Zuzenbide

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Justiziaren jainkosaren adierazpena, Rafael margolariak egina (Museo Vatikanoak, Erroma).

Zuzenbidea gizartean bizi diren pertsonen arteko harremanak eta euren portaerak finkatu eta xedatzen dituzten arau eta instituzioen multzoa da, justizia printzipioetan oinarrituta eta estatuak sustatua. Arau multzoa izateaz gainera, zuzenbidea moralarekin eta boterearekin estuki loturik dagoen kontzeptua da: zuzenbideak barnehartzen dituen arauak ongia eta gaizkia finkatzen dituen moral jakin bati dagozkio; beste alde batetik, zuzenbidea estatutik jaulki eta estatuaren hertsapenaz aplikatzen da.

Pertsona baten bizitzan present dago une oro zuzenbidea: jaiotzatik (eta umekia denetik zuzenbide zenbaitetan) eta hil ondoren, pertsona gisa banakoak dituen eskubideak eta besteekiko betebeharrak zehaztu, pertsonaren ondasunen jabetza ziurtatu eta bermatu, kontratuen bitartez beste pertsonekin dituen harreman ekonomikoetarako egitura bat definitu arlo honetan izan daitezkeen gatazkak bideratzeko, pertsona batek beste pertsona bati egindako kalte eta erasoen arduraduna izendatu eta horri ordaina eta zigorra eskatu eta estatuarekiko harremanak eratu egiten ditu. Pertsona banakoaz haraindi, zuzenbideak gizarte-ordenaren ongizatea eta segurtasuna legez zaindu ere egiten du. Erakunde eta herrialdeen arteko harremanak ere arautzen ditu. Zuzenbideari buruzkoa den guztia juridikoa dela esaten da; horrela zuzenbideak gatazka juridikoak ebatzi eta ordena juridikoa ezartzen duela esaten da.

Zuzenbidea osatzen duten arau multzoan hierarkia dago. Herrialde bateko konstituzioak, maila gorenean, herrialdeko printzipio nagusiak eta bertako hiritarren oinarrizko eskubideak zehazten ditu. Konstituzio honi jarraiki, maila ezberdinetako legeak jaulkitzen dira, herrialde bateko legebiltzar edo parlamentuak onartutakoak lehenik eta gobernuak lege horiek garatuz eta zehaztuz ezartzen dituen bestelako arauak bigarren maila batean. Azkenik, pertsona ezberdinen artean hitzartu eta sinatzen diren kontratuak ere bete egin behar dira, baina horietan ezin da legearen aurka ezer adostu. Une jakin batean indarrean dagoen arau juridikoen multzoa ordenamendu juridikoa da.

Beste alde batetik, arau horiek jalgi eta betearazten dituzten instituzio eta erakundeak ere sortzen ditu zuzenbideak. Horrela, epaileek arauen aplikazioa eta interpretazioa eginez, hiritarren artean sortzen diren gatazkak ebatzi eta pertsonen eskubideak baieztatzen dituzte, horiek urratuak izan direnean, epaia emanez. Pertsona batek legea hautsi duela frogatzen bada, epaileak horri zigorra jarri (gartzela-zigorrak, kasu batzuetan; herrialde zenbaitetan, baita heriotza zigorra ere) edo bestelako neurriak hartzen ditu, legean oinarrituz betiere. Epaileen aurrean pertsonak ordezkatu eta hauen interesak aldezten dituzten pertsonak abokatuak dira. Epaileengana iritsi gabe, hiritarrekin duen harremanetan administrazio publikoaren egintza ere zuzenbidean oinarritzen da eta hiritarren babeserako baliabide anitz eskaintzen ditu, erreklamazio eta helegiteen bitartez. Polizia ordena publikoa zaindu eta pertsonen eskubideak bermatzeko dago, legea hausten dituztenak epaileen esku utziz.

Zuzenbidean arlo ezberdinak bereizten dira. Lehenengo maila batean, zuzenbide pribatua, partikularren arteko harremanak arautzen dituena, eta zuzenbide publikoa, estatuaren funtzionamendua erregulatu eta hiritarrekiko harremenak ezartzen dituena, bereizten dira. Zuzenbide pribatuaren baitan zuzenbide zibila eta merkataritza zuzenbidea daude; zuzenbide publikoan, berriz, zigor zuzenbidea eta administrazio zuzenbidea, besteak beste.

