Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau erdi-babestua dago. Erabiltzaile anonimoek ezin dute aldatu.

Iruña-Veleia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Iruña-Veleia
Iruña Veleia 1.JPG
Veleiako eraikin erromatar baten hondakin zaharberrituak. Zisterna edo castellum aquae batenak izan daitezke.
Iruña-Veleia hemen kokatua: Araba
Iruña-Veleia
Iruña-Veleia
Iruña-Veleia (Araba)
Lekua Iruña Oka
Koordenatuak 42° 50′ 32″ N, 2° 47′ 15″ W / 42.84222222°N,2.7875°W / 42.84222222; -2.7875Koordenatuak: 42° 50′ 32″ N, 2° 47′ 15″ W / 42.84222222°N,2.7875°W / 42.84222222; -2.7875
Historia
Garaia(k) Brontze Aroa-Erdi Aroa
Kultura(k) Karistiar, erromatar
Oharrak
Indusketa datak XIX. mendea-egun
Arkeologoa(k) Florencio Janer, Jaime Berastegi, Gratiniano Nieto, Juan Carlos Elorza, Eliseo Gil

Iruña-Veleia Arabako Iruña Oka udalerrian kokatutako aztarnategi historikoa da, lurralde historikoan dagoen garrantzitsuena, Erromatar Inperioaren garaikoa. Zadorra ibaiak sortzen duen bihurgune baten erdiko muinoan kokatzen da, ingurunearen baliabide topografikoak baliatuz, Arkitz deituriko herrixka indigenaren gainean, Tresponde eta Biloda herrien artean, Gasteiztik 11 kilometrora.

2006an aurkikuntza epigrafiko harrigarri batzuk egin ziren, ordu arte aitzineuskarari, hasierako kristautasunaren sinboloei eta egiptoar hieroglifoei buruz zientzialariek ezarritakoa irauliko luketenak. Polemika bizia piztu zen. Ofizialki eratutako aditu talde baten ebazpenak faltsutzat hartu zituen aurkikuntzok, baina beste aditu batzuek eta zenbait herritarrek babestu egin dute Iruña-Veleiako aurkikuntza horien egiazkotasuna.

Aztarnategia

Iruña-Veleiako aztarnategiak 1.500 urteko historia biltzen du.

Brontze eta Burdin Aroak (K. a. I. milurtekoa)

Iruña guneko lehen finkamendua Brontze Arokoa omen da, K. a. I. milurteko osoan hedatu zena. Topatutako etxeak laukizuzen eta zirkulu erakoak dira, gertuko Atxako herrixkan aurkitutakoen antzerakoak. Erromatarren garai aurreko Zaldizkoaren estela da nabarmentzeko aurkikuntza.

Erromatar garaia (K. o. I-V. mendeak)

Iruña-Veleiako aztarnategiaren XIX. mendeko planoa, Lorenzo Prestamerok egina. «Mendoza» jartzen duen tokian, Tresponde dago egiaz; eta «TresPuentes» dioen lekuan, berriz, Billoda.

Iruña-Veleiak kokapen garrantzitsua eduki zuen Ab Asturica Burdigalam erromatar bidean. Horixe uste izan da, gutxienez, hiria Antoninoren Ibilbideko Veleia zelakoan, horren froga irmorik topatu ez bada ere.

Erromatar oppiduma IV. mendekoak omen diren harresiez gotortua dago. 1.200 m luze diren harresiek antzinako hiriaren zati bat ixten zuten, 11 hektareako azalerakoa. Harresiak eraikitzeko lehenagoko beste eraikin batzuen osagaiak probestu ziren (zutabe-zatiak, esaterako). Aipatzekoak dira arrosa-leihodun mosaikoaren domusa eta Pompeya Valentinaren domusa.

Harresien xehetasuna, berrerabilitako koloma-fusteen zatiak erakusten dituena.

Erdi Aroa

Arkeologia frogek aditzera ematen dutenez, hiribilduak bigarren loraldi bat izan zuen Goi Erdi Aroaren hasieran, eta gero abandonatua izaten hasi zen. Zenbait historialariren iritziz, Iruña Veleia izan daiteke Leovigildo errege godoak sortutako Victoriacum (batzuetan, egungo Gasteiz pentsatu izan dena).[1] Artean, izan ere, hiribilduaren zati handi baten indusketak egitea falta da.

Alfontso errege asturiarrak 743 aldera Ebro inguruan egindako kanpainan Velegia bat baino gehiago aipatzen da. Hurrengo hamarkadetan, halaber, Velegia Alabense oppidum bat aipatzen da Kordobako armadak egindako sarraldi batean.

Iruñako aurkikuntzak XVI. mendean jada hasi ziren, 1585ean Arkaia doktoreak «hantxe aurkitutako estatuak» aipatu baitzituen. Urte hartan aurkitu zuen aztarnategia Diego Salvatierrak.

2006ko aurkikuntzak

Sakontzeko, irakurri: «Veleia afera»

2006an, Pompeia Valentina etxean, I. mendean eraikia eta V. mende arte etengabe erabilia, multzo epigrafiko bat aurkitu omen zen, gela hertsi batean. Oihartzun handia izan zuen hedabideetan: «munduan parekorik ez duena», «erromatar garaiko garrantzitsuenetakoa» zela zioten. Hasierako une haietan ere, zenbait arkeologo eta euskaltzain mesfidati agertu ziren.[2] Ondorengo hauek aurkitu omen ziren, besteak beste:

  • 270 idazkun eta marrazki, ostraka zeramika zatietan eginak. Batzuek Egiptoko historiaren hainbat pasarte adierazten zuten, horietako zenbait idazkera hieroglifikoan. Ikertzaileen arabera, hieroglifiko horiek ere «anakronikoak» eta «faltsukeria» dira.[3]
  • Egiazkoa izan balitz mundua osoan aurkitutako kalbarioaren (Jesusen gurutziltzatzea) lehen irudikapen izango litzatekeena, hori ere faltsua adituen esanetan.[4]

Multzo epigrafiko honen garrantzia Pompeia, Erroma edo Vindolanda (Ingalaterra) aztarnategietan egindakoekin alderatu zuten ikerlari batzuek, hainbat espezialistak faltsutzat jo baino lehen. Hala ere, auzia bizirik dago, eta zenbait adituk laidotzat jo dute aurkeztutako ustezko 400 froga arkeologikoen koherentzia estratigrafikoa zalantzan jarri izana, eta sinestezintzat jo dute «faltsugileek» horrelako ustezko faltsuketa kopuruak egin ahal izatea.[5]

Herrian ere, ezinegona sortu du auziaren egungo egoerak, eragile instituzionalek auzia orain arte ondo ebatzi ez dutelakoan, eta 2018ko ekainean babes zabala lortu zuen Euskal Herrian auzia argitzearen aldeko manifestuak.[6]

Erreferentziak

Ikus, gainera

Kanpo loturak

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iruña-Veleia Aldatu lotura Wikidatan


Artikuluak

Liburuak

  • BARANDIARAN AMILLANO, Alberto: Veleia afera. Elkar. 2010. (Kazetaritza. Kronika).