Ramón María del Valle-Inclán

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Ramón María del Valle-Inclán
Ramón María del Valle Inclán, de Audouard.jpg
Bizitza
Jaiotza Vilanova de Arousa1866ko urriaren 28a
Herrialdea  Espainia
Talde etnikoa espainiarra
Heriotza Santiago de Compostela1936ko urtarrilaren 5a (69 urte)
Hobiratze lekua Boisacako hilerria
Heriotza modua berezko heriotza: Tifusa
Familia
Ezkontidea(k) Josefina Blanco
Hezkuntza
Heziketa Santiago de Compostelako Unibertsitatea
Hizkuntzak gaztelania
Jarduerak
Jarduerak poeta, idazlea, antzerkigilea eta autorea
Kidetza Sociedad de Amigos de Portugal
Mugimendua Modernist literaturea
Genero artistikoa Esperpentoa
olerkigintza
dramaturgia
eleberria
IMDb nm0884952
Firma de Valle Inclán, 1910.svg
Ramón Valle-Inclánen estatua, Madril

Ramón María del Valle-Inclán, jaiotzez Ramón José Simón Valle Peña, (Vilanova de Arousa, Pontevedra, Galizia, 1866ko urriaren 28a - Santiago de Compostela, Galizia, 1936ko urtarrilaren 5a) gaztelaniazko idazlea izan zen eta 98ko Belaunaldiaren literatura mugimenduko gertuko kidea. Eleberria, antzerkia eta poesia landu zituen, batik bat. Esperpento estiloaren sortzaile eta erreferentea da. Hainbat itzulpen ere egin zituen.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ramón del Valle-Inclán Bermúdez de Castro (1823-1890) idazlearen eta Dolores de la Peña y Montenegro senar-emazteeen bigarren semea zen. Galizian hezi zen, Salnes eskualdeko mendi aldean. Batxillergoa Pontevedran burutu zuen. Ondoren, Zuzenbide ikasketak egin zituen Santiagon, baina ez zituen bukatu, aita hil zenean bertan behera utzi baitzituen. Garai hartan hasi zen literaturarekin zaletzen. Mexikon ia bi urte eman ondoren (1892-1893), Madrilera joan zen bizitzera eta bulegari gisa hasi zen lanean. Madrilgo literatura hizketaldietan parte hartzen zuen eta nabarmentzen saiatzen zen; bere hitz-jarioa eta nortasun bitxia zirela eta. Oso ezaguna egin zen eta garaiko idazle asko ezagutu zituen, adibidez 1899 urtean, Ruben Dario modernismo literarioaren ikurra zena. Urte berean, uztailaren 24ean, liskar baten ondorioz, zauri txiki bat egin zuen ezkerreko eskumuturrean (makilakada bat ez jasotzeko burua babesterakoan - Manuel Bueno kazetariak emana-, jemeloa sartu zitzaion haragian) baina gerora zauria gaiztotu eta gangrenatuko zelakoan ezkerreko beso osoa moztu egin zioten.[1]. Hainbat laguni laguntza eskatu zien mediku espezializatuen arreta jasotzeko, baina ezin izan zen anputazioa ekidin eta berehala saiatu zen egoera gainditzen eta islada literarioa ematen Bradomin pertsonaiaren zenbait pasartetan.[2] . Antzerkian aktore izateko asmoa baztertu zuen orduan eta idazteari irmoki heldu zion. Frantses sinbolisten eraginpean idatzi zituen arrakasta izan zituzten lehen obrak, lau kontakizun, prosa ederrekoak eta dotorezia dekadentekoak: Sonatas (1902-1905).

1907 urtean Josefina Blanco Tejerina (1878-1957) arrakastadun aktoresarekin ezkondu zen. Bikoteak sei seme-alaba izan zituen ondorengo 15 urteetan.

Garai horretan batu zen Karlismorekin. Sektore horren onarpena zabaldu zion bere lanak Los cuzados de la causa. Orokorrean, karlismoaren ikuspegi idiliko eta nostalgikoa aurkezten du. 1909 urtean Nafarroara bidaiatu zuen lehenengo aldiz, oinez eta zaldiz, nahiz eta ordurako bere hainbat lanen agertoki izan, (besteak beste, Voces de gesta lanean).

