Jump to content

Nabigazio menua

«Orogenia hertziniar»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
(Orri berria: « '''Orogenia hertziniarra edo "varisca"''' plaka tektoniko<nowiki/>en mugimenduaren ondorioz mendikateen sorrera ahalbidetu zuen prozesu geologikoa iza...»)
 
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
'''[[Orogenia]] hertziniarra''' edo "varisca"'''variscarra''' [[Plaken tektonika|plaka tektoniko]]<nowiki/>en mugimenduaren ondorioz mendikateen sorrera ahalbidetu zuen prozesu geologikoa izan zen. [[Paleozoiko]] amaieran gertatu zen, [[Devoniar]] (duela 380 milioi urte) eta [[Permiar]] ( duela 280 milioi urte ) garaien artean. Gondwanaren eta Laurasiaren arteko talkak eragindako prozesu geologikoa izan zen orogenia hertziniarra, Pangea superkontinentea eratu zuena.
 
 
'''[[Orogenia]] hertziniarra edo "varisca"''' [[Plaken tektonika|plaka tektoniko]]<nowiki/>en mugimenduaren ondorioz mendikateen sorrera ahalbidetu zuen prozesu geologikoa izan zen. [[Paleozoiko]] amaieran gertatu zen, [[Devoniar]] (duela 380 milioi urte) eta [[Permiar]] ( duela 280 milioi urte ) garaien artean. Gondwanaren eta Laurasiaren arteko talkak eragindako prozesu geologikoa izan zen orogenia hertziniarra, Pangea superkontinentea eratu zuena.
 
 
 
Askotan, bi hitzak sinonimo bezala erabiltzen dira, baina esan dugun bezala, ez dute gauza bera adierazten, egitura ezberdinei egiten baitiete erreferentzia.
<br />
 
== Banaketa ==
Ipar Amerikako eta Europako [[Gerriko Hertzinikoak]], besteak beste, Portugaleko eta Espainiako hainbat mendi barnebiltzen ditu. Europa osoan ikus daitezke Orogenia Hertziniarraren efektuak. Efektuak, esate baterako, hurrengo toki hauetan ikusten dira:
 
- *[[Txekia|Txekiar Errepublika]]<nowiki/>n eta Ekialdeko [[Polonia]]<nowiki/>n [[Mazizo Bohemiarra]] da gerrikoaren ondoriozko deformazioa azaltzen duen azken mendikatea, ekialderantz joanda. Hegoalderago ere ikus daiteke orogeniaren eragina, baina [[Orogenia Alpetarra]]<nowiki/>rekin nahasturik. Zenbait kasutan, azken orogenia honen ondorioz sortutako egiturek, estali egiten dituzte aurretik zeudenak, Orogenia Alpetarra jazo baitzen beranduago.
- *Alpeetan Nukleo Hertziniar deritzona ikus daiteke, zeina [[Pelvoux]], [[Mercantourreko parke nazionala|Mercantour]], [[Belledonne]], [[Mont Blanc|Montblanc]] eta Aar Mazizoek osatzen baitute. Hainbat mila kilometro ekialderago Greziar eta Turkiar mendikateak daude, Orogenia Hertziniarraren eragina erakusten duten azken mendikateak.
 
- *[[Kanada]]<nowiki/>n eta [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batu]]<nowiki/>etan Orogenia Hertziniarra eta Akadiar eta Allegheniar orogeniak aldiberean gertatu ziren. Horien emaitza Ouachita eta [[Apalatxe mendiak|Apalatxe]] mendien sorrera izan zen. Ipar Amerikan bi orogenia horien ondorioak erakusten dituzten eremuak hainbat dira, besteak beste, "[[Ingalaterra Berria|New England]]" eta " [[Nova Scotia]]".
 
- *[[Maroko]]<nowiki/>ko mesetak eta [[Antiatlasa|Anti-Atlas]] mendikateak Apalatxe mendiekiko lotura zuzena dute, iraganean azken horien ekialdeko zatia zirelako. [[Ozeano Atlantikoa]] ireki zenean ([[Jurasiko|Jurasikoa]]<nowiki/>n), ordea, elkarrengandik bereizi eta urrundu egin ziren.
- Alpeetan Nukleo Hertziniar deritzona ikus daiteke, zeina [[Pelvoux]], [[Mercantourreko parke nazionala|Mercantour]], [[Belledonne]], [[Mont Blanc|Montblanc]] eta Aar Mazizoek osatzen baitute. Hainbat mila kilometro ekialderago Greziar eta Turkiar mendikateak daude, Orogenia Hertziniarraren eragina erakusten duten azken mendikateak.
 
