Pirinioak

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Pirinioak edo Pirinio mendiak[1] (antzina euskaraz Auñamendiak) Iberiar Penintsula eta Europako kontinentearen artean kokatutako mendilerroa da. 415 kilometrotan zehar hedatzen da mendebaldeko Bizkaiko golkotik (Ozeano Atlantikoan sortaldeko Creus-eko lurmuturrera (Mediterranear itsasoan) eta erdialdean 150 km-ko zabalera du. Mendebaldeko muturrean Euskal Herria kokatua dago.

Pirinioak, satelitetik ikusita

Iparraldeko isurialdean, Akitania, Languedoc-Rousillon eta Erdialdeko Pirinioak eskualdeetan zehar hedatzen da.

Hegoaldean, Hego Euskal Herria, Aragoi eta Katalunia zeharkatzen ditu. Andorrako estatu txikia Pirinioetan kokatua dago, Kataluniaren ipar-mendebaldean parean.

Jatorri etimologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirudienez, Pirinioak izena greziar mitologiako Atlasen alaba Pirene-ri zor zaio. Greziarren ustez, Pirene ingurune honetan bizi zen gazte bat zen, Herkulesek bere bidaietako batean eraman zuena.

Beste teoria batek dioenez, euskal jatorria izango luke toponimoak. Honen arabera, jatorrizko izena Ilene os izango litzateke, Ilargiaren mendiak, Ilene ilargia baita.

Geologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezaugarri geologiko nabarmenenetako bat bere disimetria da, bai zeharka (malda handiagoa da Frantziako aldetik), baita luzetara ere (Atlantiko aldera emeki jaisten den bitartean, Mediterraneoan bapatean egiten du).

Aro tertziarioan sortu ziren, toleskuntza alpetar-himalaiarra gertatu zenean. Egiturari dagokionez, Alpeekiko erabat desberdinak dira, izan ere, hauetan mantuen lerrakuntzak garrantzi handia duen bitartean, Pirinioak toleskuntza autoktonoaren ondoriozko mendikatea dira.

Gailurrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nuvola apps kappfinder.png Zerrenda: Pirinioetako mendien zerrenda

Pirinioetako atal bakoitzean, gailurrik nabarmenenak hauek dira:

Mendebaldeko Pirinioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larrun

Erdialdeko Pirinioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdialdeko Pirinioen hegoaldeko ikuspegi bat. Ezkerraldean Bailo herria ikusten da (Huescako probintzia). Atzealdeko mendietako batzuk: Peña Forca, Alano, Secus, Aspe, Collarada eta Bisaurin.
Erdialdeko Pirinioen hegoaldeko ikuspegi bat. Ezkerraldean Bailo herria ikusten da (Huescako probintzia). Atzealdeko mendietako batzuk: Peña Forca, Alano, Secus, Aspe, Collarada eta Bisaurin.
Argazki makinaren kokalekua: 42°30′03″N 0°48′35″W / 42.50083°N 0.80972°W / 42.50083; -0.80972
Castillo d'Acher

Ordesa eta Monte Perdido[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Las Tres Marías
Ordesako harana

Pineta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pineta, Pinetako haranetik ikusita

Gistain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Benasque[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luchon[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko Pirinioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Comaloforno
Montcalm

Glaziarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kuaternarioko glaziazioak eragin handiagoa izan zuen Piriniotan penintsulako gainerako mendikateetan baino eta honen ondorioz, modelaketa glaziarraren aztarnak ikusten dira Canigo-tik Adi mendiraino.

Gaur egungo ibon gehienek jatorri glaziarra dute. Pirinioek zirku-glaziarrak eta mihi txikiak 3.000 metrotik gora aurki daitezke bakarrik: Balaitus, Vignemale, Monte Perdido eta Maladeta.

Ibaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldeko isurialdean:

Hegoaldeko isurialdean:

Euskal Herriko eskualdeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldetik ekialdera, Euskal Herriko eskualde hauetan dago Pirinioen mendebaldeko muturra:

Pirineistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendikate honen azterketan aritutako mendizale eta zientzialari ospetsuetako batzuk hauek dira:

Eskiatzeko zein aisialdirako instalazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendikate honetan aisialdirako egokitutako ingurune ugari dago, klimak eta edertasunak erakarrita jende asko gerturatzen baita. Eskiatzeko instalazioek toki ugari behar dutenez, erabat eraldatu dute goi-mendian egiten den lurraren erabilera.

  • Frantzian: La Pierre-st Martín, Artouste [22], Gourette [23], Luz Ardiden [24], Cauterets [25], Hautacam [26], Bareges [27], Gavarnie-Gèdre, La Mongie [28], Piau Engaly [29], Saint Lary [30], Val Louron [31], Peyragudes [32], Luchon Superbagneres, Porte Puimorens, Ax-Les-Thermes, Font Romeu, Les Angles, Puyvalador, Formigueres, Puigmal 2600, Cambré d´Aze, Guzet, Les Mont d´Olmes, Ascou-Pailheres, Mijanes-Donezan.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Pirinioak