Amalur

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Euskal Herriko izate mitologikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Amalur (argipena)».
Amalurren irudikapen bat
Mari Munduko, Mari Muruko, Mari Buruko, Amalur, izen anitzeko Jainkosa, iraganeko euskaldunen ama lurrarekiko gurtzaren lekuko

Amalur (batzuetan Ama Lur edo Ama Lurra mugatzailearekin[1]) Eguzkiaren eta Ilargiaren amatzat hartzen da Euskal mitologian.

Izakiez gain, pertsonaia mitologikoen, numenen eta arimen bizileku omen da. Amalurrak landareen eta animalien bizia ziurtatzen du. Amalurrak altxor izugarriak gordetzen ditu bere baitan[2] [3]. Fruituak eskaintzen ditu oparitzat eta bazka sortzen haziendak ugal daitezen. Urrez beteriko idinarruak aipatzen dira mendi eta leize anitzetan, eta gizaki ugari saiatu izan da hainbat leku-zulatzen mito horiei jarraikiz. Besteak beste, Ataungo Urrezulon, Mairulegorretako leizean, Nabarnizko Maruelexan, Dimako Baltzolan, Goronaetako Iruaxpen, Puterrin...

Diru-txanponak eskaintzen zitzaizkion Lur jeinuari, Ama Lurra zaintzen duen jeinuari alegia[erreferentzia behar], ordainean mesedeak jasotzeko esperantzan. Eliza katolikoak ohitura hori bereganatu, eta baseliza barruetan txanponak uztea salbazio meritua bihurtu du:

Done Mikel Aralarkoaren santutegian, Usurbilgo Urdaiaga auzoko San Esteban baselizan, Hernaniko Zikuñako Amaren baselizan, Orioko San Joan elizan, Zegamako San Pedron, Asteasuko Santa Marinan, eta beste hainbat eta hainbatetan.

Izena eta ezizenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenaren jatorri jatorra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Ama Lur Nestor Basterretxea eta Fernando Larrukertek 1968an eginiko filma da, Euskal Herriaren inguruan eta balio etnografiko handikoa. Frankismoan estreinatu zen arren oso harrera txikia izan zuen egoera zela eta." -Eusko Wikipediatik aterata.

Hemen dugu izenaren jatorria, eta zehazki jatorria ez bazan bertatik hedatzen hasi zen Euskal mitologian barne. Lehenagotik bazan honen zentzuzko sinesmen bat noski, Basterretxeak eta Larrukerten filmak sentimena horri, soilik, irudiak jarri zizkieten, izenaz aparte. Herri sentimenak baliagarritzat artu zuen izena eta Euskal mitologian bilatu ere Eusko lurraren inguruko sinesmenen arrastoren bat.

Amalur-ren bila Mari-ren barrena Barandiaranen eskutik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

On Joxemiel Barandiaran-en lanetan begiratuz zera topa dezakegu:

«

Eguzkia eta Ilargia dibinitate femeninoak dira, Lurraren alabak, bere barnera doaz egunero beraien zeruko ibilaldien ondoren.

»
Iruña Veleiako aldare batean MAtri Deae irakurri daiteke
Iruña Veleiako aldare batean irakurri daiteken Magna Mater-rekiko gurtza, MATRI DEAE

[4]Euskal mitologiaren inguruko elezaharretan ez dago Amalur, Ama Lur edo Ama Lurra-ren izenaren arrastorik, ez izen honekin behintzat.

Berez Mari da Lurra jainkotuari izendatzeko erabiltzen dan izena. Gehienetan behintzat.

Mari izena gustiz ahalduna dugun Sorginen nagusia dan Anbotoko Dama-rekin erlazionatzen dugun harren ez da dagoen Mari bakarra.

Mari bereganatuak dauzka bere gain beste kultura batzuetan bananduta agertzen diren hainbat jainkosen paperak.[5]

Izatez "Mari" hitzak "Dama" esan nahiko luke eta boteredun emakumeei hitz-egiteko orduan erabiltzen den errespetuzko formula bat da.

Beste iritziak badaude, Toti Martinez de Lezearen esanetan Mari Amari-tik letorke. Beste batzuen esanetan, Barandiaran horien artean "A" hori izenaren atzealdean kokatuz Maria-tik letorke, hau da Jesukristoren Ama birjinatik, iparraldean ordea frantses hizkuntzaren arabera bi Mari-k izen berbera dute.

