Durangoko plateruak

Durangoko plateruak
Datuak
Egoitza	Durango
Musika mota	Dantza, bertso eta musika taldea
Urteak	XVIII-XIX mendeak
Fundatzailea	Antonio de la Fuente, Juan Kruz de la Fuente, Escolastica de la Fuente,

Durangoko plateruak XVIII.-XIX. mendeetan Bizkaian bizi izandako zilargin, musikari eta dantzari familia izan zen. Garaiko dokumentuetan, plateros de Durango edo Durangoko zilarginak (Durangoco cidarguiñac) izenez ere aipatzen dira.

Kideak

• Andrés de la Fuente Marcos.
• Francisca Bolanjero Elorriaga.
• Maria Francisca Escolastica de la Fuente Bolanjero (Durango, 1749).
• Lorenzo Thomas de la Fuente Bolanjero.
• Dionisio Juaquin de la Fuente Bolanjero.
• Santiago Maria de la Fuente Bolanjero.
• Francisco Antonio de la Fuente Bolanjero (Durango, 1757-1834).
• Juan Cruz de la Fuente Bolanjero (Durango, 1760-1831).

Datu biografikoak

Ordurako modaz pasatzen hasia bazen ere, hauxe izan zen Durangoko zilarginen ohiko janzkera: lebita, praka motzak eta trikornioa.

Andres de la Fuente Burgosen jaioa zen, jatorriz gasteiztarra zen familia batean; hain zuzen, bera Gasteizera itzuli zen XVIII. mende erdi aldean, bertan Francisca Bolanjerorekin ezkonduz. Garai horretan hirian zortzi zilargin zeuden (tartean Santiago Bolanjero, Franciscaren aita); horretara, bikotea Durangora aldatu zen 1749 inguruan. Han jaio zitzaizkien seme-alaba guztiak.

Andresek Barrenkalean jarri zuen tailerra; han lan egin zuten seme-alabek ere. 1758an, Bizkaiko jaurerriko legeen arabera, agintarien aurrean bere "odol-garbitasuna" frogatu behar izan zuten. Zilargintzan aritzeko, kaudimen ekonomikoa eta gizartean status jakin bat behar izaten zen. Haien ekoizpenak anitzak ziren: fielen txuzo, elizetako kopoi-kaliz, kapa pluvial, kandelabro, ezkonsaritako gerriko-belarritako-mahaigaineko bitxiak... Haien bertsoetan ikus daitekeenez ekoizpenok enkarguz edo Durangon, Otxandion, Diman, Mañarian, Arratian, feria egunetan saltzen zituzten. Esate baterako, 1798an Durangon gaueko elizkizunetan erabiltzeko zilar-lanak enkargatu zitzaizkien, aurrekoak galdatu egin baitzituzten Konbentzioaren Gerra finantzatzeko. 1809an, Napoleondar Gerretan, Durangoko elizetako urrezko eta zilarrezko bitxiak tasatzea agindu zitzaien; bitxi horiek Bilbora eraman zituzten, Napoleonen tropengandik babesteko. Durangoko zilarginek eginiko lanak gordetzen dira hainbat elizatan, esate baterako Axpe-Busturiako eta Dimako kopoiak, Gizaburuagako koroa, Berrizko txuzoa edo Mallabiako eta Arbatzegiko kalizak.

Oso alaiak omen ziren, herriko handikiekin harreman ona zuten, eta ez ziren politika kontuetan sartzen. Arratsaldero errosarioa errezatzen zuten Tabirako San Pedron, eta gero Izurtzara paseoan joaten ziren. Haien ohiko jantzia lebita luzea, praka motzak eta trikornioa izaten zen; ordurako modaz pasatzen hasia zegoen janzkera.

Escolastica, Lorenzo, Antonio eta Juan Cruz donadoak izan ziren.

Hil ostean, Antoniok eta Juan Cruzek bizitzan zehar lortutako jabetza gehienak ilobei laga zizkieten: Barrenkaleko 6, Artekaleko 12-14, Kalebarriko 46 etxeak; Kanpantorre-oste edo Matxino-estartan lurrak eta Iurretan (gaur Landako) Murueta baserria.

