Rafael Barrett

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Rafael Barrett
Barrett.jpg
Bizitza
Jaiotza Torrelavega1876ko urtarrilaren 7a
Herrialdea  Espainia
 Paraguai
Heriotza Arcachon1910eko abenduaren 17a (34 urte)
Hezkuntza
Hizkuntzak gaztelania
Lanbidea
Lanbidea idazlea, politikaria eta kazetaria

Rafael Barrett —izen osoa: Rafael Ángel Jorge Julián Barrett y Álvarez de Toledo— (Torrelavega, Kantabria, 1876ko urtarrilaren 7a - Arcachon, Frantzia, 1910eko abenduaren 17a) gaztelaniazko idazlea eta pentsalaria izan zen. Bere idatziak, ezagunak dira duten eduki filosofiko eta politikoengatik, anarkismoaren aldeko bere aldarria ezaguna da.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Torrelavegan, Kantabrian, jaio zen 1876 urtean. Berezko izena Rafael Ángel Jorge Julián Barrett y Álvarez de Toledo zuen. Ingeles-espainiar jatorri zuen famili dirudun batean jaio zen. Aita George Barrett Clarke, jatorriz Coventry Inglaterrakoa eta ama María del Carmen Álvarez de Toledo y Toraño, Villafranca del Bierzo, León Espainiakoa. 20 urte zituela Madrilera joan zen ingenieritza-ikasketak burutzera. Bertan ezagutu zituen Valle-Inclán, Ramiro de Maeztu eta 98ko Belaunaldiako beste kide batzuk.

Aserraldi batean nobleziako kidea zen Arióngo dukearekin izan zuen liskarra eta beste gertaera batzuk medio 1903. urtean Argentinara joatea erabakitzen du. Honela, 1904ko urrian, Paraguayra iristen da "El medio" aldizkari argentinarraren berri-emaile moduan, bertan ematen ari zen iraultza liberalaren berri emateko. Laster, iraultzara batu ziren gazte liberalekin elkartuko da. Paraguayn famili bat osatuko du, eta bere hitzen arabera "zintzo" bihurtuko da. Urte batzuk beranduago Brasilera iritsiko da, behartutako erbestealdia, eta Uruguaira.

Paraguayko egonaldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abenduan Barrett Asuncionera ailegatuko da, iraultzaile tropel batekin helduko da. Estatistika Bulogoan egingo du lan. 1905an Francisca López Maíz-ekin ezkonduko da eta La Colmena tertulia eta talde literarioa sorreran parte hartuko du. Tuberkulosi lehen zantzuak nabaritzen zaizkio.

1907an jaioko da bere seme bakarra, Areguá izenekoa. Albino Jarak estatu kolpea joko du 1908ko uztailean. Barrettek antolatuko du Asunciónen kaleetan zaurituta daudenen zaintza. Urte berean, urriaren 3an atxilotu egingo dute, "Germinal" aldizkarian (berak sortutako aldizkari anarkista) abusu eta torturak salatzeagatik eta urriaren 13an aske geratuko da kontsulatu ingelesaren bitartekaritzari esker. Aske geratuko da baino Brasilgo Curumbá-ra erbesteratuko dute. 1909ko otsailean egoera politikoa hobetu da Paraguayn. Ala ere setio-egoerak martxora arte jarraitzen du. Barrettek itzultzeko bermea du eta Asuncióndik gertu dagoen Aregua-ra bueltatuko da. Bertako egunkariak beraien orrialdeak zabaltzen dizkiote. Irailean Asunciónen barku bat hartuko du Frantziaruntz. Quinton doktorearekin hainbat eskutitz partekatu ditu eta honen tuberkulosiaren kontrako tratamendua egitea erabaki du.

