Galeoi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Espainiar Inperioaren galeoi bat, kanoiarekin tiro egiten.

Galeoia belaontzi bat da, XVI. mendearen hasieran sortua. Merkataritzarako edo gerrarako erabilitako galeoiak boteretsu eta motelak ziren. XVI. mendearen erdialdetik, Europako merkataritzako ontzi nagusiak bihurtu ziren.

Hastapenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galeoia (portugesez: galeão; gaztelaniaz: galeón) Portugalen sortutako ontzi bat da, Espainiar Inperioaren ontzi tipikoa, inperio horren beharrei erantzuteko sortua. Terminoaren lehen aipamena zalantzazkoa da. Galeoia arrantza eta gerrarako erabiltzen zen 1567an, baina galeón hitza 1567 baino askoz lehenago agertzen zen dokumentu batzuetan. Badirudi galeoia galeraren tamaina txikiagoko aldaera dela, eta oso daitekeena da galeoia eta galeota ontzi mota bera izatea. Gehienbat Espainiar Inperioko asmakizuna izan arren, XVI. mendearen hasieran Frantzisko I.a Frantziakoak galions direlako ontziak eginarazi zituen.

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIV. eta XV. mendeetako ontzien proportzioak Murtziako formula zaharretik lortzen ziren (hiru, bi, batekoa); hau da, zabalera hiru aldiz luzera, eta zabalera, berriz, altuera bi aldiz. Galeoiarentzat (4:2:1) pasatzen da, galera bat baino pixka bat laburragoa eta zabalagoa, eta ontzi bat baino luzeagoa eta baxuagoa.

Altuera handia zen akastilajearen ondorioz. Desplazamendua aldatu egin zen denborarekin, eta 334 tona ingurutik 1556 tona ingurura bihurtu zen. Geroago, araketek tamaina handitzeko joera erakusten dute, gero eta ontzi handiagoak aipatzen baitira. Adibidez, Itsas Armada Handirako, 1588an, 1000 eta 800 tona inguruko 3 galeoi portugaldar handiek parte hartu zuten.

Aparailua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru makila zeuden, eta trinketa atzerantz eraman zuten. Bestalde, belak eta gabiak txikiagoak ziren.

Kroskoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugalgo galeoi baten kroskoaren modeloa.

Erruna zabala zen flotazio lerroan, eta estutzeko joera zuen, amulak barrurantz inklinatuak egonkortasun ona ematen. Grabitate-zentroa jaisteko, kubiertaren atzealdea beheratu zen, arrufoa konpentsatzeko. Brankako gaztelua bularraren atzerantz mugitu zen. Beste aldetik, pinzote sartu zen, lemaren luzapen bertikal bat.

Galeoien ezaugarri bat galeria zen. Galeria popa inguratzen zuen pasabide bat eta ofizialen komunak dauden lekua zen. Galeria, geroago, ofizialen ganbaretan sartu zen.

Eraikuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galeoiak eraikitzen hasi zirenean, Bizkaian, Kantabrian eta Cadizen ardaztu zen eraikuntza, eta geroago Lisboan.

Galeoiak, hasieran, Europako egurrarekin eraikitzen ziren. Orokorrean, haritza erabiltzen zen gilak, izurrak eta beste elementuak egiteko. Beste aldetik, pinua mastarako eta bergarako, eta hainbat egur forrurako.

Dekorazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainian ontziolak ontzia hutsik eta aparailu gabe ematen zen koroari. Estatuaren ardura zen ontzia tresnatzea, prozesu luze eta garestia. Txopako ispilua margotzeko ohitura zuten, haren santu irudi batekin. Zatirik apainduena txopako gaztelua zen. Hildako obra, orokorrean, pintura okre ilun batekin babesten zen.

Landutako tokiak sarritan urreztatzen ziren. Masta bakoitzean, bandera bat altxatzen zen, eta ontziaren beste alde batzuetan, beste estandarte batzuk ere zeuden.

Armamentua.

Armamentua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artilleriako piezak kategoria eta kalibre askotan sailkatzen dira, baina hemen daude hiru mota nagusienak:

  • Tiro gogorreko arma txikiak.
  • Tentsio-tiroko arma lodiak
  • Tiro makurreko arma lodiak.

Tripulazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galeoien garaian, espainiar armadak tripulatzaile bat zeukan karga tona bakoitzeko. XVII. mendeko galeoi tipiko batek, 500 tona ingurukoa, 90 itsasgizon inguru zeuzkan; 15 ofizial, 25 marinel, 20 itsasmutil,10 paje edo haur ikastun eta 20 artillari. Bestalde, gerrari ontziratuekin, 125 pertsona gehitzen dira.

Indiako Karrera egiten zuten ontziterietan, kapitain jeneral batek agintzen zuen. Kapitain jeneralak almirantea hautatzen zuen. Flota bakoitzak pilotu nagusi bat zeukan porroten kargu. Maisu bat ere bazegoen maisu, zama ikustatzen zuen pertsona. Gainera, flota bakoitzean, erregearen interesen ordelari bat zegoen, baita eskribau bat, itsasontziko karga-mugimendu guztiak erregistratzen zituena.

Galeoi batzuek aginte bikoitza zuten: itsas kapitaina, eta gerra kapitaina. Baina maila handiagokoa itsas kapitaina zen. Maisua zeuzkan ontziaren gobernaketa, hornikuntza eta mantenua. Zaindari bat eta despentsari bat ere bazeuden. Gainera, ontzi bakoitzean zirujau bat zegoen kapitainak izendatuta, eta kapilau bat kapitain nagusiak izendatuta. Arma-lantegia, marinel espezializatuek osatuta zegoen, barne, zurgina, istinkari, errementari, itsaspekari eta korneta bat zituen. Kondestable izeneko ofizial batek artilleriei agintzen zituzten.

Abiadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako galeoia 7 korapiloetara irits zitekeen, 13 kilometro orduko baliokide.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indiako lasterketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiar galeoiek, Indiako Flotaren bizkarrezurra izateko misio garrantzitsua izan zuten. Flota horrek Habanatik Sevillara urtero ekarritako merkantzia elikatzen zituen Espainiako koroaren diru-kutxak. Ingalaterrako, Frantziako eta Herbeheretako kortsarioek irrikatutako harrapakina zen. Bere defentsarako, flota konboi batean antolatu zen, arrakasta handiarekin. Ontziteriak, Kanaria uharteetan egiten zuen eskala, Gomeran normalean, eta han egiten zuten ur-kolorea. Bidaiaren abiadura ontzi motelen mendean zegoen. Beste aldetik, Dominika Uhartean edo Martinikan ere eskala egiten zuten. Batzuetan, Indietako misio espezifikoetarako Galiflota bat nabarmentzen zen.

Bilakaera eta behin betiko eredua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Denboraren poderioz, galeoiaren funtzioak beste ontzi mota batzuek egiten zituzten. Ontzi mota hauek galeoiak baino espezializatuak dira. Zamaketa funtzioetan, nederlandar filibote edo flute bezalako ontziek ordeztu dute. Hauek apur bat armatutak daude baina merkeagoak eta eraginkorragoak dira. Beste itsasontzi txikiago batzuek, bergantinek, galeoi txikienak ordezkatu zituzten. Galeoia funtzio batzuetarako erabiltzen da Espainian gaur egun.

Galeoiak munduan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Munduan zehar, galeoi mota gehiago aurki ditzakegu, espainiarrak eta portugesa alde batera utzi. Mota honetako itsasontzien adibideak, veneziar galeoia, nederlandarra eta ingelesa dira.

Andalucía galeoia, 2010ean egina, XVII. mendeko galeoien erreprodukzio bat da.

Gaur egungo berregiteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez dago jatorrizko galeoirik. Hala ere, Vasaren kaskoa 1961ean erreskatatu zuten. Ontzi hauei buruz dakigun guztia dokumentu historikoei esker izan da.

2010ean, Espainiako Erresuman, Punta Umbrían, Andalucía galeoia eraiki zuten, XVII. mendeko galeoi generikotzat.

1986ko Pirates filmerako irudimenezko diseinuko galeoi bat eraiki zuten, gaur egun Genovako portuan ikusgai dagoena.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • (Gaztelaniaz) «Galeón» Gaztelaniazko Wikipedia 2020-04-10 . Noiz kontsultatua: 2020-04-21.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]