Piriniar muturluze

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
Iberiar muturluzea
Status iucn3.1 VU eu.svg

Iraute egoera: Ahula
Galemys pyrenaicus 01 by-dpc.jpg


Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Soricomorpha
Familia: Talpidae
Generoa: Galemys
Espeziea: G. pyrenaicus
Izen binomiala
'Galemys pyrenaicus'
(É. Geoffroy, 1811)
Galemys pyrenaicus map.png

Piriniar muturluzea edo piriniar desmana, sarri muturluzea soilik, (Galemys pyrenaicus) Talpidae familiako sorikomorfoa da, Iberiar penintsulan bizi dena[1]. Galemys generoko espezie bakarra da. Errusiar muturluzearekin batera, Desmanini tribua osatzen du.

Satorren familiako ugaztun txikia, gaur egun oso egoera larrian dago Euskal Herrian, oso ibai gutxi dira bere biziraupenerako baldintzak aurkezten dituztenak, eta ibai hauetan ere tarte txikitan. Bere kontserbaziorako ezer egin ezean desagertu egin daiteke.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tronpa luze eta zapaldua du eta honen puntaren goiko aldera irekitzen zaizkio sudur zuloak, biluzia da baina bi aldeetara bizartxo lerro bana du. Begi txikiak ditu, ilajearen azpian ia ikusezinak. Gorputz biribila du baina nabarmen luzatzen da igerian ari denean. Aurre-soinadar txikiak, mintz interdigital laburrekoak; atzekoak aldiz, luzeak, barnealdera zuzenduak, mintz interdigital handikoak, larru ezkatatsu batez estaliak eta ile luze eta sendodun lerro bat dutenak. Buztan oso luzea du, zilindrikoa eta punta lateralki zapaldua; ile gogorrarekin, nahikoa urria larru ezkatatsua ikusi ahal izateko. Kolore marroi iluna, urpean dagoenean nabarmentzen diren erreflexu distiratsuekin. Tronpa eta soinadarrek kolore beltzaxka dute, bertako ileek zilar kolorea dutelarik. Alde bentrala dortsala baino askoz argiagoa, kolore gris distiratsu batekin, aldakorra banakoaren arabera. Haragi koloreko buztana, ile zurixkekin.

Ez du dimorfismo sexualik, 50g 80g artean pisatzen du eta 11cm 13,5cm inguruko luzera du bere gorputzak. Isatsa burua eta gorputza biak batera baino luzeagoa da.

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iberiar endemismoa da, penintsularen iparraldeko mendigunetan bizi da, Erdialdeko Mendigunea eta Serra da Estrelatik (Portugal) hasi eta, Iberiar sistema iparraldera, Pirinioetara, Kantauriar mendikatera eta Leongo mendietara.

EAEn azken 20 urteetan ikusi da Endara, Oiartzun, Urumea, Añarbe, Leitzaran, Amundarain, Agauntza, Berrozi eta Ihuda ibaietan.

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere bizia urarekin guztiz erlazionatuta dago, ondorioz ur lasterretatik hurbil dauden zulo naturaletan edo beste animalia batek eginiko zuloetan egin ohi dute habia. Oso animalia sentikorra da beraz ur lasterrak kutsadurarik gabea, ondo oxigenatua eta landaretza ugarikoa izan behar du; antzeko ezaugarridun mendi ingurune zingiratsuetan ere bizi daiteke. Ezaugarri hauek izateko etengabe berriztatzen diren urak izan behar dira beraz errazagoa da ibaien goiko aldeetan aurkitzea, korronteak biziagoak direnean. 2000 metroko altitudeetan bizitzera iritsi daiteke.

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Normalean mota guztietako ornogabe urtarrez elikatzen da, baina tarteka krustazeo eta arrain txikiak ere harrapa ditzake.

Ugalketa eta ontogenia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtearen lehenengo erdian ugaltzen da. Araldian azaroa eta maiatza arteko hilabeteetan jar daiteke baina normalean urtarriletik aurrera jartzen da. Lehenengo emeak otsailean ernaltzen dira, eta erditu maiatza eta uztaila bitartean egiten dira. Urtean behin erditzen dira oro har eta bakoitzean 2 eta 5 kume bitartean izaten dituzte, udan populaziora erantsiko direnak.

Maiatza eta uztaila artean erditu eta udan populaziora eransten dira. Abuztuaren amaieran hasten dira sakabanatzen gazteak eta heldutasun sexuala hurrengo urtean lortzen dute.Bost urte izatera iritsi daitezke.

Bizimodua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Animalia gautarra da batez ere, baina posible da egunez ikustea ere. Helduak oso bakartiak dira urtearen zati handi batean. Ibaiaren 100 eta 1000 metro bitarteko tartea hartzen dute; arrek tarte handiagoa hartzen dute emeek baino. Arrek, ibaitik irteten diren objektuetan kokatzen dituzte beren hondakinak lurraldea markatzeko. Urte osoan aktibo mantentzen dira, ez baitago atseden hartzeko erabiltzen duten urte sasoirik.

Espezieen arteko elkarrekintzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Muturluzearen harrapari ohikoenak animalia arrainjaleak dira eta tarteka harrapari lehortarrak ere bai. Bisoiak, igarabak, lertxunak... aurkitzen dira noizbehinkako harraparien artean.

Bere ezaugarri sistematikoengatik ziurrenik hainbat bizkarroi esklusibo aurkitu zaizkio: Eadiea desmanae akaroa, Aonchotheca galemydis eta Paraucaria hispanica nematodoak...

Taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iberiar muturluzeak azpiespezie bi ditu[2]:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Piriniar muturluze
Wikispezieetan informazioa gehiago aurki dezakezu: Galemys_pyrenaicus