Ramón María del Valle-Inclán

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Ramón María del Valle-Inclán
Ramón María del Valle Inclán, de Audouard.jpg
Bizitza
Jaiotza Vilanova de Arousa1866ko urriaren 28a
Herrialdea  Espainia
Talde etnikoa espainiarra
Heriotza Santiago de Compostela1936ko urtarrilaren 5a (69 urte)
Hobiratze lekua Boisacako hilerria
Heriotza modua berezko heriotza: Minbizia
Familia
Ezkontidea(k) Josefina Blanco
Hezkuntza
Heziketa Santiago de Compostelako Unibertsitatea
Hizkuntzak gaztelania
Jarduerak
Jarduerak poeta, idazlea eta antzerkigilea
Kidetza Sociedad de Amigos de Portugal
Mugimendua Modernist literaturea
Genero artistikoa Esperpentoa
olerkigintza
dramaturgia
eleberria
IMDb nm0884952
Firma de Valle Inclán, 1910.svg
Ramón Valle-Inclánen estatua, Madril

Ramón María del Valle-Inclán, jaiotzez Ramón José Simón Valle Peña, (Vilanova de Arousa, Pontevedra, Galizia, 1866ko urriaren 28a - Santiago de Compostela, Galizia, 1936ko urtarrilaren 5a) gaztelaniazko idazlea izan zen. Komunismoaren ingurukoa izan zen bere bizitzako azken urteetan. 98ko Belaunaldiaren literatura mugimenduko gertuko kidea izan zen, eta eleberria, antzerkia eta olerkia landu zituen batik bat. Esperpento estiloaren erreferentea da. Hainbat itzulpen ere egin zituen.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ramón del Valle-Inclán Bermúdez de Castro (1823-1890) idazlea eta Dolores de la Peña y Montenegro senar-emaztearen bigarren semea zen. Galizian, Salnes eskualdean, mendialdean, hezi zen. Batxillergoa Pontevedran burutu zuen. Ondoren, Zuzenbideko ikasketak egin zituen Santiagon, bukatu ez bazuen ere, aita hil zenean bertan behera utzi baitzituen. Garai hartan hasi zen literaturarekin zaletzen. Mexikon ia bi urte eman ondoren (1892-1893), Madrilera joan zen bizitzera non bulegari gisa hasi zen lanean. Madrilen, hango literatura hizketaldietan parte hartzen zuen eta garaiko idazle asko ezagutzen. Bere hitzjarioa eta nortasun bitxia zirela eta, oso ezagun egin zen. 1899 urtean, Ruben Dario ezagutu zuen. Urte berean, uztailaren 24an, liskar baten ondorioz, zauri txiki bat jaso zuen ezkerreko eskumuturrean (burua babesteko makilakada bat ez jasotzeko - Manuel Bueno kazetariak emana-, jemeloa sartu zitzaion haragian) baina gerora zauria gaiztotu eta gangrenatuko zelakoan ezkerreko beso osoa moztu egin zioten.[1].Ondoren, antzerkian aktore izateko asmoa baztertu zuen eta idazteari era irmoagoan ekin zion. Hainbat laguni laguntza eskatu zien arreta mediku espezializatua jasotzeko, baina ezin izan zen anputazioa ekidin eta berehala saiatu zen egoera gainditzen eta islada literarioa ematen Bradomin pertsonaiaren zenbait pasartetan.[2] Frantses sinbolisten eraginpean idatzi zituen arrakasta izan zituzten lehen obrak, lau kontakizun, prosa ederrekoak eta dotorezia dekadentekoak: Sonatas (1902-1905). 1907 urtean Josefina Blanco Tejerina (1878-1957) arrakastadun aktoresarekin ezkondu zen. Bikoteak sei seme-alaba izan zituen ondorengo 15 urteetan. Garai horretan batu zen Karlismorekin. Sektore horren onarpena zabaldu zion bere lanak Los cuzados de la causa. Orokorrean, karlismoaren ikuspegi idiliko eta nostalgikoa aurkezten du. 1909 urtean Nafarroara bidaiatu zuen lehenengo aldiz, oinez eta zaldiz, nahiz eta ordurako bere hainbat lanen agertoki izan, (besteak beste, Voces de gesta). 1910 urtean, antzerki sasoian, senar-emaztea Argentinara joan zen eta Hego Amerikan ibili ziren. Han zirela, Garcia-Ortega antzerki-konpainiarekin antzezpenak hasi eta ondoren Maria Guerrero y Fernando Mendoza Antzerki Konpaniaren jarraitu zuten lanean, horretan zuzendari artistiko gisa, non emazteak lan egiten zuen antzezle gisa. Ondoren, Guerrero-Mendoza konpainiarekin Txile eta Paraguai izan ziren saioen kokapena eta berriz Argentina, Independentziaren Mendeurrenean. Han antzerkiarekin lortutako arrakastak etekin ekonomikoak ekarri zizkion sendiari. Ondoren, antzerki konpainiarekin tira-birak izan zituen: alde batetik, bere komediak antzeztea ez omen zen oso errentagarria eta bestetik, arazoak ekartzen zituelakoan ez zuten Voces de gesta antzeztu. Haustura 1912an gauzatu zen, konpainia Donostian zela eta egileak lan horren irakurketa publikoa egitea baino ez zuen lortu, Iruñeako Gayarre Antzokiankarlismotik gertu zeuden ikusle askoren aurrean. Aurrerantzean, berriz antzerkia idazteari ekin zionean, lanak antzezteko presiorik gabe, berrikuntzari heldu zion are gehiago eta hasi berria zen zinemak bere arreta piztu zuen.[3]. 1914an semea Joaquin galdu zuen. Lehen mundu gerra zela eta, karlistak alemanzale izan arren, Valle-Inclan aliatuen aldeko gisa agertu zen. 1916ko apirilatik ekainara Frantziara bidaiatu zuen, hango Gobernuak gonbidatuta aipatu denez. Halere, ez dago omen dago frogatuta; bai, ordea, Prensa Latina argitaletxeak eginiko enkargua. Bidaian frontea aurrez aurrre ikusi zuen eta biziki hunkitu. Horren kronikak El Imparcial egunkarian eta La media noche lanean jaso ziren.[4]. Urte honetan, Arte Ederretako fakultatean Estetikako irakasle izendatu zuten. Ondoren, bederatzi eleberritako bilduma idazten hasi zen, El ruedo Ibérico izenburupean (1927-1928), Espainiako XIX. mendeko politika eta gizarte ustelkeriari buruzkoa; nolanahi ere, hiru baino ez zituen argitaratu, La corte de los milagros (Mirarien gortea), Viva mi dueño (Gora nire nagusia) eta Baza de espadas (Ezpata jokaldia) bukatugabe azkena. Aipagarria da Tirano Banderas eleberria (1926), Mexikoko diktadore baten erretratu bizi-bizia. Primo de Riveraren diktadura ezarri zenean, horren kontra borrokatu zuen. Espainiako Bigarrren Errepublika hasi zenean, berriz, aldeko jarrera hartu zuen eta kultur alorreko karguak betetzeko izendatu zuten. Alor literarioan,30 hamarkadan, gehien bat bere testuak berlandu egingo ditu. 1932 urtean senar-emaztea dibortziatu ziren. Azkenik, 1935 urtean Santiago de Compostelara joan zen gaixotasuna artatzeko eta 1936ko urtarrilaren 5ean hil zen,

