Euskal Herriko matriarkatua

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Baserriko etxekoandreak izaten dira baserriko produktuen salmenta kudeatzen dutenak, baserriko esfera ekonomikoaren atal garrantzitsu bat kontrolatuz horrela.

Euskal Herriko matriarkatua edo euskaldunen matriarkatua euskaldunen antzinako gizarteari buruzko teoria bat da, gizarte hura matriarkatuan oinarritua zela dioena. Zenbait autorek teoria hori aldezten dute; beste autore askok, berriz, aurkakoa diote, emakumea menderatzeko asmakeriatzat jotzen dute.

Teoriaren sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bachofen, Morgan eta Tylorren lanek, legenda ezberdinen interpretazioa eginez matriarkatuaren teoria sortu zuten, XIX. mendeko bigarren zatian, ideologia burgesa eta eboluzionismoaren teoriak agintzen zuten unean. Teoria hori laster zabaldu zen, eta, Euskal Herrian, matriarkatuaren teoriari heldu zioten hainbat autorek. Joxemiel Barandiaran eta Julio Caro Baroja euskaldunen matriarkatuaren teoriaren aldekoen artekotzat jo ditzakegu, baita azken honen ondorengo eta jarraitzaile izango ziren Ortiz-Oses, Txema Hornilla eta Letamendia, autore hauen eraginez 1980ko hamarkadan indar handia hartu zuen euskaldunen matriarkatuaren teoriak. Mariren mitoa erabili izan da askotan euskaldunen matriarkatua izan zela esateko elementu oinarrizko eta garrantzitsuen bezala, eta lan hauek ere oinarri hori jasotzen zuten.[1]

Hasieratik kritikak jaso zituen Matriarkatuaren teoriak, Mainek (1861) teoriaren lehen autoreei aurre egin zien patriarkatua unibertsala zela esanez.[2] 1980-1990 hamarkadetan eztabaida gori-gori egon zen. Benberger-ek (1979) mitoa eta teoria ez direla nahastu behar esan zuen. Euskal Herrian, Aranzadik esaterako El milenarismo vasco (1981) liburuan teoriaren berrikuspena eta kritika egin zuen.

Feministen artean ordea, ez zen jarrera oso argirik azaldu, matriarkatuaren teoriak aldekoak nahiz aurkakoak zituen. Euskal Herrian, 1985. urtean hainbat autoreren artean osatutako Mujer vasca: imagen y realidad liburuak euskaldunen matriarkatuaren teoria berrikusi eta kritika egin zion. Teoria euskal nazionalismoarekin zituen harremanak aztertu ziren besteak beste lan honetan eta idealaren eta benetako praktikaren arteko kontraesanak azpimarratu ziren.[3]

Matriarkatuaren teoria sarritan errepasatua eta berrikusia izan den arren, eta hemen matriarkatua izan zela esateko eman izan diren arrazoiak historian baino legenda eta mitoetan oinarrituak izan diren arren, oraindik indarra izaten jarraitzen du uste honek, euskaldunen matriarkatuaren galdera ikurrak hor jarraitzen du.

Teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Matriarkatua emakumeak gizartearen boterea izan duen gizarte-antolaketari deitzen zaio. Beste modu batera ere ezagutzen da botere hau, ginekokraziaz, hain zuzen ere. Ezaugarriak honako hauek izango lirateke:

  • Emakumearen paper garrantzitsua gizartean eta ekonomian.
  • Emakumearen lurralde jabetza.
  • Matrilokalitatea.
  • Amaren anaiak autoritate ekintzak burutzea.
  • Matrilinealitatea.
  • Gizonen elkarte sekretuak egotea.
  • Ilargi Jainko femeninoa gurtzea.[4]
  • Aztien andere handia.
  • Hildakoei kultua.

Ezaugarri hauek zituen matriarkatua aurkitu zuela uste izan zuen Caro Barojak Los Pueblos del Norte liburuan eta Ortiz-Oses idazleak matriarkalismo euskaldunaren kultura konplexuan ere aurkitu zituen. Matriarkatuaren tesia gehien promozionatu zuen liburua Carorena izan zen eta gaur egun ere oraindik horretan dihardu.