Herri-artista ezagunak

Maria Amalia Saxoniakoa. Fernando VII.rekin izan zuen zorigaitzeko bizitza, Durangoko zilarginek alaitu zioten une batez.

Durangoko zilarginek ospe handia lortu zuten, eta inguruko herriko jaietara asko deitzen zituzten. Arrakasta honen gakoa, agian, kantu gehienak herri xeheari eskeiniak izatea izan zen: haien bertsoetan nekazari, neskame, garraiolari, arrantzaleak dira protagonista, orduko gizartearen gehiengoa alegia, eta haien eguneroko bizimodua islatzen dute. Inoiz ospe honek ezusteko mesedea ere egin zien plateroei, hala nola Gasteiztik Durangorako bidean, Urkiolan bidelapur batzuek gelditu zituztenean; nortzuk ziren ezagutu bezain laster, libre laga zituzten bere zilar-karga guztiarekin.

Antonio dantzari trebea zen, eta askotan aritzen zen Escolastica arrebarekin bikotean. Juan Cruzek ere egiten zuen dantzan, baina batez ere bertso sorkuntzan nabarmendu zen; txistua ere jotzen zuen, eta Antoniorekin batera jartzen zion bertsooi musika. 1828an, ia 70 urte zituztela, Fernando VII. Espainiakoa eta Maria Amalia Saxoniakoa erregeak Durangon izan zirenean, anai biek haien omenez eginiko dantzetan parte hartu zuten:

«	Sacaron el baile largo ó aurrescu dos hermanos ancianos sexagenarios (cuasi septuagenarios) conocidos por los plateros de Durango D. Antonio y D. Juan Cruz de la Fuente, el primero flaco y estenuado, y el segundo gordo y obeso; bailaron ambos con mucha mas agilidad de la que podia prometerse de aquella edad; y tanto chocó a SS. MM. ver bailar con tanta ligereza a dos ancianos tan diferentes entre si, que S. M. la Reina, a quien nadie habia visto ni aun sonreirse desde su salida de la corte, al ver bailar el fandango con tanta agilidad al anciano obeso  D. Juan Cruz, como lo hubiera podido hacer un joven de veinte años; la salió la risa en términos que no podia contenerla, y se dijo que en todo su viaje no se le habia visto sonreirse hasta entonces.	»
Beitia, Fausto Antonio de, eta Ramón de Echezarreta. Noticias históricas de la Noble y Leal Villa de Tavira de Durango. Bilbao: Imp. y Lib. del Euskalduna, 1868.

Transmisioa

Durangoko plateruek ez zuten lan literariorik argitaratu, eta bere sorkuntzen erreferentziak bide ez zuzenetatik heldu zaizkigu. Izan ere, Juan Cruz eta Antonio anaien artean sortutako kopla eta bertsoek sona handia lortu zuten bere garaian, eta lehen biltzaileek herriaren ahotik jaso zituzten:

• 1860ko hamarkadan, Jose Antonio Uriarte fraide frantziskotarra Durangaldean izan zen misioak ematen, eta hamabi kantu jaso zituen, "Durango cidarguiñen cantac" izenburupean.
• Iruñeako Revista Euskarak (1878 eta 1883 artean argitaratua), bost publikatu zituen, baina testuetan akats handiekin.
• 1884an, Antonio Truebak plateruen zenbait bertsoren erreferentziak eman zituen. Truebak hurrengo belaunaldiko familiako kide bat ezagutu zuen, Francisco de Sales de la Fuente, zeinak eskuizkribu bat erakutsi zion, hamahiru bertso sortarekin, doinua ere idatzia zuena (Truebak izenburuak bakarrik ematen ditu).
• 1897tik aurrera, Bartolome Ertzilla musikari durangarrak Colección de Cantos Vizcainos incluso los de los Plateros y los del Duranguesado arreglados para canto y piano lana argitaratu zuen. Guztira 35 kantu bildu zituen bertan, partitura eta guzti; hauen artean gutxienez 11 zilarginenak dira.

