Egutegi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Tunisiako egutegia, egun gregoriotarra, islamdarra eta berberea adieraziz.

Egutegi bat egunak antolatzen dituen sistema da, batez ere gizarte, erlijio, merkataritza eta administrazio helburuekin. Hau lortzeko denbora tarteak definitzen dira, oro har egun, aste, hilabete eta urteak. Egutegietako denbora tarte edo garai hauek, gehienetan baina ez beti, zenbait fenomeno astronomikoekin bat etortzen dira, adibidez Eguzkiaren edo Ilargiaren zikloekin. Zibilizazio askok berezko egutegi bat garatu dute, gehienetan beste egutegi batetik eratorria baina haien behar bereziei egokitua.

Egutegiak gehienetan taula moduan adierazten dira. Egun bakoitzari emandako izena data da.

Egutegiaren banakoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egutegi historiko guztiak fenomeno astronomikoek definitutako denbora tarteetan oinarrituta daude.

Eguna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zibilizazio guztietan, egunaren eta gauaren arteko txandaketa da oinarrizko denbora unitatea. Eguna Lurraren errotazioak sortzen duenez, egunsentia ez da une berean gertatzen mundu guztian. Oraintsu arte, ez-aldiberekotasun hau ez zuen garrantzirik mugikortasunak ez baitzuen eraginik zibilizazioen arteko harremanetan. Garraioen garapenak eta ordua hedatzeko aukerak konponbidea aurkitzeko beta eman zuen XIX. mendean eta ordu zonak garatu ziren.

Hilabetea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilargialdiak behatzeko errazak dira eta denbora tarte luzeak neurtzeko oinarri izan dira hainbat kulturatan. Urtarorik gabeko munduko eskualdeetan, Polinesian adibidez, hilabetea da oinarrizko denbora neurria egunaren ostean. Egungo islamdar egutegia ilargialdietan oinarritzen da.

Eguzki-egutegietan, hilabeteak ez daude Ilargiarekin sinkronizatuak.

Urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtaroak definitzen dituenez, nekazaritza garatu ahala urteak garrantzia hartu zuen denbora neurri gisa. Denbora tarte hau nahiko luzea da eta definitu egin daiteke, adibidez solstizio eta ekinokzioak erabiliz.

Garatu zen lehen eguzki egutegia Antzinako Egiptoko egutegia omen da. Teorian batzuen arabera, Nabta Playa edo Stonehenge lekuetako megalitoek, edo azteken eta maien tenpluek urteak neurtu ahal izateko erabili ziren.

Egutegi sistemak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hilabetea edo urtea oinarri hartuta, ilargi edo eguzki egutegia izango da. Ilargi egutegietan, hilabetearen batez besteko iraupena ilargialdiaren antzekoa da, 29,530589 egun ingurukoa. Eguzki egutegietan, urtearen iraupena 365,242190 egun ingurukoa da.

Eguzki egutegiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilargi egutegiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilargi-eguzki egutegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilargi egutegiak dira, eguzki-urtera egokituak hilabete bereziak tartekatuz:

Euskarazko lehen egutegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iritsi zaigun euskarazko egutegi antzinakoena Joanes Leizarragak egindako itzulpena da, Kalendrera izenekoa (Arroxelan, 1571). Bertan, juliotar egutegiaren azalpenak ematen dira, bisurtea eta ilargialdiak nola kalkulatu. Hauek dira bertan agertzen diren 12 hilabeteak: urtarrila, otsaila, martxoa, apirila, maiatza, ereiaroa, uztaila, agorrila, buruila, urria, hazila eta abendua.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Egutegi Aldatu lotura Wikidatan