Fruituak

Fruitua, botanikan, landare loredun edo angiospermo deiturikoen oso zati garrantzitsua da, lorea ernaltzearen ondorioa baita. Fruituaren lana haziak zaintzea eta gero hauek sakabanatzen laguntzea da, ondoren landare berriak sor daitezen. Egunerokoan “fruta” hitza erabiltzen dugu jaten ditugun fruitu askori deitzeko, baina biologian hitz honek esanahi zabalagoa du eta jaten ez ditugun gauza askori ere esaten zaie.

Fruituak ala frutak?

Egunerokoan “fruta” deitzen diegu gozoak edo mamitsuak izan ohi diren fruitu jangarriei: sagarra, meloia edo mangoari, kasu. Hala ere, ikuspuntu botanikotik, tomatea, pepino edo luzokerra edo alberjinia ere fruituak dira, lorearen obulutegitik datozelako eta haziak dituztelako.

Bestetik, frutatzat jotzen ditugun batzuk, pikua kasu, ez dira fruituak, infruteszentziak baizik: estruktura konplexuagoak dira, fruitu txiki askoren multzoa. 

Eta badira batzuk botanikaren ikuspegitik fruitu ez direnak, arabarba adibidez (zurtoina jaten dugu), baina frutatzat hartzen dira zapore gozoa dutelako edo sukaldean erabiltzen direlako.

Nola sortzen da fruitua?

Dena lore batekin hasten da. Lorearen erdian pistilo deituriko organo femeninoa dago, eta bertan, obulutegia dago. Obulutegiaren barruan obulu bat edo gehiago aurkitzen dira, haziak sortuko dituzten zelula-zakutxo txikiak. 

Polena (landareak sortzen dituzten zelula maskulinoak) lorera ailegatzean eta obulua ernaltzean, ernalketa deituriko prozesua gertatzen da. Prozesu honen ondoren, obulua hazi bilakatzen da, eta lorearen obulutegia fruitu bihurtzen da. Lorearen gainerako zatiak (petaloak eta lorezila adibidez) gehienetan lehortu eta erortzen dira. 

Beraz, fruitua lorearen obulutegi heldua da, eta barruan hazi bat edo gehiago izan ditzake. Hala ere, zenbait fruitu (banana eta anana hazigabea) ernalketa gertatu gabe sortzen dira. Fruitu hauek antzuak dira eta ez dute landarearen ugalketa-funtzioa betetzen.

Fruituaren zatiak

Fruituak zenbait zati ditu, nahiz eta batzuk ikusten ez ditugun. Hazia inguratzen duen zatia perikarpoa da, eta honek, hiru geruza ditu:

1. Epikarpoa: fruituaren zati kanpokoena da; adibidez, sagarraren kasuan, azala da. 
2. Mesokarpoa: erdian dagoen zatia da, eta askotan zukutsua izaten da, mertxikaren mamia adibidez. 
3. Endokarpoa: barrualdeko zatia da, eta biguna edo gogorra izan daiteke. 

Hiru geruza hauek fruituaren arabera aldatzen dira. 

Fruitu motak

Fruituak modu askotan sailka daitezke, baina, botanikaren ikuspegitik, sailkapenik ohikoena mamitsuen eta lehorren artean banatzea da.

Fruitu mamitsuak

Drupa baten eskema (mertxika).

Perikarpo mamitsu eta biguna dute. Jaten ditugun frutak izaten dira. Zenbait azpimota bereizten dira: 

• Drupak: hazi bat izaten dute, endokarpo gogor batez babestuta. Drupen artekoak dira mertxika, gerezia, oliba...
• Baiak: hainbat hazi dituzte eta mami leuna izaten dute. Baia motakoak dira tomatea, mahatsa, kiwia...
• Pomoak: hauetan, fruituaren zati bat lorearen beste zati batzuetatik dator, ez obulutegitik bakarrik. Sagarra eta udarea dira sail honetakoak. 

Fruitu lehorrak

Perikarpo gogor eta lehorra dute. Ez dira mamitsuak izaten. Multzo honetakoak dira honako hauek:

• Akenioak: hazia ez da erraz erortzen. Adibidez, ekilore-hazia.
• Lekaleak: fruitu heldua denean, aldeetatik irekitzen da. Adibidez, babarruna eta ilarra.
• Kapsulak: hainbat aldetatik irekitzen da. Adibidez, mitxoleta.

Fruitu sinpleak, konposatuak eta anizkoitzak

Fruituak sailkatzeko beste modu bat hauen sorreran parte hartzen duten lore kantitatearen arabera: 

• Fruitu sinpleak: obulutegi bat duen lore bakar batetik datoz. Adibidez, gerezia.
• Fruitu konposatuak: hainbat obario dituen lore bakar batetik datoz. Adibidez, mugurdia. 
• Fruitu anizkoitzak: hainbat lore elkartzen direnean sortzen da. Adibidez, anana.

Fruta ezagunenen urtaroak

Udaberria	Uda	Udazkena	Negua
Marrubia	Udarea	Mahatsa	Laranja
Gerezia	Meloia	Sagarra	Limoia
Arana	Angurria	Kakia	Mandarina
Abrikota	Mertxika	Pikua	Kiwia