Aza

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Aza
Witte kool.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaBrassicales
FamiliaBrassicaceae
GeneroaBrassica
EspezieaBrassica oleracea
Barietatea Brassica oleracea var. capitata

Aza, edo zehatzago izateko buru-aza, azaburua edo azakoba (Brassica oleracea var. capitata) aza landare mota biribila da, aza-hostoak buru trinko baten bilduta dituena. Euskal Herrian aza mota ohikoena izanik, sarri aza izen soila erabiltzen da, beste barietateak adierazteko aldaerak proposatuz. Jatorrizko aza landarea (Brassica oleracea) bezala, landare belarkara hau biurtekoa da, baina urteroko gisa landatzen da. Barazki estimatuak izanik, batez ere egosia jaten da.

Izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aza mota honek izen ugari ditu euskaraz, historian zehar Euskal Herrian oso hedatua izan baita. Horien artean daude: buru-aza[1], azaburua[2] (bigarren adieran), azakoba[3], aza kobatua[4].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritzaren etorrerarekin eta basalandareen etxekotzearekin batera, Mediterraneoko jendea basa landarea kultibatzen hasi zen. K.a. 2500eko egiptoarrek ere jaten zuten aza[5]. B. oleracea milaka urtez landu dela uste bada ere, greziarren eta erromatarren garaiak baino lehen etxeko landare gisa izan zuen historia ez da ezagutzen. Bi zibilizazio hauek lorategietako landare gisa erabiltzen zuten. Fenotipoaren ezaugarri batuzk artifizialki hautatuz, itxura-ezberdintasun handiko aldaeren agerpenak mila urte gutxi batzuk hartu zituen. Hosto, buru, zurtoin eta infloreszentzia mota bat hobetsiz, gaur egun ezagutzen diren kultibar ugariak sortu ziren. Hostoak jatea nahiago izateak, hosto handiagoak zituzten landareak hautatzea ekarri zuen eta K.a. V. mende inguruan jada aza kizkurra (Brassica oleracea var. viridis) garatu zen. Hautaketa jarraitzean, hostoak trinkotze aldera joan zen, I. mende inguruan buru-aza (Brassica oleracea var. capitata) garatu zen.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorriz Europako hegoaldeko eta mendebaldeko kostaldeetakoa den landarea da. Bere jatorrizko ingurune geografikoan gainerako espezieekin duen lehiak itsaslabar kareharritsuetara baztertu dute, gatza eta karea ondo jasaten baititu.

B. olearacea basatia landare biurterokoa da. Hosto luzeen erroseta sendoa eratzen du lehen urtean, Brassica generoko gainerako espezieenak baino hosto haragitsuagoak eta lodiagoak sortuz, batez ere bere jatorrizko ingurune zailera moldatu behar izan duelako ura eta elikagaiak hostoetan metatuz. Bigarren urtean 2 metro altu den buruxka loredun bat eratzen du, lore hori txiki ugari sortuz.

Aza aberatsa da C bitamina, A bitamina, kaltzioa eta β-karotenoan, eta zuntz ugari du.

Landareak atal hauek ditu lurretik kanpo:

  • aza-kirtena (edo aza-ipurdia[4], aza-muskarra[4], aza-ondoa[4], aza-orpoa[4], aza-zangarra[4], aza-zurtoina[4], aza-zuztarra[4], aza-trontzoa)
  • aza-hostoak (edo azostoa[6], aza-orria[4], azorria[7])
    • aza-garak
  • aza-burua (edo azaburua[8], buru-aza[4])

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Babarrunak eta bere sakramentuak, horien artean aza egosia

Egosia, ozpinkian edo entsaladan gordinik jaten da. Egosia kontserba daiteke, baita izoztu ere aldez aurretik galdarraztatu ondoren, eta baita sauerkraut gisa prestatu ere (aza hartzitua, ongarri edo lagungarri gisa).

Euskal Herrian ohiko platerak daude azarekin, hala nola aza-zopa, aza-salda, aza-ilarrak[4], aza-lapikoa[9] eta abar. Tolosako babarrunekin jaten diren sakramentuetako bat da, hau da, lagungarri jartzen diren janarietako bat. Besteak txorizoa, odolkia, Ibarrako piperrak eta txerriki zati bat izaten dira.

Motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landaketa sasoiaren arabera, hiru aza mota dago:

  • Goiztiarrak: urtarril-otsailean erein eta ekain-uztailean jaso edo irailean erein et apirilean jaso
  • Sasoi erdikoak: martxo-ekainean erein eta uztail-abuztuan jaso
  • Berantiarrak: maiatz-ekainean erein eta azaro-martxoan jaso

Buru-aza mota (kultibar) ugari daude, batzuetan kultibar-taldetan sailkatuak formaren arabera:

  • Brassica oleracea var. capitata f. acuta, aza zorrotza
  • Brassica oleracea var. capitata f. alba, aza zuria[4]
  • Brassica oleracea var. capitata f. rubra, aza gorria[10]

Barietate hauek Brassica oleracea basa-espezietik abiatuta lortu ziren duela mende asko, gurutzaketa eta hautespen artifizialaren bidez, baldintza klimatiko desberdinetara egokitzeko.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  2. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  3. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  4. a b c d e f g h i j k l Euskaltzaindia. Orotariko Euskal Hiztegia. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  5. Euskonews. Aza. . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
  6. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  7. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  8. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  9. Eibarko euskara
  10. Euskaltzaindia. Hiztegi batua. . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]