Urteekin, baina, kopla hauek eta egileak herri-memoriatik desagertuz joan ziren, "Hator hator" kantaren salbuespenarekin; zilarginen bi gabon-kantekin eginiko nahastea den hau askotan anonimotzat hartua izan da, eta zenbait musikariren moldaketak jasan ditu gaur egun nagusi den eredua finkatu arte. Bizi-bizi mantendu den kantu honen aldean, besteak ahaztuago gelditu dira harik eta XX. mende erdi aldetik aurrera zenbait ikerlarik berreskuratzen hasi diren arte. Adibidez 1961ean, Luis Villasantek artikulu batzuk argitaratu zituen Uriarteren bildumako bertsoei buruz, plateruak aipatuz. Eta batez ere Antton Mari Aldekoak 1984an egindako liburuaren eta 1987ean Uriarteren eskuizkribuaren argitalpenen ostean, zilarginen kantu batzuk hedapen handiagoa lortu dute; musika talde modernoek ere grabatu dituztelarik:

• Itxura denez, Durangoko plateruen kanta bat grabatu zuen lehen abeslari modernoa Amaia Uranga izan zen. 1992an izan zen hori, "Txisperuak" kantua "Lilura Urdinak" diskoan agertu zenean (Urangak euskaraz osorik argitaratu duen bakarra).
• Oskorri taldeak behin baino gehiago grabatu ditu zilarginen kantak: 1992ko "Badok hamahiru" diskoan, "Kausino, euskal filosofo" agertu zen; 1993ko "Katuen testamentua" izenekoan, "Ardiaren kanta"; eta 2001eko "Vizcayatik Bizkaiara" diskoan, "Astodunak".

Ekoizpena

Durangoko plateruen bertso eta kanten erreferentziak biltzea nahasgarria izan daiteke, argitalpen lekuen arabera izenburu ezberdinak eman izan zaizkielako. Zerrendatu ditugun hauetan, bertsoaren hasiera darabilgu erreferentzia nagusi gisa (alfabetikoki) eta iturriaren araberako izenburuak ere ematen dira (JAU = Jose Antonio Uriarte, RE = Revista Euskara, AT = Antonio Trueba, BE = Bartolome Ertzilla):

1. Amabi verso oneetan / Esan biar dogu / Erreguen armerubac / Nortzubec ditugun... / Chisperos (JAU) / De los chisperos (AT) / Armeruen cantac (BE). Garai hartako armaginen lan prozesuaren deskribapena.
2. Ardizain devoto bi... / Gaboneco cantac (AT, BE).
3. Arre, pocho, arre... / Astodunac (JAU) / Arre pocho (RE, AT) / Arrain salzaillia (BE). Arrain saltzaile baten peripeziak, generoa enbarkaziotik hartzetik, bezeroen etxeetara eraman artean.
4. Artuic mutil pichar bete ardo... / Gaboneco cantac (AT, BE) / Hator hator (finkatu den bertsioaren iturrietako bat).
5. Dueña, criada, sensañoc... / Las sirvientes (JAU) / Duña criada da sensañac (AT) / Dueña criada sensañac (BE). Zerbitzuko lanean aritzen ziren emakumeen zeregin eta kezkak.
6. Eraguijhoc mutil / sirrin sarran sirrin sarran... / Gaboneco cantac (AT, BE) / Hator hator (finkatu den bertsioaren iturrietako bat).
7. Ez naiz orain artian / Guelditu baquian... / Aita Palacios (JAU, RE, AT, BE). Esan bezala, plateruak oso eliztarrak ziren; eta bertso hauek Palacios abizeneko apaiz baten bertuteei gorazarre egiteko baliatzen dituzte.
8. Gura dabenac beriala / Ardijen cantaric... / Pulga (JAU) / Arcacusua (AT). Arkakusua, garai hartan ugaria zen bizkarroia, eta haiek kontrolpean izateko egin behar izaten zirenak.
9. Milla ta zazpireun / Ta larogueta amairu / Cer pasau jaten aurten / Cantatu naiogu... / Arratia (JAU) / Dimaco fiestak (RE) / Viaje a Arratia (AT). Oinezko bidaiari / garraiolariek izaten zituzten zailtasunak.
10. Orain nua cantatzen / Neure vicitzia / Marineru bat naiz, ta / Daquidan guztia... / Marinela (JAU) / Marineros (AT) / Marineruen bicitza (BE). Marinelen eguneroko bizitzaren deskribapena: arrantza operazioak itsasoan, arrainaren salmenta lehorrean, eta irabazien banaketa kofradian.
11. Orainche beriala / Cantatzera nua / Iru euli generuen / Persecuciñua... / Eulijac (JAU, RE) / De las moscas (AT). Gizakiak zein animaliak gogaitzen dituzten euli nardagarriei eskeinia.
12. Sagar azal ederra / Barruba ustelduric... / Manzana (JAU) / Zagarra (RE) / Monzona (AT) / Sagar ederra (BE). Beste kantuekin kontraste nabarmenean, gai iluna dute bertso hauek: itxura ederreko sagarrak pozoituta egon daitezkeela ohartu. Bide batez, orduko osagileen ohiko prozedurak ikus ditzakegu.
13. Secreto andija da, ta / Maravillosua / Causinuen liburuan / Aguerturicua... / Causino (JAU, AT) / Viva alegrijha (BE). Bizipozaren aldeko aldarria.
14. Sin alabar la parte / Abijetan naiz ni / A componer seis versos / Erloju bateri... / Relox de Dima (JAU) / Reloj de Dima (AT).
15. Urteillic abendura / Ifintera nua / Versuac necazalien / Alabacinora... / Necazarijenac (JAU) / Asuntos de caseros (AT) / Baserrico cereguiñak (BE). Baserritarren lanen deskribapena, hilerik hile.

