Yucatán

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Yucatán
Coat of arms of Yucatan.svg
Administrazioa
Herrialdea  Mexiko
Hiriburua Mérida
Gobernadorea Rolando Zapata Bello
Laburdura Yuc.
Diputatuak 12
Geografia
Koordenatuak 20° 50′ 00″ N, 89° 00′ 00″ W / 20.833333333333°N,89°W / 20.833333333333; -89Koordenatuak: 20° 50′ 00″ N, 89° 00′ 00″ W / 20.833333333333°N,89°W / 20.833333333333; -89
Yucatan in Mexico (location map scheme).svg
Azalera 39.612 km²
Demografia
Biztanleria 1.955.577 biztanle (2010[1])
Dentsitatea 49.37 bizt/km²
www.yucatan.gob.mx

Yucatán Mexikoko 31 estatu federaletako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena, Yucatán penintsulan. Iparraldean, Mexikoko golkoa dauka, ekialdean, Quintana Roo, hegoaldean, Quintana Roo eta Campeche, eta mendebaldean, Campeche. 39.612 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2010ean 1.955.577 biztanle zituen.[1] Hiriburua Mérida da, estatuko merkataritza eta industriaren gune garrantzitsuena. 106 udalerri ditu. Espainiar konkista baino lehen, Yucatán penintsula maien kulturaren eskualde nagusia zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean, Mexikoko golkoa; ekialdean, Quintana Roo estatua; hegoaldean, Quintana Roo eta Campeche estatuak; mendebaldean, Campeche estatua.

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lautada zabala da, eta hegoaldean ehun metrotik beherako mendi-sail bat du. Kostaldea 360 kilometro luze da.

Klima eta tenperatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima tropikala da; batez beste, 18 °C-z gorako tenperatura du.

Flora eta fauna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yucatángo flora eta fauna
Cactus wren in Joshua Tree NP.jpg White-tailed deer at Marymoor Park.jpg Hawksbill Turtle.jpg Lightmatter flamingo2.jpg Cairina moschata.jpg
Campylorhynchus yucatanicus Odocoileus virginianus Eretmochelys imbricata Phoenicopterus ruber Cairina moschata
Standing jaguar.jpg Meleagris ocellata1.jpg Tayassu pecari -Brazil-8.jpg Ocelot.jpg Boa constrictor (2).jpg
Panthera onca Meleagris ocellata Tayassu pecari Leopardus pardalis Boa constrictor
Ceiba pentandra 0008.jpg Árbol de Guancaste.jpg Aloe Vera.jpg Cylindropuntia spinosior, with flower, Albuquerque.jpg Bixa orellana with fruits in Hyderabad, AP W IMG 1453.jpg
Ceiba pentandra Enterolobium cyclocarpum Aloe vera Cylindropuntia imbricata Bixa orellana

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1917ko mapa, Hammond's atlasekoa

1824an Yucatán Mexikoko estatu bihurtu zen; 1840an, ordea, Mexikotik banatu eta estatu burujabea izan zen. 1843an berriro ere Mexikorekin elkartu eta 1846an ostera banatu zen.

Kasten gerra izenekoak 1847tik 1855era iraun zuen. Maiak matxinatu ziren mestizoen eta zurien aurka; hasieran, maiek gerra ia irabazi zuten, baina haien arteko batasunik ezak, gudalekua utzi eta artoa ereitera joan izanak eta Estatu Batuek eta Espainiak zuriei emandako laguntzak garaipena eragotzi zien.

1850etik aurrera, borroka areagotu egin zen, batez ere ustez hizketan egiten zuen mirarizko gurutze batek maiak matxinatzera deitu zituenean. Maiek oihana utzi eta Chan Santa Cruz izeneko hiriburua eta santutegia sortu zuten, eta kutsu erlijioso eta militarreko estatu bat eratu zuten han. Maiek beren lurraldetik igarotzen zen Yucatángo burdinbidea eraikitzeko lanei eraso zietenean, zuriek haien aurkako erasoaldia prestatu zuten eta 1901ean Porfirio Díaz jeneralak Chan Santa Cruz hartu zuen. Mexikoko Iraultzak Chan Santa Cruz hiria maiei itzuli zien, baina haiek hiria utzi eta oihanera bihurtu ziren.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza da ekonomia-baliabiade nagusia: laboreak, barazkiak, fruta tropikalak, azukre-kanabera, tabakoa... Kostaldean arrantzak badu garrantzia, eta ekialdean abere-hazkuntzak (behiak, ahuntzak, hegaztiak, erleak). Oso industria gutxi dago. Pita landareaz egiten diren zuntzak, sokak, hamakak, ehunak lantzeko fabrikak dira garrantzitsuenak; gainerakoan, elikagaiak, edariak, tabakoa eta eraikuntzarako gaiak egiteko fabrikak.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kukulkan piramidea (Gaztelua), Chichén Itzá

Maien aztarnategi asko daude, eta horrek turismoa erakarri du. Chichén Itzá[2] eta Uxmal[3] Gizateriaren ondare izendaturik daude.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Macmillan, Palgrave, The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World, 823. orrialdea, Macmillan Publishers, books.google.es
  2.   Pre-Hispanic City of Chichen-Itza, whc.unesco.org, http://whc.unesco.org/en/list/483. Noiz kontsultatua: 2017-10-26 .
  3.   Pre-Hispanic Town of Uxmal, whc.unesco.org, http://whc.unesco.org/en/list/791. Noiz kontsultatua: 2017-10-26 .

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Yucatán Aldatu lotura Wikidatan