Matriarkatuaren alde egiteko argumentuak azaldu baino lehen, matriarkatuaren ikerketa orokorren ildoak bi dira:

  • Lehenengo ildoa, matriarkatua esanahi zorrotza ulertzen duten idazleak dira, hau da, Bachofen, Morgan eta Engels eta hauek eragindako Krutwig, Letamendia eta Txema Hornilla.
  • Bigarren ildoa, matriarkatua esanahi ahulean ulertzen duten Tylor, Schmidt eta hauek eragindako egileak, Caro Baroja, Barandiaren eta Ortiz-Oses ditugu.

Krutwig aipaturik esan beharrekoa da, euskaldunek bakarrik ez dutela euskaldunen matriarkatuari buruzko ikerketak egin. Aipaturiko idazleaz gain, Mayr eta Borneman eta Douglass ere aritu ziren lan honetan. Matriarkatua egon dela esateko erabili diren argumentuak hauek dira garrantziaren arabera ordenatuz:

  • Los Pueblos del Norte-ri buruz Caro Barojak egindako ikerketa. Bertan Estrabonek Geografia lanean emandako informazioa erabiltzen du eta bere egokitasuna defenditzen du. Ezaugarri matriarkal-nekazariak gaur eguneraino iraun duela esaten du.
  • Barojak senidetasun terminologiak euskaraz azterturik. Familia antolaketa zaharrenak berreraiki al izateko hizkuntza erabiltzen da oinarri moduan. Honela beste garai batean familiaren barnean hierarkia gehien aitonek zutela, generazioa 'so' atzizki bidez sortutako hitz konposatuak adieraziko zuten eta 'ba' atzizkiak emakumearen aldeko erlazioak goraipatzeko ñabardura duela ondorioztatzen du. Beraz, bere iritziz, euskal familia ez da familia patriarkal batetik abiatzen.
  • Euskal familiari buruzko ikerketak herentzia eta senidetasuna emakumeen aldetik transmititzen dela zioten, lan banaketan emakumeak duen paperarekin erlazionatuz.[5][6]
  • Auzitegi Foralean emakumeen berdintasun juridikoa erakusten duten informazioak. Ekonomian duen garrantzia, gizarteko kontsiderazioa, etxeko nagusitasuna, ETXE-ko sazerdotesa dela eta sakratu izaera, etab.[7]
  • Barandiaran eta Caro Barojak euskal mitologiari buruz egindako lana. Bertan, erlijio femenino bat izatea, zein Sorginkeriaren oinarri izango den/zen. Honen adibidea Urdiainen oraindik egun gertatzen dena: solstizio bietan herriko emakumeek herriari bira egiten dute suen inguruan Eguzki Amandreari koplak abesten.[8]

Mariren sorrera Paleolitikoan edo Neolitikoan kokatzen dute eta matriarkalista euskaldun guztiek bere rol hegemonikoa euskal mitologiaren barnean goraipatzen bat etortzen dute. Beraz, Mari euskal mitologian aurkitzea Matriarkatu primitiboa egon denaren lekukoa da.

W. Douglassek Etxalar eta Murelagan egin zituen ikerketetan matriarkatuaren biziraupenak aurkitu zituen.

Ortiz-Oses idazleak Mari eta honen inguruan biltzen den sinbolismoak matriarkalismoa egon dela pentsatzera eraman zuten.

Teoriaren garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andres Ortiz Osés[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andres Ortiz Osések El matriarcalismo vasco (1980) idatziko du, lan hau burutzeko datu mitologikoetan, senidetasun terminologikoetan eta datu etnohistorikoetan oinarrituko da, ia gehienak Barandiaran eta Caro Barojatik jasoak.[9]

Honako lau tesi hauek botako ditu:

  • Kultura matriarkalaren existentzia. Paleolitikoan izan zuen garrantzi handiena.
  • Neolitoan akulturazio gogor bat eman zen, kultura berri honek ezaugarri patriarkalak zituen.[10]
  • Matriarkalak diren elementuen erresistentzia gogorra eman zen kultura patriarkal akulturazioaren aurka.
  • Gatazka gogorraren existentzia bertako matriarkalismoaren eta patriarkalismo inposatuaren artean.