Ibilbide literarioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argentina, Uruguay eta batipat Paraguayen ibili izanak, paraleloan egiten zituen kazetaritza lanekin batera, Barrett literato bezela definitu zuen. Nahiz eta miseri gorrian egon, inoiz ez zuen dudarik izan ahulenekin elkartu eta hauek pairatutako injustizi sozialak bere luma zorrotzarekin salatzeko. Izan ere, modu batera, miseri gorrian bizi izanak faltsukeriatik aldendu eta bere bizia besteei laguntzera ematera bideratu zuen. Hego-Amerikak, orduan, pairatzen zituen baldintza miserableen influentziak, indar asko izan zuten bere idatzietan eta bere kazetaritza lanak egoera horren aurkako salaketa lanak ziren. Ideologikoki anarkismora gerturatu izanak nozitu zuen, ez soilik boteredunekin eta Paraguayko gobernuarekin (hainbat aldiz espetxeratua izan zen), garaiko intelektual askok bizkarra eman zioten.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orohar, Barretten lanak ezezagunak dira. Motza eta asistematikoa, bere bizia bezala. Ia obra guztiak Argentina, Uruguay eta Paraguayen argitaratu ziren. Ala eta guztiz ere, bere pentsaerak eragina izan zuen Latinoamerikan, Rio de la Platan gehien bat. Egiari zor, bere eragina ez zen izan sekulakoa, baino Ramiro de Maeztuk "Amerikako historiaren figura bat" bezela zuen. Bere ideia literarioen ardatza estilo regenerazionistatzat jo daitezke. "El tiempo" oposizo kontserbadorearen aldizkarian "Sin pulso" idatzi zuen 1898ren abuztuaren 16ean. Espainia "gaixo" zegoela zioen "regenerazionisten mugimenduak", eta metafora medikuak maiz dira idatzian, Espainia oso gaixo dagoen herrialdea bezela ikusten du, militarki zapaldutako herri bat da, gaitz erdi, zapalduta zegoen herri bat geldirik ikustea zen gaitz haundiena, hondoa jotzen zuen herrialdeak "salbazioa" behar zuen. "El dolor paraguayo"n argi ikusten da herri horrekiko zuen maitasuna, herri xehearekiko maitasuna. Barretten idatziak kalitate intrentsikokoa dira. José María Fernández Vázquezen hitzetan, bere lana egiteko denbora gehiago izan balu, bere "estilo literario eta ideoligikoak amerikar kontinenteko corpus textual interesantenetarikoa sortuko zuen".

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paraguayen bilakatu zen idazle, benetazko maitasuna aurkitu eta aita izan zen, hori dena lortuta ordea, larriki gaixotu zen. Paraguayek bizi zuen kontextu historikoa ez zen aproposena bere idei kritikoak, ezta ere bere pentsakera onartzeko. Artikulo bilduma bat idatzi zuen "Lo que son los yerbales paraguayos" (yerbal: Mate landatzen den eremua da). Idatzi hauetan,"yerbaletan" ematen den egoera esclabista salatzen du, eta interes ekonomiko eta politikoekin aurrez-aurre jarriko da. Egunkariek gero eta toki gutxiago uzten diote, eta bertako intelektualak bizkarra ematen hasten dira, bakardedera bultzatuz, ez du bilatzen nahikoa bebesik. Batzuetan aitrotzen duenez, "une oro pentsatzen egoteko ohitura, badirudi jende arruntarentzat bizio txar bat dela, eta ezertarako balio ez duen gizaki batean bihurtu naizela, kaltegarria, gorrotatua, mespretxatua". Bere ideia politiko anarkistengatik eta bere injustizia sozialean egindako salaketengatik atxilotu eta erbesteratua izango da. Lehenik Mato Grosso brasildarrera eta azkenik Montevideora. Uruguayen laster konektatuko du bertako abangoardia intelektualekin. Baino oraingoan tuberkulosiak hartuko du preso, eta Paraguayra bueltatuko da bertako kaudilloek baimen emandakoan, eta bertako egunkariek berriro ateak zabalduko dizkiote. Tuberkulosi gaitzak jota, 1910ean Frantziara bidaituko du tratamendu berri batekin hasteko. Asuncionen barkua hartu eta Montevideora iritsiko da, bertan harrera bero eta goxoa eskeiniko diote, handik Europarako bidea hartuko du. 1910ko abenduaren 17an, arratsaldeko lauetan hilko da Arcachongo Regina Forêt Hotelean. 34 urte zituela hil zen, familiatik urrun, eta bere aberri bakartzat zuen Paraguaytik. Eta alde egin behar izan zuen herrialdetik: Espainia, inongo errekonozimendurik jaso gabe. Bizi zela, liburu bakarrak ikusi zuen argia, "Moralidades actuales", Uruguayen ospe haundia lortu zuena. Bertako intelektualak beti konetatu zuten Barrettekin. Espainian 1919. urtean, Rufino Blanco Fombona eta Editorial Américak bere lan batzuk ere argitaratuko ditu. Argitaratze hauek, gazteetan Madrilen ezagututako jendearen oroitzapenak piztuko ditu.

