Angurri

Wikipedia, Entziklopedia askea
Piece of watermelon.png

Angurria edo sandia (Citrullus lanatus) Citrullus generoko eta Cucurbitaceae familiako landare-espezie bat da[1][2]. Bere fruitua 25 cm-ko diametroa izan dezakeen esfera-elipsoide formakoa da. Azala, berde-zuri kolorekoa eta zurruna da; mamia, berriz, gorri edo hori kolorekoa eta bigunagoa da. Mamia jan daiteke eta zapore gozoa du. Normalean gordin kontsumitzen da. Angurriak urez, bitaminez eta mineralez hornituta dagoen jakia da. Hala ere, kaloria gutxiko elikagaia da.

Deskribapena[3][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angurria denboraldiko landarea da. Hiru metroko luzera izan dezaketen zurtoin finak ditu. Bere hostoak 60-200 mm arteko luzera eta 40-150mm arteko zabalera dituzte. Normalean hiru lobulu nagusi eta bigarren mailako lobulu bikoitzak dituzte. Landare harrak edo emeak izanik, angurriak lore hori-berdeak ditu. Izan ere, landare berak lore harrak zein emeak garatzen ditu (monoikoa). Tenperatura eta prezipitazio kopuruak modu egokian heldu ahal izateko kontuan hartu behar diren faktoreak dira. Landarearen fruta, Angurri edo Sandia izenez ezaguna da, eta esfera edo elipsoidearen antzeko formakoa du.

Angurri basatiak 20 cm-ko inguruko diametroa izan dezakete. Gizakiak produzitutako angurriak, berriz, 60 cm-koak izatera ailegatu daitzeke. Fruta meloiaren antza du, baina mamia gorri kolorekoa dauka eta hazi beltzak ditu. Azalean, berde argi eta ilun arteko tonuak dituzten lerroak ikus daitezke.

Taxonomia[4][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angurria ofizialki 1753. urtean aurkitu zen. Carl Linnaeus-ek Cucurbita citrullus[5] izena eman zion. 1836an generoa Citrullus izatera pasa zen, Citrullus vulgaris izenpean. Heinrich Adolf Schrade botaniko alemaniarrak eman zion izen berria.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Citrullus lanatus 1904.jpg

Nahiz eta taxonomia formala ez zitzaion 1753. urterarte eman, angurriaren historioa askoz luzeagoa dela frogatu da.  Izan ere, arkeologoek aurkitutako angurri hazi zaharrenak (neolitokoko denboraldikoak) Egipton agertu ziren[6]. Egipziarren zibilizazioaren 20. edo 21.(ez dago argi) dinastiaren Nibsoni in Deir el Bahari apaizaren hilobian aurkitu ziren. 2004an, 5000. urte inguruko angurri hazi batzuk aurkitu zituzten Kalahari basamortuan. Beraz, Angurriak Afrikako erdialde-hegoaldean duela jatorria uste da[7].

Hala ere, angurriak ez daude bakarrik Afrikan. VII.mendean, Indian, angurriak lantzen zituzten. X. mendean, Txinara iritsi ziren. Mende berean, musulmanak Europara eraman zituzten(Espainara, hain zuzen). XVI. mendean kolonoek Amerikara eraman zituzten.

Laborantza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angurriak hazteko klima beroa behar duten landareak dira. 25 °C baino gehiagoko inguruneetan landatu behar dira. Etxeko baratzeetan, hasieran loreontzi batean landatzen dira, gero ondo ureztatutako lurzoru batera pasatzeko. Lurzoruaren pH-a 5.5 eta 7 artekoa izan behar da eta lurrak nitrogeno kopuru moderatu bat izan behar du.

Angurrian agertu daiteken izurri nagusiak Aphidoideak, Frutaren euliak eta Meloydogyneak dira. Hezetazun askorekin landatuz gero, zurina edo “Squash Mosaic Virus”-a agertu daiteke. [8] 

Produkzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko produkzio datuek diotenez, mundu osoko angurri produkzio industriala 118 milioi tonakoa da. Gehien produzitzen duen herrialdea Txina da, Iran, Turkia eta Brasilek jarraituta.

Elikadura eta nutrizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kontsumitzeko moduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angurria zapore gozoa duen fruta da. Normalean gordinik kontsumitzen da. Ohikoa da postre bezala edo entsaladetan ikustea. Zukua beste fruten zukuarekin nahasi daiteke ardoa egiteko. Angurriaren erabilera ohikoa da “Sangría” espaniar edari alkoholikoan. Haziak jateko lehortu eta txigortu daitezke, edo irin bihurtu ere. Txinan, adibidez, angurriaren haziak jaten dituzte urte berri txinatarra ospatzeko.

Nutrizio-informazioa[9][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angurriaren konposizio nutrizionala hau da:

  • %91 ura
  • %6 azukreak
  • %3 koipeak

100g angurrik 30 cal(125KJ) eta egunean beharrezkoa den C bitaminaren %10 ematen dute.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Wehner, Todd C.. (2008). Prohens, Jaime ed. «Watermelon» Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Springer): 381–418 doi:10.1007/978-0-387-30443-4_12 ISBN 978-0-387-30443-4 . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  2. «Cucurbita citrullus L. — The Plant List» www.theplantlist.org . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  3. «Citrullus lanatus | PlantZAfrica» pza.sanbi.org . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  4. (Ingelesez) Mallick, M. F. R.; Masui, M.. (1986-04-01). «Origin, distribution and taxonomy of melons» Scientia Horticulturae (3): 251–261 doi:10.1016/0304-4238(86)90007-5 ISSN 0304-4238 . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  5. «Vascular Plants» biodiversity.org.au . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  6. (Ingelesez) Wasylikowa, Krystyna; van der Veen, Marijke. (2004-11-01). «An archaeobotanical contribution to the history of watermelon, Citrullus lanatus(Thunb.) Matsum. & Nakai (syn. C. vulgaris Schrad.)» Vegetation History and Archaeobotany (4): 213–217 doi:10.1007/s00334-004-0039-6 ISSN 1617-6278 . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  7. «An African Native of World Popularity | Archives | Aggie Horticulture» aggie-horticulture.tamu.edu . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  8. (Ingelesez) Brickell, Christopher. (2004). The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening. Dorling Kindersley ISBN 978-1-4053-0353-8 . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.
  9. «Watermelon, raw Nutrition Facts & Calories» nutritiondata.self.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-06.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]