Alberto Santana-k Mari-ren izenaren jatorria Magna Mater jainkosa erromatarraren epigrafietan egon daitekeela dio ETB-ko Baskoniaren historia bat, Euskal mitologiari buruzko atalean, Magna Mater, Mater Dea, Matri Deae eta azken honetatik Mari letorke

Eztabaidagarri diran zenbait Amalurrekin erlazioa izan dezaketen zenbait Mari[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Buru, muru edo mundu osagai azaltzen diren Mari-en artean hauek dauzkagu ezagunak:

  • Mari Muruko, Elduayen
  • Mari-burute, Udabe
  • Marimur, Leiza
  • Andre Mari Munoko, Oihartzun
  • Andre Mari Muiroko, Arano
  • Muruko Damea, Ataun
  • Yonagorri, Leskun[6]

Magna Mater / Zibele / Mari-Amalur[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Cibeles jainkosa
Iberiar penintsulan hedatuta zegoen Zibele jainkosaren sinesmena

Erromatarren sinismenek Euskal Herrian eragina izan zutela suposatu dezakegu eta horren lekuko ditugun aldare eta beste zenbait inskripzioei esker baieztatu ere. Erromatarren sinkretismoak beste ireluen artean Magna Mater-rekiko gurtza zegoela ageri du. Magna Mater, Penintsula Iberiarrean Zibele-kin parekatuta, frigiarren Lurra jainkosaren gurtza Mediterraneotik zabaldu eta 3. mendera mantendu zen erromatarrei esker.

Barandiaranen Mari-ri buruzko idatzietan zera jasota du:

«

Askotan dotore jantzitako emakume baten itxuran azaltzen da, Durangoko elezaharretan esaten digutenez, eskuan urrezko jauregi bat daramala agertzen da gainera. Berdin agertzen dela diote Elosua, Gegoña, Azpeitia, Zegama, Errenteria, Askain eta Leskin-en. Azken herrialde honetan saia gorri bat daramala diote.

»

[7]

Itxuraz behintzat oso parekoak dirudite, Zibele jainkosa buruan daraman hiria Mari-k eskuan daraman jauregiakin parekatu daiteke, eta biak ama lurraren irudikapenak. Baina froga argiena Iruña-Veleria-ko aldare batean datza, bertan Matri Deae irakurri daiteke, sinismen honen erromatar sinkretismoaren lekuko.

Honek ez du esan nahi euskal mitologiako Amalur Zibele jainkosa zenik, baizik eta erromatarrek Magna Mater-ren sinesmenarekin parekoa zen sinesmen bat aurkitu zutela.

Mundus, mundi, erromatarren munduaren ikuspegi euskalduna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

El Bosco-ren "Gozamenen lorategiarean" triptikoaren aurrekaldea 1480-1490
Erdi Aroko europearren jakindunen ikuspegia Eskola pitagorikoaren mundu esferikoan zuen oinarria, bainan ez denek. Eliza katolikoak ez zituen sinesmen horiek onartzen Itun Zaharrean azaltzen ez zirelako argudioarekin.

Lehen aipatutako Mari-ren izenek mundu, muru eta buru dute ezaugarri komun bezala.

Mundua, jatorriz latinetik hartutako hitzak, Mundus, Mundi, euskaraz duen esanahi berdina du.

«

Mundus apellatur cælum, terra, mare et aer

Septimivs Tertvlianvs Florens

»


Baina mundus hitzak beste esanahia bat zeukan ere erromatarrentzat, pitxi kutxa.[8] Berez hori bait zen beraien munduaren irudikapena, kutxa batean kokatzen zituzten itsasoak inguratutako Lurra, bere gain zeru kupula eta Lurra azpian Tartaroa zeuzkalarik.

Munduaren sailkapen hau antzaz Euskal Herriako euskal mitologian jasotakoaren antzekoa da. Kutxa historiaren bidean galdu duelarik, gainontzeko elementuak izaera antzekoa aurkezten dute.

Zerua astronomiako eta metereologiako gertakarien leku eta jainkoen ibilbide, lurra izadi, gizaki, irelu eta jainkoen etxe eta lurpeak (Tartaroa) izpiritu eta iluntasunaren izakien eremua izango lirateke.