Bere pentsamoldearen ardatza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rafael Barreten pentsamoldean eragin haundia izan zuen "mende bukaerako krisiak". 1876. urtean jaioa, urte garrantzitsua hainbat ikuspegitik (Institución Libre de Enseñanza-ren sorrera; erlijioa eta zientziaren arteko gatazken inguruko Draper-en lanaren argitaratzea, Darwin-en lehen itzulpenak, eboluzionismoren inguruko eztabaida sutsuak, krausismoren bidez pentsamolde positibistaren zabalkundea, etab., etab.), Frantzia eta Ingalaterran heziatakoa da Barret. Eta bizitako momentu kritikoen jabe da, eta argi uzten dut bere lanetan:

  • "Gizarteria kaos bat da, bai, baino kaos emankorra." (O.C., IV, p. 149).
  • "Ezinegona orokorra nabari da. Gertaera larriak espero dira. Beldurrez, esperoan." (O.C., II, p. 305).
  • "Gizarteria erditzen ari denean, sinis dezagun ikustezinean." (O.C., II, p. 249).

Eta "ezinegon unibertsal" horrek, fantasia, magia eta misterioaren berreskuratzea ekarriko duela diagnostikatuko du, filosofia positibistaren aurka:

« Sozialistak, anarkistak, neokristauak, espiritualistak, teosofoak... Zer esan nahi du honek guztiak? Zer esan nahi du erlijioarekiko joera unibertsal horrek? Zer esan nahi du sentimental eta profetikoa izatera bihurtzen den filosofia horrek? Erreformatzaile eta alferrikakoak diren edertasunen eragile bihurtu dira beste munduez kezkatutako poetak, historialariak eta kritikoak. Zer esan nahi du egonezinaren, misterioaren eta germenen larritasun sakratu salbatzaile hori birsortzeak?  »

—(O.C., II, p. 295)

Barretentzat filosofia "ez da zientzia bat, gure espirituaren grabitate zentruak jarraitzen duen bidea baizik" (O.C., II, p. 249); bitalismo kutsua duen definizioa, aldaketa bilatzen duen filosofian murgiltzen da. Heráclito eta Parménidesen artean aukeratzerakoan, lehenengoarekin geratzen da Barrett. Dena aldatzen da, ezerk ez du irauten.