Hego Amerikan bidaia eta antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1910. urtean, antzerki sasoian, senar-emaztea Argentinara joan zen eta Hego Amerikan ibili ziren. Han zirela, Garcia-Ortega antzerki-konpainiarekin antzezpenak hasi eta ondoren Maria Guerrero y Fernando Mendoza Antzerki Konpaniarekin jarraitu zuten lanean. Konpainia horretan zuzendari artistiko gisa lan egin zuen, eta bere emazteak antzezle moduan. Ondoren, Guerrero-Mendoza konpainiarekin Txilera eta Paraguaia joan ziren, eta berriz ere Argentinara, Independentziaren Mendeurrenean. Hego-Amerikan antzerkiarekin lortutako arrakastak etekin ekonomikoak ekarri zizkion sendiari. Ondoren, Guerrero-Mendoza antzerki konpainiarekin, orduan nagusienetakoa zena, tira-birak izan zituen: alde batetik, bere komediak antzeztea ez omen zen oso errentagarria eta bestetik, arazoak ekartzen zituelakoan ez zuten Voces de gesta antzeztu nahi izan. Haustura 1912an gauzatu zen, konpainia Donostian zela lana antzezteari uko egin zionean eta egileak lan horren irakurketa publikoa egitea baino ez zuen lortu, Iruñeako Gayarre Antzokian karlismotik gertu zeuden ikusle askoren aurrean. Aurrerantzean, berriz antzerkia idazteari ekin zionean, lanak antzezteko presiorik gabe, generoaren berrikuntzari heldu zion batik bat, eta hasiberria zen zinemak bere arreta piztu zuen.[3]. Alor pertsonalean, atsekabea iritsi zen sendiari, ze 1914an Joaquin bere semea zendu zen.

Gerra kronikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen mundu gerra zela eta, karlistak alemanen alde egon arren, Valle-Inclan aliatuen aldeko gisa agertu zen bere adierazpenetan. 1916ko apiriletik ekainera bitartean Frantziara bidaiatu zuen, hango Gobernuak gonbidatuta aipatu izan denez. Halere, gonbidapena ez omen dago frogatuta; bai, ordea, Prensa Latina argitaletxeak eginiko enkargua. Bidaian frontea aurrez aurrre ikusi zuen eta biziki hunkitu zen. Bere kronikak El Imparcial egunkarian eta La media noche lanean jaso ziren.[4] Urte horretan, Arte Ederretako fakultatean Estetikako irakasle izendatu zuten. Ikusi zuen benetako gerra horrek ez zeukala zerikusirik irudikatutako lehenaldiko gerrarekin, hots, gerra karlisten inguru idatzi zuen seriearekin. Ondorengo urte horietan nazioarteko gertaerek eta inguruko egoera politikoak bere arreta bereganatu zuten. Tertulietan egin zituen zenbait adierazpen zirela medio, Komunismoaren ingurura gerturatu zen ustea zabaldu zen bere bizitzako azken urteetan. Izan ere, ideologia baino gehiago, Lenin edo Alvaro Obregon bezalako pertsonaiak miresten zituen, buruzagi karismatikoak eta autoritarioak zirelako. Katedra utzi eta 1921. urtean Mexikora joan zen, Obregonen gobernuak gonbidatuta, non nekazal erreforma abiatua zen, jatorri espainiarra zuten lur-jabe handien interesen kontra. Ondorengo hilabeteetan, La Habana eta New York ere izan ziren bere jardunen kokaleku.[5].

Primo de Riveraren diktaduran[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urte horietan bederatzi eleberriz osatutako bilduma idazten hasi zen, El ruedo Ibérico izenburupean (1927-1928), Espainiako XIX. mendeko politika eta gizarte ustelkeriari buruzkoa; nolanahi ere, hiru baino ez zituen argitaratu, La corte de los milagros (Mirarien gortea), Viva mi dueño (Gora nire nagusia) eta Baza de espadas (Ezpata jokaldia) bukatugabe azkena. Aipagarria da Tirano Banderas eleberria (1926), Mexikoko diktadore baten erretratu bizi-bizia da, arrakasta eta eragin handikoa.

Primo de Riveraren diktaduraren kontrako adierazpenak egin zituen 1926. urtetik aurrera, baina beti ere argi eta garbi utzi nahi izan zuen bera ez zela liberalzalea eta Berrezarkuntzaren kontrako jarrera zuela. Orokorrean ideia eta balio tradizionalistak defendatzen zituen. Baina bere iritziak ez ziren erosoak eta horrela, 1927. urtean, poliziak, gobernuaren aginduz, kioskoetatik eta liburudendeetatik erretiratu zuen La hija del capitán esperpentoa. Narrazioan antzeman ziteken Sanchez kapitainaren hilketa, 1913. urtean Madrilen gertatutakoa. Lan horretan armadaren ustelkeria narbarmen geratzen zen. Era berean, garaiko gizarte- eta ekonomia-azpijokoak, diktadura babesten zituztenak, agerian uzten zituen.[6].