Beraz, bere ustez, kultura patriarkal ofizialari (komunitate printzipioetan oinarritua zena) kultura matriarkala kontrajartzen zitzaiola eta hau dela, elementu kultural ezberdinetan eta mitoetan agertzen dena.

Autore honek ere matriarkal-naturalista definitzen duten ezaugarriak identifikatuko ditu, honakoak dira; antzinako gizartea gogoratzen duen gizartea, ugalketa printzipioaren garrantzia handia, emakumeari atxikitzen zaion funtzioa delarik, familia eta erlijio instituzioen goraipatzea eta berdintasunaren goraipatzea.

Txema Hornilla[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txema Hornillak La ginecocracia vasca idatziko du 1981. urtean. Lan honetan Ortiz Osesen ideia nagusiak batuko ditu. Tesi matriarkalista probatzeko Malinowskik Trobiand uharteetan abunkulatuari emandako tratamendua erabiliko du instituzio hau Euskal Herrira pasatuz.

Kritika: Metodo konparatiboa erabiltzeko ez ditu beharrezkoak diren oinarri antropologiakoak kontuan hartzen, gainera berak batutako datuak eta analisiak ez dute gizarte matriarkalista baten existentzia probatzen.

Juan Aranzadi[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Juan Aranzadik El milenarismo vasco (1981) idatziko du, bertan teoria matriarkalistei kritika gogorra egingo die eta tesi hauen inkongruentziak agerian jarriko ditu. Arazo larria iruditzen zaio 'euskaldunen matriarkalismoaren mitoak' inolako oinarri zientifikorik izan gabe lortu duen arrakasta eta zabalkundea.[11]

Mariren mitoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Mari»
Mari euskal jainkosa.jpg

Letamendia eta Txema Hornillarentzat Mariren existentzia matriarkatuaren froga da. Matriarkatuari buruz hitz egiterakoan idazle gehienetan Mariren mitoa azaltzen da. Hori bai, idazle bakoitzak mito hori edo Mariren izateari esanahi ezberdina edo erabilpen ezberdina ematen dio.

Barandiaranek antolaketa hierarkiako bat egiten du non Mari azaltzen den antolaketa horren buru. Honekin batera lurraren jainkotzat, erlijio matriarkalistaren aitzindari gisa eta euskaldunen erlijio aurrekristauaren kokaleku baita.[12] Baita Mari lamia eta sorginetaz bereizi egiten du.

Barandiaranek Mari deitzen zion izenez, aldiz Julio Caro Barojak Maia edo Mayi deitzea erabaki zuen baina konturatzen bagara izen guztiek hasiera Ma dute, hau da, amatasunaren seinale amatasuna.

Julio Caro Barojari dagokionez, honek azaltzen du Mariren bitartez ikusten dela emakumeek zuten autoritatea gizartean eta familian. Mari kobazuloetako eta mendietako emakume misteriotsutzat hartzen zuen. Honek Mariri dama deitzen zion eta ezagutzen da orduko sorginen zuzendari eta bideratzaile gisa.

Francisco Letamendiak, Mari dama handitzat jotzen du, hau da, gizartearen pertsonifikaziotzat eta euskaldunon erlijio primitibotzat. Barandiaranekin askotan bat dator. Baita aipatzen du nola gaur egun Mari emakume gisa ezagutzen eta baloratzen dugula baina orain dela urte batzuk forma zoomorfikoak omen zituela baita.[13] Hau da, lamiekin eta nahasten zituzten. Marik azken finean moraltasunaren sinbolotzat funtzionatzen zuen.

Andres Ortiz Osési dagokionez bere lana den La Diosa Madre, diosa Mari-ren erreferentzia izanez aurkeztu du. Beronek euskal mitologia modu sistematiko eta bakarrean azaldu du. Gehienbat bere lana Joxemiel Barandiaranek jasotako mitologian oinarritzen da. Ortiz Osésentzat jainkosa honek dituen ezaugarrietako bat laguntza da, berak esanez jainko gizonezkoek ez dutela emango laguntza hau, aldiz emakumezkoek bai.[14]

Berarentzat euskal mitologiaren interpretazioan hitz batzuk esanahi berezia hartzen dute. Adib: adur (indarra, zoria, sorginkeria) eta indar (energia....) Bi hauek potentziaz eta ahalmenaz (boterea) erlazionatzen ditu eta beretzat potentzia zuzenki erlazionaturik dago matriarkatu eta emakumearekin eta ahalmena patriarkatu eta gizonezkoekin.