Hesiodo-k Teogonia-n dioenez brontzezko ingude bat zerutik erortzekotan bederatzi egun igaroko lituzke lurrera iristeko, eta beste bederatzi egun lurretik tartarora iristeko.

Lurrarekiko kontutan hartzeko ikuspegi batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1550. urteko "De sphaera mundi"ren argitaratutako liburuaren ilustrazio bat
Irudian "De sphaera mundi"ren ilustrazio bat., XIII. mendeko europear astronomi liburu hedatuena. Lurraren biribiltasunaren aintzineko arrantzaleen jakinduriaren lekuko.

Iberiar penintsulako iparraldeko herrien hartean sinesmen ktoniko bat gurtzen zutela jakinik euskaldunen "Luur", "Lurr-a" hitzak, Kanpionen ustez, jatorri zeltiarra dauka, lar, lair, ler eta lawr-en parekoa.

Julio Caro Barojak "Le(h)or" lurrari dagokion adjektiboa, iparraldean lurra adierazteko erabiltzen dutela dio, itsasoaren aurkari bezala, eta "lur" eta "ur" hitzen arteko erlazioa dagoela pentsa dezakegula usten du ere..

Euria (E-ur-ia) eta (E-lurr-a) parekotasun bat adierazten badute ere, lehenengoaren osagaia "ur" den bitartean bigarrenarena "lur" izan daiteke. [9]

Amalur eguraldiaren eragilea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mari-k, ezagun dan bezala, ekaitz sortzailea da; eta ekaitza ez bada, laino, hodeiak eta aize boladak sortzen ditu. Euskal herriko leize askok gertakizun honen lekuko dira.

Azkoitian jasota dagoenez, Maju-rekin noizbehinka biltzen denean izugarrizko ekaitzak sorrerazten ditu.[10]

Mari-k zenbaitetan bi seme dituela diote elezaharrek, ez dirudi kasualitatea Mikelats deritzan seme gaiztoa bestetan Odei izenez ezagutzea.[11]

Bere alaben botereak ere eguraldiarekin zerikusia daukate. Eguzki eguraldi ona dakarren bitartean Illazki (Ilargi Amandrea) hurrengo egunetan eta hurrengo hilabetetan egingo duen eguraldia igartzeko ahalmena du.

Lurra nekazarien eremua da. Bailaratik atera ez den jendearen kondairek ditugu nagusi, eta ateratzen direnenak ere beraien mundu mugatuaren begiradaren ikuspegiaren berri eskaintzen digute jasotako elezaharretan.[12]

Zoritzarrez Euskal mitologian barne arrantzaleen inguruko elezahar gutxi jasoak dauzkagu, nekazarienekin konparatuta.[13]

Ama Birjina Erkudengoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larraitzeko baseliza XX. mendean
Txindoki mendiaren pean dagoen Larraitzeko baselizan bada ere gotiar estiloko zurezko Ama birjinaren irudi bat. Kokapenaren harabera Mari-ren irudikapena dala bai, bainan Amalur dan jakitea edo ez zailagoa da.

Noizbait Amalur-ren antzeko dibinitate bat gurtu bazuten ere XX. mendeko hasierako euskaldunek (kristau, katoliko, apostoliko eta erromatarrak), bai nekazari eta arrantzaleok ere, aspalditik zeuzkaten Ama birjinetan gurtzeko dibinitate egokiak.

Galdera ikurrak eta guzti 1922. urtean Azkuek Altsasuan jaso zuen abestian[14] , adibidez, Amalurren aztarnak somatzen dira:

«

Ama Birjina Erkudengoa

elurretako zuria,

esku batean iguzkia

ta beste eskuan euria:

ark guretak gorderik dauka

egoki zaigun guztia.


Igurai on bat zeukagularik (?)

ermita txiki artatik

odeiak eta tempestadeak

bialtzen gaitu (?) bertatik

eta frutuak oso ta leial


gordetzen ditu gugatik.