Bertsoak

Aita Palacios

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

AITA PALACIOS 1 Ez naiz orain artian Guelditu baquian Berso olgagarrijac Ifini artian Orain paratzera nua Guztientzat gustoz Alabatzen dedala Aita Palacios. 2 Bereinca bere amari Sortu jaconian Guztizco seme on bat Bere sabelian Eguija predicatzeco Pulpitu ganian Gueisto deunga guztijac Zucendu artian. 3 Noc iracatsi cion Lelengo letria Ac bere bai izango dau Ceruban gloria Atera cebalaco Dicipulu ona Zarauzco comventuban Icusi leiquiana. 4 Zarauzco comventutic Gugana etorten da Escuban curutziagaz Aldatz gora beera Bidian datorrela Icerdiz beteric Gugana orregatic Contentuz bateric. 5 Ceimbat ta ceimbat bidar Misino santuban Negarrez euqui gaitu Elessa barruban? Eguija esaten deuscula Pulpitu ganetic Arren apartau gaitian Vici oquerretic. 6 Guztiz bere vijotza Dalaco noblia Biar dira bere itzac Ondo gordetia Batbere aztu bagaric Garian artian Guero euqui daigun parte Ceruco glorian. 7 Ceruba gura dabenac Gueroco logratu Aita Palaciosen itzac Viotzian sartu Batere urten bagaric Bere itzetatic Bestela izango ez da Inundic gauza onic. 8 Contu ta arrazoija Emon biarco dau Cerura juango bada Gure arima Escubata bularrian Bacochac imiñi Consideracinuagaz Jaungoicuagaitic. 9 An daucagu guessua Guztiz sicaturic Gueure Aita Palacios Gaztiac gugaitic Orain eguin biar dogu Guztijoc batera Cumplidu bere itzac Emendic aurrera. 10 San Francisco Asiscua Icusi bada iñoz Bere irudi bat da Aita Palacios. Bera icusijagaz Biguntzen ez dana Ez da izango iñoz Jaunaren laztana. 11 Amabi verso oneec Entzun dituzanac Mesede eguin beide Ave Marija bat Orain errecetiac Viotz viotzetic Aita Palaciosen Osasunagaitic. 12 Beti dabillan leguez Guztijen onian Argaitic paratzen da Pulpitu ganian Eta Aita Palacios Olan icusiric Negarrac urteten deust Viotz viotzetic.

»

Ardiaren kanta

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua.