Literatura ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasierako testuak urruntzen dira garai hartan egiten zen literatura errealistatik. Bere estiloak aurrekariak ditu erromantizismoan. Ibilbide literarioan erabiltzen dituen teknika sinbolistek eta dekadentistek modernismoarekin lotzen dute alde batetik, baina bestetik, estilo propioa garatuko du, berak deituriko Esperpentoa, hots, errealitate zentzugabearen ikuspegi desitxuratu eta mingotsa.

Beraz, Modernismoa eta esperpentoa izan dira haren ibilbidea laburtzeko erabilitako terminoak. Valle-Inclánen geroagoko drama eta eleberri batzuek, berak esperpento deitu zituenak («zatarra, barregarria, xanfarina»). Izan ere, ohiko hitza izatetik, 1920tik aurrera egilearen ekoizpen literarioarekin bat etortzera pasatzen da.[5]. Horrela, absurduaren bidetik abiatu eta satira gogorrak eginez, Espainiako bizimodu tragikoa, - berak europar zibilizazioaren deformazio zakar gisa ikusten zuen-, era horretan azaldu nahi izan zuen, heroi klasikoak sistematikoki desitxuratuz.

Genero horretako antzerkien artean aipagarriak dira Luces de Bohemia (1920, Bohemiako argiak) eta Los cuernos de Don Friolera (1921, Don Frioleraren adarrak). Lehenengo lan honetan hain zuzen, azaltzen da kontzeptu gisa, XII. agerraldian, Max Estrella pertsonaiaren hitzetan (pasarte baean, Katuaren kaleko erakuslehio baten ispiluen aurrean.