»


Exultet, fededun letragabekoentzat irakasketak ikusgai[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Exultet, Pazko gaubeliako pregoiaren idatzia
Pisa-ko museoan ikusgai dagoen Exultet bat

Katolikoek, lehenagoko erromatarren antzera, sinkretismo lanetan ibili ziran beraien hazkunde eta sakabanatzearekin batera, hasierako mendeetan erromatarrek onartutako sinkretismoak erlijo kristauaren sinismenetan egokitzen ibili baziren ere boterea lortzen hasi ziren arabera beraien ideiekin bat ez zetozenak deuseztsu zituzten.

Pazko gaubeilan Pazko-zuzia Jesukristoren berpizkundearen seinaletzat pizten da. Gau hartako mezan diakonoak Exultet idatzia irakurtzen du. Irakurri bai, baina alferrik,latinez irakurtzen bahit da. Euskal fededun gehiengoa santutasun kutsua duela susmatu harren ez du tutik ulertzen. Ez da gaur egungo arazoa, IV. mendean erabiltzen hasi zirenean ere arazo berdinarekin topatzen ziren elizgizonak, jendeak latina ez zekienez esaten zenaren esanahia zabaltzeko Exultet-ak pergaminoaren alde batean idatziak dauzka diakonoak irakurri ditzan eta beste aldetik esandakoaren testu inguruko ilustrazioak erakusten dizkie mezan daudenei. [15]

Agertzen diren irudien artean bada bat letragabe ikuslegoentzat Amalurren adierazgarri zana, Ama Birjina lurraren paperean behi gorri eta suge bati bularra ematen aurkezten duena.[16]


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Mitologia - Auñamendi Eusko Entziklopedia. . Noiz kontsultatua: 2018-10-08.
  2. Ortiz-Osés, Andrés. (1985). Antropología simbólica vasca. Anthropos Editorial del Hombre ISBN 84-85887-84-0.
  3. Lezama Perier, Patxi Xabier. (2016). Mitología vasca. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea.
  4. (Gaztelaniaz) Barandiarán, José Miguel de. (1985). Mitologia Vasca. Txertoa, 54 or. ISBN 84-7148-085-3.
  5. (Gaztelaniaz) Barandiarán, José Miguel de. (1985). Mitologia Vasca. Txertoa, 99 or. ISBN 84-7148-085-3.
  6. (Gaztelaniaz) Barandiarán, José Miguel de. (1997). Mitologia del Pueblo Vasco. Ostoa, 25 or. ISBN 84-88960-16-6.
  7. (Gaztelaniaz) Barandiarán, José Miguek de. (1985). Mitologia Vasca. Txertoa, 102 or. ISBN 84-7148-085-3.
  8. (Gaztelaniaz) http://etimologias.dechile.net/?mundo. .
  9. Caro Baroja, Julio. (1995). Lamiak, Sorginak eta Jainkosak. Gaiak, 74-75 or. ISBN 84-87203-77-9.
  10. Hartsuaga, Juan Ignazio. (1987). Euskal Mitologia Konparatua. Kriselu, 39-41 or. ISBN 84-7728-042-0.
  11. Caro Baroja, Julio. (1995). Lamiak, sorginak eta jainkosak. Gaiak, 84 or. ISBN 84-87203-77-9.
  12. (Gaztelaniaz) Barandiarán, José Miguel de. (1997). Mitologia del Pueblo Vasco. Ostoa, 20 or. ISBN 84-88960-16-6.
  13. (Gaztelaniaz) Dueso, José. (1990). Nosotros los Vascos Tomo I, Mitos, leyendas y costumbres. Lur, 206 or. ISBN 84-7099-261-9.
  14. Altsasuko abestia, Resurrección María de Azkue. (1922). Ama Birgina Erkudengoa. Eusko Ikaskuntza, http://www.eusko-ikaskuntza.eus/es/fondo-documental/cancionero-vasco/ab-987/ or..
  15. (Polonieraz) Rupiewicz, Romana. (2017). https://www.januszkowalskikazimierz.pl/z-miasta/z/1279-exultet-piesn-ktora-oswiecila-ziemie.html. Blog Kazimierski.
  16. Exultet, Ama Birgina. https://www.januszkowalskikazimierz.pl/images/il.%206.jpg. Batikanoko Liburutegi Apostolikoa, 592. urteko Erdi Aroko Exultet. Rotoli liturgici , 235-6 orrialdea.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]