1929ean atxilotua izan zen, baina isun bat ordaintzeko uko egin ziolako, ez zuzenean arrazoi politikoengatik; hala eta guztiz ere, horren inguruko zurrumurruak eta ahoberokeriak zabaldu ziren.[7].

Espainiako Bigarren Errepublika eta azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Bigarren Errepublika hasi zenean, Errepublikaren aldeko jarrera hartu zuen idazleak, eta kontuan izanda aurreragoko jarrera eta ospea, kultur alorreko kargu bat betetzeko izendatu zuten, besteak beste Tesoro Artístico Nacional delakoaren zaintzaile orokorra izan zedin. Eskumenik gabeko kargua zen, nonbait. Ondoren, Aranjuezeko Museoaren zuzendari izendatu zuten eta errege jauregiak duintzeko egitasmoa prestatu zuen, erabilera turistikoa eman ahal izateko gero, garaiko Europan egiten hasia zen bezala. Ondoren, 1933. urtean Erromako Arte Ederretako Espainiako Akademiako zuzendari postua eman zioten, eta zenbait gorabehera tarteko, ia hil arte kargua bere esku egon zen.

Literaturaren alorrean, 30. hamarkadan, sortzen baino, gehien bat, bere testuak birlantzen aritu zen.

1932. urtean senar-emazteen dibortzio prozesua hasi zen, legezko aukera Errepublikan gauzatu ondoren. Lehenagotik ere, Josefina Baztanen bizi zen bi alaba txikiekin, eta seme zaharrenek -Carlos eta Jaime-, berriz, Donostiako marianisten barnetegian egin zituzten lehen ikasturteak. Urte horren ekainean Madrilera joan zen emaztea eta Clara Campoamor bere abokatua zela, dibortzio demanda plazaratu zuen.

Azkenik, 1935. urtean Santiago de Compostelara joan zen aspaldi jasaten zuen gaixotasuna artatu ziezaioten, orduan Espainian aintzindaria zen Erradioterapia tratamenduaren bidez [8], baina hobekuntza aldi batzuk izan ondoren, 1936ko urtarrilaren 5ean hil zen.

Literatura ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Valle-Inclánen hasierako testuak urrundu egiten dira garai hartan ohikoa zen literatura errealistatik. Bere estiloak aurrekariak ditu erromantizismoan. Ibilbide literarioan erabiltzen dituen teknika sinbolistek eta dekadentistek modernismoarekin lotzen dute alde batetik, baina bestetik, estilo propio bat ere garatu zuen; Esperpentoa deritzona landu zuen, hots, errealitate zentzugabearen ikuspegi desitxuratu eta mingotsa. Horren aurrekaria Goya margolariaren lanean kokatu zuen behin baino gehiagotan. [9].

Beraz, Modernismoa eta esperpentoa izan dira haren ibilbidea deskribatzeko erabili izan diren kontzeptuak. Valle-Inclánen geroagoko drama eta eleberri batzuek, berak esperpento deitutako ezaugarri hori zuten(«zatarra, barregarria, xanfarina»). Izan ere, ohiko hitza izatetik, 1920tik aurrera egilearen ekoizpen literarioarekin bat etortzera pasatzen da.[10] Horrela, absurduaren bidetik abiatu eta satira gogorrak eginez, Espainiako bizimodu tragikoa - berak europar zibilizazioaren deformazio zakar gisa ikusten zuena- islatu nahi izan zuen, heroi klasikoak sistematikoki desitxuratuz.

Genero horretako antzerkien artean aipagarriak dira Luces de Bohemia (1920, Bohemiako argiak) eta Los cuernos de Don Friolera (1921, Don Frioleraren adarrak).

Azpimarratzekoa da bere testuak behin ta berriz ukitu, berritu eta berreditatzeko zuen joera, beti ere perfekzioaren bila. Genero batetik bestera jauzi egiten du eta argumentuak, pertsonaiak, esaldiak eta pasarteak moldatzean lan berriak sortzen ditu.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narratiba, antzerkia eta poesia generoak jorratu zituen literaturan. Bestalde, kazetaritza artikulu asko argitaratu zituen. Itzultzaile gisa, José María Eça de Queiroz idazle portugaldarraren lan asko gaztelerara ekarri zituen, baita Paul Alexis idazle frantziarraren eta Matilde Serao italiarraren baten bat ere. Bere lan asko zatika argitaratu ziren, prentsan eta aldizkarietan [11].