«

PULGA 1 Gura dabenac beriala Ardijen cantaric Datorrela nigana Esango diot nic Celango gueistua dan Uda guztiraco Baquian dagozanac Ondo penetaco. 2 Oneec jayoten dira Edocein lecutan Endemas badago autsic Eche esquiñetan: Eche ladrilluzcua Ezpadago garbi Duda baga egongo da Anega bat ardi. 3 Gaztaña coloreco Ardi berenuac Lau oin dituz laburrac Bi luciaguac Atzetic daucazan leguez Oin bi luciago Agaitic nai dabenian Eguiten dau salto. 4 Dauca barriz picu bat Ardi picaruac Jostorratz minen miñena Baño oquerragua Nai dabenian sartzeco Nai daben lecutic Distinguidubagaric Pobre aberatsic. 5 Munduban guichi dagoz Ain vijotz nobleric Ardija artu ezquetijo Botaco dabenic Igortzi baric ondo Atz biren erdijan Edo atzazcalacaz Anche il artian. 6 Ardija artzen dabenian Entero dago poz Mai ganian ilteco Atzazcalacaz closc Endemas euquiten badau Dempora ascuan Alcondarien pleguian Picatzen colatsan. 7 Ardijac picatu arren Gentien aurrian Ascoc erabilten dau Escuba guerrijan Atz bat aguan bustiric Igortzi ta igortzi Alanche ateraten dau Ardi bat, edo bi. 8 Beste ascoc ez dauco Batbere moduric Gente guztijen aurrian Artzeco ardiric Guero cer eguiten dau Echera juanda Mentana oste batetic Banan, biñan bota. 9 Chacurrari ezteutso Emoten baqueric Lepuan daucan lania Guztiz quendu baric Bestela izango leuque Dudarican bague Ardiz lepo guztija Bete, guztiz bete. 10 Acerijac bere ardijac Onan quentzen ditu Uretan musturreraguiño Sartuta gueldichu Aguan daucala bedar bat Ardijac batzeco Guero bete dagoanian Bertan ichiteco. 11 Gura dabenac echian Euqui ardi guichi Escubetan ichusquija Erabilli sarri Bota lelengo ur pusca bat Ondo garbitzeco Bestela ardijac ez dabe Baqueric emongo. 12 Amabigarren versuan Esango dizut nic Mendaroco alerubac Ez dabe ardiric Beti dabiltzalaco Tiraca bultzaca Uretan biarrian Guztiz arraztaca.

»

Arratia

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua.

«

ARRATIA 1 Milla ta zazpireun Ta larogueta amairu Cer pasatu jaten aurten Cantatu naiogu Inducira noiala ni Fiesten atzian Esaten nebala sarri Imenganian. Ay, ene, ai ene, ai ene bada. 2 Momocho tambolinagaz Atabalaz Pepe Nic zapatac, calcerdijac Besapian bere Ecin eguin aldatza Guero aldapia Inducijan eguiteco Lelengo dantzia Ay ene... 3 Piestaco eguna Pasatuta guero Beste egunian penia Echera etorteco Eurijac cirian partez Guelditu bagaric Eneucan balore asco Urteteco andic. Ay ene... 4 Chominen Balencianiagaz Urten neban andic Juan nintzan Gibraltaño Casi busti baric Andican Mañarira Labandu ta jausi Mallatuarren gorputza Azurric ez ausi. Ay ene... 5 Mañarira jatsi nintzan Sopia becela Altzi sicuric bagaric Burutic oñera Tabernaco sucaldian Berotu ecinic Chacolinec erre arren Egur carga onic. Ay ene... 6 Icusiric nenguana Aimbeste bustiric Ecarri eustan capia Chacolinec goitic Batu neitiela ondo Erruquiz beteric Ceure gorputza bustita Olan euqui baric Ay ene... 7 Berac eta bere emazteac Ondo artu arren ¿Ce importa zan ez pajacun Eurija guelditzen? Celan egongo nintzan ni Contentuz beteric Batetic mallatubagaz Bestetic bustiric? Ay ene... 8 Echera eldu eta Esan neban sarri Ez ostera fiestara Inuenganeti Agaitic esaten dabe Guizon agudoac Ez dabiltzaz ondo Munduban zoruac Ay ene... 9 Vici nazan artian Iñor bot erruqui Dimaco nescatillac Zorro autsacgatic Datozanian guessuac Esango dabeela Carguia ezin sufriduric Aldatz gora bera. Ay ene... 10 Oneec onan icusijaz Ez dana biguntzen Celango galtzaidubac Izan biar daben Ondo litzate icustea Inuenganeco Len icusi eztabenac Desenganatzeco. Ay ene... 11 Cembat eta cembat bider Icusten ditut nic Iru zorrogaz buruan Ondo cansaduric Itantzen eche batian Autsic biar bozu Onelan euqui bagaric Arren esan eizu Ay ene... 12 Buruban dacarren autsa Ajustau artian Asco entzun biar dabe Euren arpeguijan Balijo dabena amar Emon sei laucuan Ez dot gueijago esan gura Amabi versuan Ay ene...

