tenplu nagusia (azteken garaikoa).

Mexiko Hiriko ikono ezagunenetakoa urrezko Independentziaren Aingerua da, Paseo de la Reforma hiribide dotorean kokatua. Hiribide hori Maximiliano I.ak eraikiarazi zuen, Parisko Eliseo Zelaien hiribidea eredu hartuta, Jauregi nazionala eta Chapultepec gaztelu inperiala lotzeko asmoarekin. Egun, finantza gune garrantzitsua da hiribide hori, non Mexikoko Burtsa eta enpresa egoitza ugari dauden. Beste hiribide nagusi bat Avenida de los Insurgentes da, munduko hiribide luzeenetarikoa (28,8 km luze).

Chapultepec parkeko muino gainean, Chapultepec gaztelua dago, egun museo dena eta parkeko beste museoen gainean ikuspegia duena. Museo hauen artean dago Antropologia Museo Nazionala (Museo Nacional de Antropología), non Azteken egutegi harria dagoen.

Beste eraikin garrantzitsu bat Arte Ederren jauregia da (Palacio de Bellas Artes), haitzurdinez egindako antzoki-museoa, Porfirio Díaz presidentearen garaian hasia eta 1920ko hamarkadan amaitua Mexikoko Iraultzaren ondoren. Eraikin hori hain da astuna, ezen gutxika hondoratuz joan den azpiko lur bigunean. Diego Riveraren margo famatuak daude bertan.

Hiru Kulturen plaza (Plaza de las Tres Culturas) Tlatelolco auzoan eta Guadalupeko Ama Birjinaren basilika ere leku esanguratsuak dira. Gainera, hiriak 160 museo inguru ditu, 100 arte galeriatik gora eta 30 bat kontzertu areto, urte osoan zehar emanaldiak izaten dituztenak.

Coyoacán auzoa lasaia eta ikusgarria da. Bertan daude Frida Kahloren eta Leon Trotskiren etxe-museoak.

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa (UNAM) hiriko hegoaldean dago, eta, unibertsitate gisa duen garrantziaz gain, bere muralak ere azpimarratzekoak dira, biblioteka nagusiarena, batez ere (Juan O'Gormanek egina eta Gizateriaren ondare izendatua). Mexikar muralismoaren beste adibide ikusgarriak daude hirian, aipatutako Diego Riverarenak, Siqueirosenak, Orozcorenak, Tamayorenak...

Argazkiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Eraikinak
  • Independentziaren Aingerua
    Independentziaren Aingerua
  • Xochimilco Ur gaineko lorategiak
    Xochimilco Ur gaineko lorategiak
  • Teatro de la Ciudad de Mexico
    Teatro de la Ciudad de Mexico
  • Paris eraikina
    Paris eraikina
  • Arte Ederren jauregia
    Arte Ederren jauregia
  • Benito Juarezen monumentua
    Benito Juarezen monumentua
  • Torre Arcos
    Torre Arcos
  • Torre Pemex
    Torre Pemex
  • Sears eraikina
    Sears eraikina
  • UNAMeko Biblioteka Zentrala
    UNAMeko Biblioteka Zentrala
  • Coyoacaneko plaza
    Coyoacaneko plaza
  • Frida Kahloren museoa (Etxe urdina)
    Frida Kahloren museoa (Etxe urdina)

Banaketa administratiboa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mexiko Hiriko ordezkaritzak

Mexiko Hiria, barruti federala, 16 ordezkaritzatan banatua dago. Nahiz eta federazioko udalerrien pareko ez izan, 2000tik halako autonomia dute zenbait arlotan, eta biztanleek zuzenez hautatzen dituzte bertako ordezkariak.