Narratiba[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Femeninas(1895)
  • Sonata de Otoño: memorias del Marqués de Bradomín (1902).
  • Sonata de Estío: memorias del Marqués de Bradomín (1903).
  • Sonata de Primavera: memorias del Marqués de Bradomín (1904).
  • Sonata de Invierno: memorias del Marqués de Bradomín (1905).
  • Flor de santidad(1904)
  • La media noche(1917)
  • Tirano Banderas. El jueguito de la rana. El estudiante (1925), zatika argitaratuta garaiko prentsan.
  • Tirano Banderas. Novela de tierra caliente(1926)
  • El ruedo ibérico seriea:(1926-1936), zeinen barnean argitaratu zituen La corte de los milagros, Viva mi dueño, Baza de espadas eta hilosteko El trueno dorado. Seriearen beste pasarte batzuk zatika argitaratu ziren garaiko prentsan.

Poesia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Claves líricas trilogia (1930):

  • Aromas de leyenda (1907).
  • La pipa de Kif (1919).
  • El pasajero (1920).

La lámpara maravillosa. Ejercicios espirituales (1916)

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • El Marqués de Bradomín (1906).
  • El yermo de las almas (1908).
  • Cuento de Abril (1910)
  • Voces de gesta (1911)
  • La Marquesa Rosalinda (1913,1924,1927)
  • Divinas palabras. Tragicomedia de aldea (1920, 1933)
  • Comedias bárbaras (1920).
  • Tablado de marionetas para educación de príncipes (1909, 1912, 1920).
  • Retablo de la avaricia, la lujuria y la muerte, seriea (1927); tartean hartzen dituena: El Embrujado. Tragedia de tierra de Salnés; La rosa de papel; La cabeza del Bautista; Ligazón eta Sacrilegio.
  • Luces de bohemia (1920 eta 1924).
  • Martes de carnaval (1930), seriea, barruan dituena Los cuernos de don Friolera; Las galas del difunto eta La hija del capitán

Euskaratuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Buhame-argiak: esperpentoa, da Luces de Bohemia lanaren itzulpena, Anastasio Esnaolak egina eta 2001 urtean, Ibaizabal etxeak argitaratua.
  • Jainkoaren hitzak (Baserritar trajikomedia) izenburupean Gabriel Arestik euskaratu zuen Divinas palabras : trajicomedia de aldea 1963 urtean. [12].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Esnaola, Anastasio (2001).- Buhame-argiak liburuaren sarreran aipatua.
  2. (Gaztelaniaz)  Alberca, Manuel (2015), La espada y la palabra: vida de Valle-Inclán, Tusquets, 129-146. orrialdeak, ISBN 978-84-9066-072-0  .
  3. (Gaztelaniaz) Santos Zas, Margarita.- Introducción a la vida y obra de Valle-Inclán[1], kontsulta data: 2018-09-18
  4. (Gaztelaniaz) Alberca, Manuel .-(2015); 345-362 orr.
  5. (Gaztelaniaz) Alberca, M. (2015).-orr.409-426
  6. (Gaztelaniaz)Fernández López,Justo.- Literatura española: Hispanoteca, lengua y literatura hispánicas. Siglo XX. El Modernismo. Ramón María del Valle Inclán [2]. Kontsulta data 2018ko urriaren 2an
  7. (Gaztelaniaz) Alberca, M.(2015)orr.507
  8. (Gaztelaniaz)Fariña Pérez, L.A.-Enfermedad y muerte de Valle Inclán:historia de un tumor vesical recidivante en el primer tercio del siglo XX, argitaratua Cuadrante: Revista Cultural de Asociación de Amigos de Valle-Inclan, 11. zk (2005) orr. 101-111 (ISSN 1698-3971)
  9. Adierazpen hori jarri zuen Max Estrella pertsonaiaren hitzetan eta Valle-Inclanek berak ABC egunkarian argitaraturiko elkarrizketan 1928ko abenduaren 7an
  10. Horrela jasotzen du Espainiako Errege Akademiaren hiztegiak, Ramón Valle-Inclanek sortutako genero literario gisa hain zuzen.
  11. Lanen zerrenda zehaztuak topa daitezke Javier Serrano Alonso eta Amparo De Juan Bolufer eginiko Bibliografia valleinclaniana lanean http://www.cervantesvirtual.com/portales/catedra_valle_inclan/bibliografia/ Cervantes Virtual web-ean argitaratua. Kontsulta data: 2018-09-14
  12. Armiarman Euskarara ekarriak atalean http://ekarriak.armiarma.eus/?i=236

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ramón María del Valle-Inclán Aldatu lotura Wikidatan