Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Magnitude fisiko

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Magnitude fisikoa da fenomeno fisiko, gorputz material edo substantzia baten edozein propietate fisiko neurgarri; alegia, neurketa batez edo kalkulu matematiko baten bidez kuantifika daitekeen ezaugarri fisikoa. Magnitude fisikoa da, hortaz, gorputz edo substantzia batean kualitatiboki bereiz daitekeen atributu bat, kuantitatiboki zehaztu daitekeena. Horrelakoak dira atributu hauek: masa, luzera, denbora, korronte elektrikoa, tenperatura, dentsitatea, abiadura, azelerazioa, energia eta beste hainbat.

Magnitude fisiko bat neurtzeko, berari dagokion unitate fisikoarekin konparatu behar da. Kasuan kasuko konparazioaren emaitza magnitudearen neurria da. Unitate bakoitza ongi definiturik eta zehazturik dago nazioarteko unitate-sisteman (SI sistema), eta mundu guztiko zientzialariek onartu eta erabiltzen dute modu berean, neurketarako patroi gisa.

Mota desberdinetako magnitude fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Magnitude  fisikoak era desberdinetan sailka daitezke, erabilitako irizpidea kontuan izanik.

Neurtzeko erabiltzen den unitatearen izaera bakun edo konposatuaren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nazioarteko SI sisteman bi multzotan sailkatzen dira unitateak.

Batetik, oinarrizko magnitudeak daude, zazpi guztira, eta bakoitzari dimentsio bakuna dagokio: luzera (), masa (), denbora (), korronte elektrikoaren intentsitatea (), tenperatura termodinamikoa (), argi-intentsitatea eta materia-kantitatea.  Parentesi artean dimentsioaren sinboloa adierazi da, letra larri zuzenez adierazten dena.

Beste magnitude guztiak horietatik eratortzen dira eragiketa aritmetikoen bidez, horregatik magnitude eratorriak direla esaten da. Esate baterako, dentsitatea masaren eta bolumenaren arteko zatidura da, eta bolumena lortzeko luzeraren berretura. Magnitude eratorrien izaera argitzeko, oinarrizko magnitudeen bidezko egitura agertzen duen dimentsio-ekuazioa aztertu behar da. Adibidez, honelaxe idazten dira dentsitatearen eta abiaduraren dimentsio-ekuazioak:

Badira magnitude adimentsionalak (dimentsiorik edo unitaterik gabeak), dimentsio berberak dituzten bi magnituderen arteko zatiketa modura definitzen direnak. Esate baterako, horrelakoak dira dentsitate erlatiboa (uraren dentsitatearekikoa) eta angeluak, radianetan neurtzeko arkuaren eta erradioaren arteko zatidura baitira:

Magnitudeak izaera matematikoaren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izaera matematikoaren arabera, hiru magnitude mota daude:

  • Magnitude eskalarrak erabat definiturik geratzen dira zenbaki bakar batez eta dagokion unitateaz. Esan dezakegu modulua dutela baina norabiderik ez. Magnitude hauen balioa izan daiteke behatzaile guztientzat berbera (hala nola masa, dentsitatea, tenperatura...) edo posizioaren araberakoa izatea (energia potentziala) edo behatzailearen higidura-egoeraren menpekoa (energia zinetikoa).
  • Magnitude bektorialak ezaugarritzeko, kantitate bat (intentsitatea edo modulua) ezagutzeaz gain, norabidea eta noranzkoa ere ezagutu behar dira. Besteak beste, magnitude bektorialak dira abiadura, azelerazioa, indarra eta eremu elektrikoa. Hiru dimentsioko espazio euklidear batean, magnitude bektorialaren neurria adierazteko, hiru zenbaki behar dira, bektorearen osagaiak deritzenak; zer esanik ez, unitatea ere gehitu behar zaio zenbakiari neurria osatzeko. Grafikoki adierazteko, magnitude bektoriala segmentu orientatuaren eran marrazten da sinbolikoki. Bektorearen osagaiak neurketa egiteko erabili den erreferentzia-sistemaren araberakoak dira. Esate baterako, elkarrekiko higitzen ari diren bi erreferentzia-sistemetatik behatzean, magnitude bektorial baten osagaiak desberdinak izan daitezke, eta behatzaile desberdinek eginiko neurketen balioak erlazionatzeko, transformazio-ekuazioak definitzen dira.
  • Magnitude tentsorialak bektorialen antzekoak baina korapilatsuagoak dira. Berez,bektoreak lehen mailako tentsoreak dira; baina horiez gain, bigarren edo hirugarren mailako tentsoreak ere agertzen dira fisikan eta matematikan.

Magnitudearen balioa gorputzaren tamainaren menpekoa den ala ez kontuan izanik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Magnitude intentsiboek ez dute tamainaren menpekotasunik; sistema fisikoa handiagoa edo txikiagoa izatean, magnitudea ez da aldatzen. Magnitude intentsiboak dira tenperatura, presioa, dentsitatea, abiadura, etc.

Magnitude estentsiboen balioak gorputzaren tamainaren edo masaren menpekotasuna dute. Hain zuzen, sistema fisikoaren tamainaren proportzionalak dira, alegia, batugarriak. Estentsiboak dira, esate baterako, sistema fisikoaren masa, pisua eta bolumena. Dena den, oro har, bi magnitude estentsiboren zatiketa eginez magnitude intentsiboa sortzen da; adibidez, sistema berberaren masaren eta bolumenaren arteko zatidura dentsitatea da.

Magnitude fisikoen adierazpide sinbolikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Magnitude eta unitate fisikoak era sinbolikoan idaztean, oso kontuan hartu behar dira arau ortotipografikoak, ISO erakundeak emanak. Labur esanda, bi ezaugarri eduki behar dira kontuan:

  • Batetik, magnitude fisiko guztien sinboloak letrakera etzanez idatzi behar dira, sistemaren aldagaiak baitira; unitate fisikoen sinboloak, ordea, letrakera zuzenez, ongi definituriko balioak baitituzte.
  • Bestetik, magnitude fisiko bakoitzaren izaera matematikoa ere izan behar da kontuan. Magnitude eskalarren sinboloak letrakera finez idatzi behar dira; magnitude bektorialenak, aldiz, letrakera lodiz.

Gauzak horrela, SI sistemako oinarrizko magnitudeen kasuan, taula batean bildu ditugu magnitudeen izenak, magnitudearen sinboloak, unitatearen izenak eta unitatearen sinboloak:

Magnitudearen izena Magnitudearen sinboloa Unitatearen izena Unitatearen sinboloa
luzera metro
denbora segundo
masa kilogramo
korronte elektrikoaren intentsitatea ampere
tenperatura termodinamikoa kelvin
substantzia-kantitatea mol
argi-intentsitatea kandela

Neurrien adierazpen sinbolikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oro har, magnitude fisikoaren neurria zenbaki batez eta unitate batez adierazten da, magnitude adimentsionalen kasuan izan ezik. Magnitude fisikoen sinboloak letrakera etzanez idazten dira eta unitateen sinboloak letrakera arruntez. Neurria adieraztean hutsarte bat utzi behar da zenbakiaren eta unitatearen sinboloaren artean. Adibidez,  idazten da, abiadura (, letrakera etzanez) balioa bost metro zati segundokoa (, letrakera arruntez) dela adierazteko. Baina magnitude adimentsionalen kasuan zenbakia adierazten da soil-soilik, ez baitu unitaterik, erreferentzia batekiko balio erlatiboa baita; esate baterako, berunak urarekiko duen dentsitate erlatiboa da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Magnitude fisiko Aldatu lotura Wikidatan