Beronek Mariren mitologian 9 zati edo denbora tarte bereizten ditu.

Azkenik esan beronentzat Mari Ama Lur izan arren, azkenean Ama Jainko lehenaren gainetik jartzen dela, sinboloak errealitateari bezalaxe eta kultura naturari bezalaxe.[15][16]

Kritika feminista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mitologian emakume bat irudi zentrala izatea eta berarekin igortzen diren ezaugarriez baliatzea sorkuntza maskulinoak izaten dira. Mito hauek, emakumeak berak egin nahi duenaren gainean erabakitzea ekiditeko bideak dira, modu honetan; baloreak, ekintza eta instituzio tradizionalak mantenduz. Hau da, emakumeari bere gorputzaren gainean erabakitzea ekiditen zaionez, bizi sortzaile bezala idealizatzen da.

Emakumearen rol tradizionala maila ideal batean justifikatzen da, mundu estu eta konpentsazio gutxikoan giltzapetzen zaio, halere bestetik, euskal gizarteak gehien baloratzen duen rola da emakumearena.

Euskal Herrian burutu diren lan antropologiakoetan emakumearen parte hartzea esklusiboki lantzen duten lanen falta nabaria da. Nahiz eta, azken urteetan emakumeen gaia esklusiboki lantzen dituzten ikerketak burutu diren, lehenagoko autoreek eginiko baieztapenak dituzte oinarri gisa.

Barandiaran eta Caro Baroja ikerketa zabalagoen barnean emakumea landuko duten lehen antropologoak izango dira, beranduago beste autore batzuk ere landuko dituzte. Autore berri hauen lanak espezifikoagoak dira eta ikuspegi ezberdinak landuko dituzte, hala nola: soziohistorikoa, filosofikoa eta psikologikoa. Hala eta guztiz ere, euskaldunen matriarkatuari buruzko ikerketa orok, Barandiaranek mitologiari buruzko pentsaera eta berak jasotako datuak dute oinarri, baita ere, Caro Barojaren pentsaera.

Emakumea Barandiaranen lanean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Emakumea bi alor ezberdinetan landu zuen, alde batetik, baserri-emakumea eta bestetik, mundu mitologikoko emakumea.

Baserri-emakumeari dagokionez oreka marko batean azaltzen digu, non familia eta erlijio instituzioen barnean agertzen den, bertan bere ekintza nagusiak igarobide erritoekin lotutakoak direlarik.[17] Lanari dagokionez banaketa sexuala araua dela dio eta emakumea etxeko antolakuntzari buruzko lanez arduratzen dela. Izaten zituen harremanei ere erreparatu zion Barandiaranek eta hauek lanean, jaietan eta erritualetan jorratzen zituela, beraietan harremanak izateko modu ezberdinak emanez. Familia barneko harremanei dagokionez gehienbat seme-alabekin ziren eta baita ere, auzokoekin, bere adinakoekin eta abadearekin.

Emakumearen ezaugarrien sailkapen bat ere burutzen du bere lanetan: Onak honako hauek sailkatzen ditu; Ama ona, langilea, neurriduna, adeitsua, antolatzaile ona, administratzaile ona, osasuntsua eta garbia. Txarren artean honako hauek; Kuriosa, araza eta harroa.

Mundu mitologikoan pertsonaia femeninoak Mari eta sorginak izan ezik arauren barnean kokatuta daudela dio. Bere lanean Mariren pertsonaia azpimarratzen du, euskal mitologiaren numena eta Ama-Lur kontsideratuz. Kontraesanez betetako pertsonaia da eme eta arraren ezaugarriak batzen dituelako ugaltzeari, gorputzari eta indarrari dagokionez. Baita ere, mundu erreala eta ideala batzen dituelako.

Barandiarani kritika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Matriarkatua defendatzen duten lanek indar gehieneko argumentu bezala Mari hartu dute. Mari eraikuntza kultural bezala aztertu behar da eta ez, egin den bezala, datu objektibo moduan. Hau dela eta, errealitatea eta idealizazioa nahastu da ikerketa hauetan.