Hauek dira hamaseiak:

1. Alvaro Obregón
2. Azcapotzalco
3. Benito Juárez
4. Coyoacán
5. Cuajimalpa
6. Cuauhtémoc
7. Gustavo A. Madero
8. Iztacalco

9. Iztapalapa
10. Magdalena Contreras
11. Miguel Hidalgo
12. Milpa Alta
13. Tláhuac
14. Tlalpan
15. Venustiano Carranza
16. Xochimilco

Mexikar ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mexiko Hiria ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Mexiko Hiria Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (gaztelaniaz: Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI) (portugesez: União de Cidades Capitais Ibero-americanas) partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetasun erlazioak hasiz: [35]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Ciudad de México» izen ofiziala 2016ko urtarrilaren 30ean ezarri zen behin betiko, Mexikoko Konstituzioa erreformatzeko dekretua (errepublikaren hiriburuko erreforma politikoari buruzkoa) indarrean sartzean. Hala ere, «Ciudad de México (Mexiko Hiria)» izendapena (kolonialismoaren garaian sortua) hiriburuaren izena izan zen beti, eta 1824tik finkatutako «México D.F.» izendapen konstituzionalaren antzekoa zen.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
  2. ↑ «Artículo 44 de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos» Suprema Corte de Justicia de la Nación (kontsulta data: 2025-04-06).
  3. ↑ «Decreto por el que se declaran reformadas y derogadas diversas disposiciones de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos, en materia de la reforma política de la Ciudad de México» Cámara de Diputados 2016-01-29 (kontsulta data: 2025-01-19).
  4. ↑ Víctor Chávez. (2016-01-22). «DF no es el estado 32, aclaran legisladores» El Financiero (kontsulta data: 2020-05-08).
  5. ↑ No más D.F.: la capital de México cambió de nombre. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-08-25) (kontsulta data: 2016-08-20).
  6. ↑ (Gaztelaniaz) GDA / El Universal. México dice adiós al DF y nace la Ciudad de México - Latinoamérica - El Tiempo. El Tiempo (kontsulta data: 2016-08-20).
  7. ↑ Martínez Ahrens, Juan. (2016-01-30). Nace la Ciudad de México y desaparece el Distrito Federal. El País (kontsulta data: 2016-08-20).
  8. ↑ (Gaztelaniaz) «CDMX: el origen de las cuatro letras que rebautizaron a Ciudad de México» BBC News Mundo (kontsulta data: 2025-02-19).
  9. ↑ «Cuéntame de México → Población → Número de habitantes → Ciudad de México» Instituto Nacional de Estadística y Geografía (kontsulta data: 2025-01-19).
  10. ↑ «Metrópolis de México 2020» Secretaría de Desarrollo Agrario, Territorial y Urbano: 176-177. 2023-10-19 (kontsulta data: 2025-01-19).
  11. ↑ Naciones Unidas, ed. Population of urban agglomerations with 750c000 inhabitants or more in 2005, by country, 1950-2015. (kontsulta data: 2007-11-28).
  12. ↑ Informe de Desarrollo Humano Municipal 2010-2020: una década de transformaciones locales en México. (kontsulta data: 2023-02-18).
  13. ↑ «Subnational HDI (v8.1)» Global Data (kontsulta data: 2025-01-21).
  14. ↑ «Producto interno bruto por entidad federativa (PIBE), Ciudad de México 2023, preliminar» INEGI 2024-12-06 (kontsulta data: 2025-01-19).
  15. ↑ (Ingelesez) Despina Wilson. (2024-04-04). «Ranked: The World’s Richest Cities, 2024» CEO World Magazine (kontsulta data: 2025-01-20).
  16. ↑ (Ingelesez) «Global City Power Index» Institute Urban Strategies — The Mori Memorial Foundation 2024ko abendua (kontsulta data: 2025-01-20).
  17. ↑ Juan Córdoba Ordóñez y Cándida Gago García. (2020-02-27). «Los ránquines de ciudades mundiales: ¿dónde se posiciona Ciudad de México?» SciELO (kontsulta data: 2025-01-20).
  18. ↑ (Ingelesez) «GaWC - The World According to GaWC 2024» www.lboro.ac.uk (kontsulta data: 2025-01-20).
  19. ↑ Gobierno de la Ciudad de México. (2018). Ciudad de México Global: La acción internacional de la Ciudad de México. (kontsulta data: 2025-01-20).
  20. ↑ «Gana Ciudad de México Premio Internacional Lee Kuan Yew de Ciudades Globales 2024» Gobierno de México 2024-05-07 (kontsulta data: 2025-01-20).
  21. ↑ José Luis Soberanes Fernández y Serafín Ortiz Ortiz. (2021-09-28). «A 500 años de la fundación de la Ciudad de México» Archivo jurídico del Instituto de Investigaciones Jurídicas de la UNAM (kontsulta data: 2025-01-20).
  22. ↑ Silva Badillo, Carlos Enrique. (1986). «El Distrito Federal y el Estado del Valle de México, (1814-1917)» Memoria del IV Congreso de Historia del Derecho Mexicano (Instituto de Investigaciones Jurídicas de la UNAM.).
  23. ↑ Acta de Independencia del Imperio Mexicano. (kontsulta data: 2018-06-03).
  24. ↑ «Discurso de fray Servando Teresa de Mier "en pro de la ciudad de México y el Distrito Federal"» Biblioteca jurídica virtual del Instituto de Investigaciones Jurídicas de la UNAM (kontsulta data: 2025-01-21).
  25. ↑ Ley Orgánica del Distrito y los Territorios Federales (31 de diciembre de 1928). (kontsulta data: 2016-09-27).
  26. ↑ "Es creado el Distrito Federal". En: Doralicia Carmona Dávila, Memoria política de México. Instituto Nacional de Estudios Políticos, A.C.. (kontsulta data: 2016-09-27).
  27. ↑ «Artículo 122 de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos» Suprema Corte de Justicia de la Nación (kontsulta data: 2025-04-06).
  28. ↑ «Artículo 44 de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos» Suprema Corte de Justicia de la Nación (kontsulta data: 2025-04-06).
  29. ↑ Gala Mora. (2021-08-29). «Ciudad de México: un repaso a su arquitectura desde los días de Tenochtitlan» Arquitectura digital (kontsulta data: 2025-01-21).
  30. ↑ «Museos en la Ciudad de México» Sistema de Información Cultural de la Secretaría de Cultura (kontsulta data: 2025-02-14).
  31. ↑ «Mexikoko dardara - Zientzia Kaiera» Zientzia Kaiera (kontsulta data: 2018-07-12).
  32. ↑ Normales climatológicas para Mexico-Central-Tacubaya D.F. Colegio de Postgraduados (kontsulta data: January 20, 2013).
  33. ↑ NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1981-2000. Comision Nacional Del Agua (kontsulta data: January 5, 2013).
  34. ↑ Climatological Information for Mexico City, Mexico. Hong Kong Observatory (kontsulta data: September 5, 2012).
  35. ↑ (Gaztelaniaz) Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas. (kontsulta data: 2018-07-28).
  36. ↑ (Gaztelaniaz) Portal web del Ayuntamiento de Madrid. (kontsulta data: 2018-07-19).

