Ludovico Ariosto

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ludovico Ariosto
Ludovico Ariosto
Ludovico Ariosto, Tizianok eginiko erretratuan.
Datu pertsonalak
Izen osoa Ludovico Ariosto
Jaio 1474ko irailaren 8a
Reggio Emilia (Italia)
Hil 1533ko ekainaren 6a
Ferrara (Italia)

Ludovico Ariosto (Reggio Emilia, Italia, 1474ko irailaren 8a - Ferrara, Italia, 1533ko ekainaren 6a) olerkaria eta antzerkigilea izan zen, eta Italiako Berpizkundeko joera artistikoen eta jarrera izpiritualen aitzindarietako bat izan zen. Orlando haserre (1516) olerkia da haren lanik nabarmenena.

Hipolito d'Este kardinalaren zerbitzuan sartu zen, ganberako noble eta enbaxadore karguan (1503), eta orduan utzi zion latinez idazteari eta italiera hutsez hasi zen. Lehen poemak, esan bezala, latinez ondu zituen, Carmina (1493-1503) adibidez. Italieraz idatzitako lehen lan dramatikoetan Plauto eta Terentzioren eragin nabaria du: La Cassaria (1508), I Suppositi (1509). 1516an agertu zen, Ferraran, Orlando haserre poema epiko satirikoaren lehen argitalpena.

Alfonso d'Este dukearen babesa lortzeak gogo txarrez egin beharreko lanak alde batera uzteko aukera eman zion; garai horretakoak dira horrelako lanak egin beharraz kexu ageri den eskutitzez osatutako zazpi Satirak (1517-1525), hil ondoren argitaratuak. Beste komedia batzuk ere ondu zituen: I studenti (1518), Il nigromante (1520). La Cassaria (1508) eta, batez ere, La Lena (1528) obrak komedietan garaiko gizartearen ohiturak azaldu zituen. 1532an Orlando hasereren beste bertsio bat plazaratu zuen. Obra hori, Ariostoren hizkuntza poetikoaren joritasuna erakusten duena, Italiako Errenazimentu garaiko lanik onenetakoa da.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ludovico Ariosto

Ariosto, d'Este etxearen zerbitzuan ziharduen kapitain baten seme zaharrena zen. Hamar urte zituela, familia aitaren sorterrira aldatu zen, Ferrarara. Ariostok zuzenbide ikasketak egitea nahi zuen familiak, eta horrela lege ikasketak egiten hasi zen Ariosto (1489-1494). Ariostok gaztetatik erakutsi zuen olerkigintzarako zaletasuna, ordea, eta azkenean letrak ikasteko baimena eman zioten. 1499. urte arte humanitateak ikasten jardun zuen, baina ezin izan zituen ikasketa haiek sakondu, aita hil baitzitzaion 1500ean.

Seme zaharrena zenez, ordu arteko bizitza lasaia bertan utzi eta ordena txikiak hartu behar izan zituen etxekoei laguntzearren (lau anaia eta bost arreba zituen). 1504an Esteko Hipolito kardinalaren zerbitzuan hasi zen lanean. Kardinalaren zeregin diplomatikoetan hari laguntzea eta haren espedizioetan parte hartzea zen bere lana, eta oro har, arrisku handiko zereginak bete behar izan zituen haren zerbitzuan. Geroago, Lukrezia Borgiaren senar Alfontsoren zerbitzuan hasi zen lanean, eta harekin ere zeregin neketsu asko bete zituen.

Gortean lanean jardun zuen urteetan antzerki ikuskizunak prestatu ohi zituen, Terentzioren eta Plautoren obretan oinarri harturik. Bere ametsa literaturan jardutea zen, eta era horretako lanak eginez bere jaunek gorteko beste zeregin gogaikarrietatik libratuko zutelako itxaropena zuen.