Emakumea Julio Caro Barojaren lanean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Caro Baroja izan zen euskaldunen matriarkatu zilegi bat aipatzen Los pueblos del Norte (1977) lanean. Baserri-emakumea landuko du. Ezkondutako emakumea lanari, errespontsabilitateari, ekonomiari, boterearen erabilpenari eta ezkon beharrei oso lotuta agertzen du.

Ezberdintasun sexual handia dagoela dio emakume eta gizonen ezaugarrien artean, non emakumea bitartekari lanak burutzen dituen eta gizonak funtzio publikoen ingurukoak.

Autorearentzako, emakumearen zenbait ekintza erlazio estua daukate 'nekazaritza ziklo matriarkalaren' ideiarekin. Honen arabera, neolitiko garaian emakumeak lantzen zuen lurra modu honetan sistema matrilinealak sortuz.

Caro Barojak sorginen gaia landuko du, bi alor ezberdinetan. Alde batetik, inkisizioak sorginak erre zituen prozesu historikoa. Lan hau burutzeko inkisidore batzuen ikuspegiak landuko ditu, hauen arabera sorginei honako ekintzak atxikitzen zaizkien; metamorfosia, ekaitzak eragitea, zelai eta bestien kontrako sorginkeria, pertsonen sorginkeria, banpirismoa, nekrofagia umeei lotua eta deabruarekiko menderatuak izatea.

Bestalde, herri sinismenak duen ideia landuko zuen. Hauen arabera sorginen izaera honakoa da: “Baserri-sorgina, gaztea baino gehiago zaharra, gizartetik kanpo dagoena, bilurra ematen duena, mespretxatua, urduria, krisi emozional handiak dituena, petrikilo jakintza mugatuak dituena, enplastero, osasuntsua, batzuetan igarpena praktikatzen duena”. Baita ere, bizitzeko porroten ondorioz bilakatzen direla sorgin dio Caro Barojak, amodio frustratu baten ondorioz adibidez. Porrot hauen ondorioz inpotentzia konplexua eta desohorea sentitzen dutela eta errebelatzeko botere sasikoak erabiltzen dituztela.

Caro Barojari kritika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizarte matrilineal baten ezaugarriak deskribatzen ditu, inola ere ez gizarte matriarkatuarenak. Ez da argi geratzen sorginen izaeraz ari denean baieztapenak burutzeko zertan oinarritzen den, hau da, iturri dokumentaletan edo beraietan sinesten dutenen ikuspuntuan. Ez du argitzen ere, zergatik den Euskal Herrian emakumearen protagonismoa hain handia sorginen gaian.

Beste ikerketa Antropologiko batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Willian Douglass[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Douglassek egindako ikerketek ez dute emakumearen gaia espezifikoki landuko, hala ere, euskal gizartean sexuen arteko berdintasuna dagoela baieztatuko du. Honetarako etxajaun-etxekoandrearen funtzioen osagarritasunean oinarrituko da, baita ere, sexuen arteko moral ezberdina ez dagoela esango du. Argudio bezala aipatuko du gizonak finantzazko operazioak egiterakoan ezin duela emakumearen iritzia alde batera utzi.

Douglassi Kritika: Douglassek ikerketa Bizkaiko herri batean burutu zuen eta bere hipotesiak Euskal Herri guztira zabaldu zituen proba nahikoa izan gabe.

Felipe Barandiaran[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antropologo honek ikergai moduan kostaldeko emakumea hartuko du, lehen pertsona da hau burutzen. 1982. urtean La comunidad de pescadores de bajura de Pasajes de San Juan (ayer y hoy) idatziko du. Liburu honetan baserri munduaren eta kostaldekoaren arteko konparazioak egiten ditu, lan honetan desberdintasunak aurkituz; Hala nola, ezkontidea aukeratzeko eran, herentziazko sisteman, ugalketa inguruko sinesmenetan eta ezkontzan eman beharreko diruan.