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Mexiko Gizateriaren Ondarea Mexikon Mexiko

Camino Real de Tierra Adentro  • Paquimé, Casas Grandesko arkeologia gunea  • Kaliforniako golkoko uharte eta babesguneak  • Sierra de San Francisco labar pinturak  • El Vizcaíno biosfera erreserba  • Frantziskotar misioak Sierra Gordan  • Zacatecasko hirigune historikoa  • Querétaroko monumentu historikoen gunea  • Guanajuato hiri historikoa eta inguruko meatzeak  • San Miguel hiri gotortua eta Jesús Nazareno de Atotonilco santutegia  • Agave paisaia eta antzinako tekila industriaguneak  • Moreliako hirigune historikoa  • Hospicio Cabañas, Guadalajara  • Monarka tximeletaren biosfera erreserba  • XVI. mende hasierako monasterioak Popocatépetl magalean  • El Tajín hiri prehispanikoa  • Pueblako hirigune historikoa  • Tlacotalpango monumentu historikoen gunea  • Oaxacako hirigune historikoa eta Monte Albán arkeologia gunea  • Palenque hiri prehispanikoa eta parke nazionala  • Xochicalco arkeologia gunea  • UNAMen Unibertsitate Hiriko Campus Nagusia  • Mexiko Hiriko hirigune historikoa eta Xochimilco  • Luis Barragánen etxe eta estudioa  • Teotihuacan hiri prehispanikoa  • Calakmulgo hiri maia eta oihan tropikal babestuak  • Campeche hiri historiko gotortua  • Chichén Itzá hiri prehispanikoa  • Sian Ka'an  • Uxmal hiri prehispanikoa  • Yagul eta Mitla historiaurreko leizeak Oaxacako Erdialdeko Haranean

"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Mexiko_Hiria&oldid=10431785"(e)tik eskuratuta