1516an prestatu zuen Orlando haserre bere maisulanaren lehen argitalpena, eta han esaterako Hipolito kardinalari eskaintza egin zion, baina sekula ez zuen lortu agintariek bere zereginetatik aska zezaten.

Ariostoren familiaren egoerak ez zuen hobera egin, eta horrek eraginda Apeninoetako Garfagnana probintziako gobernadore kargua onartu behar izan zuen; ez zen kargu erraza, barne borroka gogorrak baitziren lurralde hartan. 1525 arte iraun zuen lurralde hartan. 1525ean Ferrarara itzuli zenerako bazuen diru apur bat aurreztuta, eta etxe txiki bat erosi ahal izan zuen bertan. 1528-1530 bitartean ezkondu zen Alessandra Benuccirekin. Ezkutuan ezkondu zen, baina hala ere, ezin izan zuen ekidin Eliza Katolikoaren zenbait mesede galtzea. Azken urteetan, dena dela, bere ametsa bete ahal izan zuen; bizitza lasaia, jakintzei eta olerkigintzari eskainia, emaztea, semea eta ama inguruan zituela.

Bere obretan sarritan adierazi zuenez, bere zeregin guztiak alde batera utzi eta literaturan burubelarri aritzeko grina zuen, eta azken urteetan bazen ere, lortu zuen.

Literatura lan nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orlando haserre olerkia izan zen Ludovico Ariostoren lan nagusia; hona hemen pasarte bat.

Ariostoren literatura lanetan komediak, olerki liburu batzuk, satirak eta Orlando haserre olerki epiko handia dira nabarmentzekoak.

Ariostok latinez eta herri hizkeran, bietara, idatzi zuen, eta bere ekarpen nagusia giro fantastikoa eta irudimena sentimendu unibertsalen azalpenarekin bateratu izana da. Pertsonaiak giro fantastikoan kokatzen zituen eta irudimen handiz lantzen zituen, baina giro horretan giza sentimenduak adierazten zituen, maitasuna, ohorea edo heroikotasuna besteak beste.

Bere lehenengo lan ezaguna Carmina (1494-1503) liburua izan zen, Tibulo eta Horazio erromatar olerkarien lanetan oinarri harturik egindako ariketa moduko zenbait idatziz osatua. Haren ondoren argitaratu zuen Rimas (Errimak, 1494-1516), maitasuna gai harturik herri hizkeran idatzitako lanen bilduma. Baina lan txikietan aipagarrienak Satire (Satirak, 1517-1525) dira, eguneroko gaiak kontagai harturik idatzitako zazpi satirak.

Komediari dagokionez, bost lan handi utzi zituen: La Cassaria (1508), I Suppositi (1509, Hipotesiak), Il nigromante (1520, Aztia), La Lena (1528) eta I Studenti (1518, Ikasleak, amaitu gahea). Herri hizkeran latinezko komediak imitatuz idatzi ziren lehenengo obrak dira, eta aipatzekoa da egileak antzerki klasikoaren eta edukiaren (errealista, bizia, egunerokotasunetik hartua) artean lortu zuen oreka.

Azkenik, bere obra nagusia, eta Europako Berpizkundeko maisulanetako bat, Orlando haserre izan zen. 1515ean hasi zen lehenengo bertsioa prestatzen, haina harrezkero bizitza guztia eman zuen hura berridazten eta zuzentzen. Hiru bertsio argitaratu zituen. Lehenengo bi bertsioak (1516 eta 1521) 40 cantoz osatuak dira. Bigarrenean eta hirugarrenean (1532) Bemboren eragina nabarmentzen da batez ere, hizkuntzaren erabileran eta estiloan. Hirugarrenean, behin betiko bertsioan, 46 tanto idatzi zituen, eta 1545ean beste bost erantsi zitzaizkion giunta edo eranskin batean. Azken bertsio horretan nabarmendu zen Ariostoren estilo eta poetika berezia.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ludovico Ariosto Aldatu lotura Wikidatan