Jesús Arpal[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jesús Arpalek La sociedad tradicional en el País Vasco (1979) liburua idatziko du, bertan XVI. eta XIX. mende arteko euskal egoera azalduko du. Emandako datuek desberdintasun sexualaren egoera deskribatzen dute; Adibidez, emakumea familiako interesen arabera transakzio ekonomikoaren elementua zen. Baita ere, maiorazko femeninoa legeetan agertu arren gizonen faltan ondasunen mantenua ziurtatzeko soilik erabiltzen zen.[18]

Ezberdintasun sexuala egoera argudiatzeko beste datu garrantzitsu bat bigarren seme-alabaren desberdintasunean zen, bertan ikusten badelako maskulino-femeninoaren bipolaritatea. Bigarrena semea denean; maskulinoaren prototipoa da, etxeko dinamizatzailea izaten da, karga ekonomiko handien errespontsabilitatea izaten du, izaera ipurtarin eta abenturazalea du eta bere errealizazio ekonomikoa etxetik kanpo topatzen du. Aldiz, bigarrena emakumea denean, etxean ezkongabe betiko geratzen dena da edo komentu batean sartzen zena.

Jose Maria Satrustegi[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jose Maria Satrustegik El comportamiento sexual de los vascos (1981) idatziko du eta honako hauek idatziko ditu: ezkontzei dagokionez Nafarroako foruetan emakumea aita eta gizonarekiko negoziatzeko elementu bezala agertzen dela eta jaiotzei dagokionez, herri sinesmenen arabera aitak topatzen duela seme-alaba bere lantokian. Hau, Barandiaranen bertsioen aurka doa, non auzoko emakumea edo ama diren lan honetaz arduratzen direnak.[19]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Ortiz-Osés, Andrés; Mayr, Franz-Karl, Matriarcalismo vasco, 83. orrialdea .
  2.   Maine, Henry Sumner (1861), Ancient Law: Its Connection with the Early History of Society, and Its Relation to Modern Ideas, Londres: John Murray, https://archive.org/stream/ancientlawitsco18maingoog#page/n6/mode/2up .
  3.   Del Valle, T. et. al. (1985), Mujer vasca. Imagen y realidad, Bartzelona: Anthropos .
  4.   Barandiaran, José Miguel, Euskal Herriko Mitoak, Gipuzkoako Kutxa, 63. orrialdea .
  5.   Caro Baroja, Julio (1973), Los pueblos del Norte de la Península Ibérica, Donostia .
  6.   Fougères, Alain (1938), Les droits de famille et les succesions au Pays Basque et en Béarn d´après les anciencs textes, Bergerac .
  7.   Barandiarán, José Miguel, Diccionario de mitología vasca: Creencias y leyendas tradicionales, 66. orrialdea .
  8.   Satrustegi, José María (1995), Mitos y creencias, Egin, La Navarra, 54 eta 59. orrialdea .
  9.   Ortiz-Osés, Andrés; Mayr, Franz-Karl, Matriarcalismo vasco, 105. orrialdea .
  10.   Raphael, Max, Wiedergeburtsmagie .
  11.   Aranzadi, Juan (2000), Milenarismo vasco, Madril: Taurus .
  12.   Barandiaran, José Miguel, El hombre primitivo en el País Vasco, Egin, La Navarra, 81-86. orrialdea .
  13.   Letamendia, Francisco (1978), Historia de Euskadi, Madril: Ruedo Ibérico .
  14.   Ortiz-Osés, Andrés; Mayr, Franz-Karl, Matriarcalismo vasco, 21. orrialdea .
  15.   Ortiz-Osés, Andrés (1979ko ekaina), Estudios de Deusto .
  16.   Martinez de Lezea, Toti (2004), Euskal Herriko leiendak, Erein, 13 eta 101. orrialdea .
  17.   Barandiarán, José Miguel, Diccionario de mitología vasca: Creencias y leyendas tradicionales, 67. orrialdea .
  18.   Arpal Poblador, Jesús (1979), La sociedad tradicional en el país Vasco: (el estamento de los hidalgos en Guipúzcoa), L. Haranburu, 356. orrialdeak, ISBN 978-8474070675, https://books.google.es/books/about/La_sociedad_tradicional_en_el_pa%C3%ADs_Vasc.html?id=OkYiAAAAMAAJ&redir_esc=y .
  19.   Satrustegi Zubeldia, Jose Maria (1981), El comportamiento sexual de los vascos, Txertoa, 252. orrialdeak, ISBN 978-8471480798 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]