 
- [[Kanada]]<nowiki/>n eta [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batu]]<nowiki/>etan Orogenia Hertziniarra eta Akadiar eta Allegheniar orogeniak aldiberean gertatu ziren. Horien emaitza Ouachita eta [[Apalatxe mendiak|Apalatxe]] mendien sorrera izan zen. Ipar Amerikan bi orogenia horien ondorioak erakusten dituzten eremuak hainbat dira, besteak beste, "[[Ingalaterra Berria|New England]]" eta " [[Nova Scotia]]".
 
 
- [[Maroko]]<nowiki/>ko mesetak eta [[Antiatlasa|Anti-Atlas]] mendikateak Apalatxe mendiekiko lotura zuzena dute, iraganean azken horien ekialdeko zatia zirelako. [[Ozeano Atlantikoa]] ireki zenean ([[Jurasiko|Jurasikoa]]<nowiki/>n), ordea, elkarrengandik bereizi eta urrundu egin ziren.
 
== Eraketa ==
 
[[Ordoviziar]]<nowiki/>rean, Gondwana deritzon kontinente-eremu batek (gaur eguneko [[Hego Amerika]]<nowiki/>k, [[Afrika]]<nowiki/>k, [[Antartika]]<nowiki/>k eta [[Australia]]<nowiki/>k osatzen dutena) [[Hego Poloa|Hego-Poloa]]<nowiki/>ren eta [[Ekuatore|Ekuatorea]]<nowiki/>ren arteko eremua hartu zuen. Mendebalderago beste hiru masa kontinental handi zeuden momentu horretan, triangelu antzeko bat osatzen zutenak: [[Laurentia]], [[Siberia]] eta [[Baltika]]. Hegoalderago, aldiz, [[uhartedi]] handi bat zegoen, Avalonia deritzona. Ipar Gondwanatik bereizi zen Ordoviziar goiztiarrean, [[Rift gunea|rift]] prozesu bat jasan ondoren.
 
 
Siluriarrean eta Devoniar goiztiarrean Baltika eta Laurentia elkar hurbiltzen hasi, eta haien erdian zegoen Lapetus ozeanoa ixten joan ziren. Elkar jo zutenean, Kaledoniar Mendiak eratu ziren [[Ipar Amerika]]<nowiki/>n, [[Islandia]]<nowiki/>n, [[Britainiar uharteak|Britainia]]<nowiki/>r irletan eta [[Norvegia|Norbegia]]<nowiki/>n. Preozesu geologiko horri Orogenia Kaledoniarra deritzo.
 
 
 
Itsas hondoaren Avalonia hegoalderanzko hedapenak Laurentia iparralderantz bultzatu zuen lurrazal ozeanikoa eta goranzko bultzada eman zien Ipar Apalatxeei Kaledoniar Orogeniako Akadiar fasean. Aldi berean, [[Tornquist]] itsasoa guztiz itxi zen Avaloniaren eta Baltikaren elkar erakartzearen ondorioz. Horrela, Avaloniak kontinente berria izango zen Laurasiaren hegoaldeko kostaldea osatuko zuen.
[[Fitxategi:Pangea_250.png|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Pangea_250.png|thumb|256x256px|Iraganera joanez Pangea superkontinentearen geometria nolakoa zen erakusten da.]]
 
 
Devoniar amaieran eta [[Karbonifero|Karboniferoa]]<nowiki/>n, [[Europa]] hegoaldeko [[Armorika]] uhartedia Avaloniarantz bultzatuta, bigarren kolisio-eremu bat gertatu zen Apalatxeen ekialdean. Gondwanaren eta Laurasiaren arteko talka jazo zen Karbonifero goiztiarrean.
 
 
Karbonifero amaierarako Gondwanak eta Laurasiak bat egin zuten eta Siberia ipar-ekialdetik hurbiltzen hasia zen. Azkenean, horien kontra jo zuen eta [[Uralak|Ural mendiak]] eratu ziren Paleozoiko amaieran. Horrela amaitu zen Pangea superkontinentearen eraketa prozesua. Hala ere, ekialdeko Laurasia oraindik Gondwanatik bereizita zegoen tarteko ozeano batez.
Azkenik, Ozeano Atlantikoaren irekitzeak Orogenia Hertziniarraren ondorioz sortutako mendiak eta egiturak. elkarrengandik bereiztea eragin zuen, bai eta gaur eguneko kontinenteak elkarrengandik urruntzea ere. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Variscan orogeny|hizkuntza=en|data=2018-12-16|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Variscan_orogeny&oldid=874022773|sartze-data=2018-12-28|encyclopedia=Wikipedia}}</ref>
 
== Erreferentziak ==
 
 
 
<references />