Ilargi bete

2016ko azaroaren 14ko superilargia, Lurreko zentrotik 356.511 kilometrotara zegoena. 1948tik aurrera gertuena izan zen eta 2034ra arte ez da hain gertu egongo.

Ilargi betea, ilbetea edo ilzaharra aurpegia erabat argiturik agertzen duen ilargia da, Lurrak itzalik egiten ez diolako. Une horretan, satelitearen elongazio- edo fase-angelua 180°-koa da, eta argiztapena %100ekoa.

Ilargiaren hemisferio ikusgaiak bere argitasunik handiena lortzen du, eta ezin dira bere azaleko kraterrak xehetasunez bereizi, itzalik ez dagoelako, nahiz eta une aproposa den krater erradiaturen bateko izpiak behatzeko. Fase hau ilargi berriik gutxi gorabehera 14 egunera gertatzen da. Une honetan, Ilargiak -12,70eko itxurazko magnitudea du.

Ilargiaren fase hori gau osoan zehar ikus daiteke; izan ere, Eguzkia sartzen den unean sortzen da, eta Eguzkia irteten denean sartzen da. Fase honetan, ilargi eklipseak gerta daitezke. Ilargiak Eguzkitik Lurrerako argia islatzen du bere aurpegi osoarekin, eta, beraz, erabat zirkularra eta argitasun handiarekin ikus daiteke. 29,53 egunetik behin gertatzen da, ilargiaren zikloa osatzen denean.

Ezaugarriak

Ilargiak 27,32 egunetan soilik (hilabete siderala) osatzen du Lurraren inguruko orbita, Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen orbita-mugimenduaren ondorioz. Hala ere, Ilargiak bi egun gehiago behar ditu Lurrak, Ilargiak eta Eguzkiak geometria distantziakide bera hartzen duten arte. Batez beste, 29,53 egun izaten dira antzeko bi ilargi-faseren artean (adibidez, ilargi betearen eta hurrengoaren artean). Aldi horri ilargialdia, ilargi-hilabete edo hilabete sinodikoa esaten zaio. Ilargi-hilabeteko egunen kopuru erreala 29,27 eta 29,83 artekoa izan daiteke, Ilargiaren eta Lurraren abiadura ez direlako konstanteak orbita eliptikoetan, eta grabitatez elkarreragiten dutelako eguzki-sistemako beste gorputz batzuekin.

Hau nahiko engainagarria da, Lurretik ikusten den Ilargia gero eta handiagoa edo txikiagoa baita. Tamaina maximoa espantsioa gelditzen den unean gertatzen da, eta grafoan tangentearen inklinazioa zero denean. Edozein lekutan, maximo absolutu horren erdiaren gainean, ilbetea potentzialki ikusgai egongo da, beste erdia egunez bezala, ilargi betea zerumugaren atzean dagoenean. Almanaka askok ilbetea dataren arabera zerrendatzeaz gain, denbora zehatzaren arabera ere zerrendatzen dute (normalean GMTn). Ilargiaren faseak barne hartzen dituzten egutegi tipikoek datu desberdinak izan ditzakete ordu-eremuaren arabera.

Folklorea

Ilargi beteak tradizionalki aldi baterako insomnioarekin, dementziarekin (hortik datoz «ilargi-eri» edo «ilargi-jo» bezalako hitzak) eta hainbat fenomeno magikorekin, hala nola likantropiarekin, lotuta daude. Ez dugu froga sendorik aurkitu ilargi betea igarotzen den garaian giza portaeran izandako ondorioen inguruan; izan ere, azterketak, oro har, ez dira koherenteak, eta batzuek efektu positiboa eta beste batzuek efektu negatiboa erakusten dute.

Neopagano askok «esbat» izeneko hileroko errituala izaten dute ilargi bete bakoitzean, eta txinatar erlijio tradizionaletako praktikatzaile batzuek, berriz, beren erritualak beren arbasoei eta jainkoei eskaintzen dizkiete ilargi bete eta ilargi berri bakoitzean.

Kanpo estekak

• Datuak: Q104641
• Multimedia: Full moon / Q104641