Azpimarratzekoa da bere testuak behin ta berriz ukitu, berritu eta berreditatzeko joera, beti ere perfekzioaren bila. Genero batetik bestera jauzi egiten du eta argumentuak, pertsonaiak, esaldiak eta pasarteak moldatzean lan berriak sortzen ditu.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narratiba, antzerkia eta poesia generoak jorratu zituen literatura alorrean. Bestalde, kazetaritza artikulu asko argitaratu zituen. Itzultzaile gisa, José María Eça de Queiroz idazle portugaldarraren lan asko gaztelerara ekarri zituen, baitaPaul Alexis idazle frantziarraren eta Matilde Serao italiarraren baten bat ere. Bere lan asko zatika joan ziren argitaratzen garaiko prentsan eta aldizkarietan. Hortaz, horien hainbat bertsio eta pasarte ezberdin topatzen dira. [6].

Narratiba[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Femeninas(1895)
  • Sonata de Otoño: memorias del Marqués de Bradomín (1902).
  • Sonata de Estío: memorias del Marqués de Bradomín (1903).
  • Sonata de Primavera: memorias del Marqués de Bradomín (1904).
  • Sonata de Invierno: memorias del Marqués de Bradomín (1905).
  • Flor de santidad(1904)
  • La media noche(1917)
  • Tirano Banderas. El jueguito de la rana. El estudiante (1925), zatika argitaratuta garaiko prentsan.
  • Tirano Banderas. Novela de tierra caliente(1926)
  • El ruedo ibérico seriea:(1926-1936), zeinen barnean argitaratu zituen La corte de los milagros, Viva mi dueño, Baza de espadas eta hilosteko El trueno dorado. Seriearen beste pasarte batzuk zatika argitaratu ziren garaiko prentsan.

Poesia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Claves líricas trilogia (1930):

  • Aromas de leyenda (1907).
  • La pipa de Kif (1919).
  • El pasajero (1920).

La lámpara maravillosa. Ejercicios espirituales (1916)

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • El Marqués de Bradomín (1906).
  • El yermo de las almas (1908).
  • Cuento de Abril (1910)
  • Voces de gesta (1911)
  • La Marquesa Rosalinda (1913,1924,1927)
  • Divinas palabras. Tragicomedia de aldea (1920, 1933)
  • Comedias bárbaras (1920).
  • Tablado de marionetas para educación de príncipes (1909, 1912, 1920).
  • Retablo de la avaricia, la lujuria y la muerte, seriea (1927); tartean hartzen dituena: El Embrujado. Tragedia de tierra de Salnés; La rosa de papel; La cabeza del Bautista; Ligazón eta Sacrilegio.
  • Luces de bohemia (1920 eta 1924).
  • Martes de carnaval (1930), seriea, barruan dituena Los cuernos de don Friolera; Las galas del difunto eta La hija del capitán

Euskaratuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Buhame argiak, da Luces de Bohemia lanaren itzulpena, Anastasio Esnaolak egina eta 2001 urtean, Ibaizabal etxeak argitaratua.
  • Jainkoaren hitzak (Baserritar trajikomedia) izenburupean Gabriel Arestik euskaratu zuen Divinas palabras : trajicomedia de aldea 1963 urtean. [7].

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ramón María del Valle-Inclán Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. ESNAOLA, Anastasio (2001).- Buhame-argiak liburuaren sarreran aipatua.
  2. (Gaztelaniaz)  Alberca, Manuel (2015), La espada y la palabra: vida de Valle-Inclán, Tusquets, 129-146. orrialdeak, ISBN 978-84-9066-072-0 .
  3. (Gaztelaniaz) Santos Zas, Margarita.- Introducción a la vida y obra de Valle-Inclán[1], kontsulta data: 2018-09-18
  4. Alberca, Manuel .-(2015); 345-362 orr.
  5. Horrela jasotzen du Espainiako Errege Akademiaren hiztegiak, Ramón Valle-Inclanek sortutako genero literario gisa hain zuzen.
  6. Lanen zerrenda zehaztuak topa daitezke Javier Serrano Alonso eta Amparo De Juan Bolufer eginiko Bibliografia valleinclaniana lanean http://www.cervantesvirtual.com/portales/catedra_valle_inclan/bibliografia/ Cervantes Virtual web-ean argitaratua. Kontsulta data: 2018-09-14
  7. Armiarman Euskarara ekarriak atalean http://ekarriak.armiarma.eus/?i=236