Zuzenbidearen izaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuzenbidearen balorazio ezberdinak egin dira: batzuen iritziz, zuzenbidea gizartearen ongizaterako eta justiziarako ordena izan beharko litzateke eta horretan ahalegindu behar da; ikuspuntu marxista batetik, zuzenbidea gizarte-ordena inposatzeko gizarte-klase baten tresna bat besterik ez da eta ikuspuntu neutro batetik, zuzenbidea arau-multzo bat besterik ez da, justiziarekin zerikusi handia edo txikia izan dezakeena[1].

Zuzenbidea eta justizia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuzenbidearen azken xedea justizia da eta horrela zuzenbidea osatzen duten arauak printzipioz bidezkoak lirateke, gizarte-ordena zaindu eta pertsonen eskubideak bermatzeko. Ildo horretatik, zuzenbide naturala eta zuzenbide positiboa bereizten dira. Zuzenbide naturala arau idatzien aurretik gizarteak ontzat eta bidezkotzat jotzen dena da, gizarteko jokabideak gidatu eta gizakiek berez onartzen dutena. Zuzenbide naturalean oinarrituz, gizarteak arau zehatzak osatu eta aplikatu egiten ditu. Justizia edo lege naturalean oinarrituz, arau juridiko horiek osatzen dute zuzenbide positiboa. Dena den, askotan ez datoz bat pertsonek beretzat nahi dituzten eskubideak, gizarteak eskatzen duen ordena eta arauek ezartzen dituzten xedapenak.

Justizia kontzeptua bera ere eztabaidatua da: batzuen iritziz, justizia Jainkoak finkatzen du eta horrela, zuzenbidea erlijio nagusiak ezartzen duten ordenan oinarritzen da herrialde zenbaitetan; razionalismoan, ordea, gizakia lege naturala arrazoitzeko gauza dela baieztatzen da, gizakiaren esentzian arakatuz eta ondoren gizakiak gizartean elkarbizitzeko moduak adostuz, Jean-Jacques Rousseau filosofoak aipatu zuen gizarte-kontratuaren bitartez esaterako. Lege naturala ezartzerakoan eragina izan duen beste pentsalari bat Immanuel Kant izan zen, norberak gizarte osora zabaltzea onartuko lukeen arau baten arabera jokatu behar duela baieztatuz.

Justiziaren bila, zuzenbidean nagusitzen diren printzipio nagusietako bat berdintasuna: legea guztientzat berdina da eta guztiei modu berean aplikatzen da [2]. Beste printzipio naturaletako bat bakea da: zuzenbideak gatazkak konpontzen saiatu behar da. Zuzenbide-estatuetan, askatasuna eta giza eskubideak ere bermatzen ditu zuzenbideak.

Zuzenbidearen iturriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuzenbidea arauek osatzen dute, baina ez edonolakoak: zuzenbidearen arauak juridikoak izan behar dira eta halatan, garrantzitsua da arau horiek nondik sortu eta zein diren zehaztea, zuzenbidearen iturriak finkatzea alegia. Euskal Herrian egun indarrean dagoen zuzenbideetan, iturriak dira legea, ohiturazko zuzenbide eta zuzenbidearen printzipio orokorrak, hurrenez hurren. Jurisprudentzia eta doktrina juridikoa ere kontuan hartu ohi dira. Ingeles tradizioari jarraitzen dioten herrialdeetan Common law sistema juridikoa izaten da indarrean eta bertan legea ez, baizik eta jurisprudentzia da zuzenbidearen iturri nagusia.

Nazioarteko zuzenbidean, berriz, herrialde bakoitzeko legeak ez dira aintzakotzat hartzen eta, ordena honetan, nazioarteko trataduak, ohiturazko zuzenbidea, zuzenbidearen printzipio orokorrak eta doktrina juridikoa ezartzen dira zuzenbide iturri moduan.

Zuzenbidearen irakaskuntza Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) Zuzenbide ikasketak egiteko aukera dago Leioa eta Donostiako kanpusetan, bai eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan (NUP) ere. Halaber, Deustuko Unibertsitatean eta Nafarroako Unibertsitatean (pribatuak) posibilitate hau badago. XVI. mendetik 1901. urtean itxi zuten arte, Oñatiko Unibertsitatean eskaintza hauxe egon zen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zuzenbide Aldatu lotura Wikidatan


  1. (Gaztelaniaz)   Atienza, Manuel (2008), Introducción al derecho, 47. orrialdea .
  2. "Princeps debet patere leges quas fecit" edo "Printzeak ere berak egindako legeak bete behar ditu" leloa aipatzen da horren haritik.