« Filosofia dinamikoa lekua hartzen ari zaio estatikoari. (...) Dena dabil infinitoki handia eta txikia den eremuan. Atomoek astroak imitatzen dituzte. Irrist egiten dute, pasa egiten dira, erori egiten dira. Molekulak likido batean isurtzen dira; gasean abiadura zoroan bonbardatzen dituzte giltzaperatu dauzkaten hormak.  »

—(O.C., II, p. 226)

Barreten pentsakeran, filosofia bitalista (berak gehien maite dituenetako bat da Bergson filosofoa) eta modernismoa karakterizatu zuen erantzun antipositibista uztartzen dira. Barrettentzat, errealitatea bizitza da, energia, mugikortasun iturri. Benetazkoa, erreala, sentitu eta ekin egiten da, ez da explikatzen. Bizitzaren errealitatea arrazoiak ez du ulertzen. Erreala adieraziezina da. Horrela Barrett bere generazioko gazte bat bezela aurkezten da. José Luis Abellán-ren arabera, XX. mendeko hasieran "bizitza printzipio filosofiko bezela bueltatzen da" (Abellán, vol. 5/I, p. 70). Eta bizitza definitzerako garaian Bergsonen hildotik lirismo dosi eder bat gehitzen dio:

« Bizitza aire gozo, ikusezin eta azkarra da. Bizitzaren errotek bazterrean datzan hautsa astintzen dute. Zurrunbilo hilezkorra atmosfera hutsa izatera pasatzen da. Ikusezina eta hautsa dena bazterrera erortzen da zerraldo. Eta jakintsuek ez dute hautsa baino ikusten: hilotzak ukitzen dituzte xehetasunez.  »

—(O.C., II, p. 251)

Pentsakera bitalista razionalismoaren aurkakoa da, eta gehienetan jarrera idealista edo espiritualistekin bat egiten du. Barrettek razionalismoari uko egiten dio, filosofi grekoaren balorazio negatiboarekin erakusten duen moduan:

« Haientzat ez zegoen ezer kontzientziaz gaindi. Ez ziren zirkulu argitsutik, inteligentziaren zentrotik, urrundu. Eta horregatik da hain argia eraiki zutena, hain dotorea, hain begi-bistakoa eta hain faltsua.  »

—(O.C., II, p. 231)

Hau idealismoaren aldeko keinu garbia da, ("Existitu? Dena existitzen da, eta ideala, erreala baino gehiago", O.C., III, p. 118) misteriotsua onartuz errealitatearen objetibotasunaren osagai bezala; izpirituaren arloan, Barretek inkoszienteari ematen dion garrantzia, eta kosmoan, errealitatea ezagutzeko erantzunik gabeko galderak, arrazoiarentzako ezinezkoak, misteriotsua da.

Nire anarkismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rafael Barretten pentsaera sozial eta poltikoak aldaketa nabariak jasango ditu. Zazpi urteren bueltan, indibidualsmotik Nietzscheren trazu bitalistara, eta anarkismo solidaroenetaraino gerturatuz.

Bilakaera honen inflexio-puntua 1906aren bukaera eta 1907aren hasieran gertatuko da. Hemendik aurrera, gai sozialengatik arduratuko da gero eta gehiago, eta bere jarrera kritikoa gero eta erradikalagoa izango da. Amarikar egoera latza asimilatzeko epea izango da, eta Barret tarte hontan espiritualki aberastuta irtengo da. Horrela, ameriketako bizitasunak, europear intelektualek utzitako utsunea ein batean bete zituen.

1908tik aurrera Barrettek bere burua anarkistatzat joko du, eta horren lekuko "Nire anarkismoa" (jatorrizko tituloa: "Mi anarquismo") idatzia.

« Nahikoa dut zentzu etimologikoarekin: “Gobernu eza”. Suntsitu egin behar da autoritate izpiritua eta legeen izen ona. Horixe da guztia. Azterketa librea egin behar da. Ezjakinek uste dute anarkia desordena dela eta gobernurik gabeko gizarteak kaosean amaituko lukeela. Ez dute armen terroreak kanpotik ezarritako ordena baino ezagutzen. Anarkismoa, nik ulertzen dudan moduan, azterketa politiko librera mugatzen da. [...] Zer egin? Hezi gaitezen eta hezi dezagun. Dena mugatzen da azterketa librera. Gure umeek aztertu dezatela legea eta mespretxatu dezatela!  »

—Nire anarkismoa

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]