»

Astodunak

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

ASTODUNAC [Leloa] Arre, pocho, arre Arre asto arre Arre malhechoria Arre bada arre. Isso, is iisso, isso Ortic cec arua Beti baña oquerretic Asto berenua. 1 Ni naz emacume bat Arrain saltzallia Marinelac ichasotic Dacarren guztia Nai besigu, nai legatz Atun sardinia Nai chirla, nai mielguia Baita anguillia. 2 Ichasuan chalupac Ni nago beguira Marineru prestubac Cer dacarren billa Badacarden gauza onic Euren chalupetan Ventiak emongo deust Pena vijotzian. - Arre, pocho [Leloa] 3 Amarrac jo artian Izotz andi baten Oñak billosic nago Arraiñac garbitzen Sesto artian guero Ondo plegatzia Astuan carguetaco Daucat nic penia Arre, pocho, arre, arre Arre bada astua Arre asto mucar Beti beticua Isso is, isso isso Iso iso bada Au da asto plaguia Isso berenua. - Arre, pocho [Leloa] 5 Iñor bada munduban Erruquiorra Nigan aurquituten da Munduban al dena Ez jan, ez loric eguin Beti arrastaca Gauza onen barriric Nic ez daquidala. 6 Echera sartu bague Arre bada astua Urrinchu juateco Artuizu gogua Or jausi emen altza Lupatza artian Edurra ta eurija Dodala ganian. 7 Arre, pocho, arre, arre Arre asto arren Jo, ta jo eguin arren Beti lecu baten Isso is... Iss... Iso... iso Baldin artzen bot arri bat Galduco aut betico. 8 Neure vicimoduban Jan biarco badot. Gabaren gaberdijan Urten biarco dot Aldatz gora, aldatz bera Illun illunian Pauso tristeric asco Dodala aldian. - Arre, pocho [Leloa] 9 Gabaz ta egunaz nabil Neure astuagaz Carguia jausirican Guztia galdubaz Argatic izaten ditut Fortunaric asco Portuban errial bat Aforan sei lauco. 10 Arre, pocho, arre, arre Au da astuen otza Au noc erosi erai eustan Asto buztan motza Is... Is... Asto judeguba Asto batec emoteco Au doc tormentuba. 11 Yagui zaite gentia Ya orduba dozu Zortzi legua eguinda Atetan naucazu Or duzu lebatz fresco Bart urtenicua Emen nago otzac illic Bai icustecua. - Arre, pocho [Leloa]

»

Dueña, kriada, seintzainok

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

LAS SIRVIENTES 1 Dueña, criada, sensañoc Cantatzera guaz. Beti beti servietan Nola gauden penaz: Eman ecinic gusturic Dueñiac planchiaz Oguijaz crijadiac Sensañac umiaz Estrivillo Au da penia, ay ene, Au da penia. 2 Lelengo dueñiac dauco Cereguinic asco Planchia, orraztu, josi Eche guztiraco Argatic euquiten dabe Bacochac echian Biar asco eguin daijen Dagozan artian. Au da penia & 3 Sarri ascotan planchiac Dauca larrituric Aguinetaco minagaz Ecin sufriduric Orregaitic biarrian Biarrac eraguin Esaten dabela sarri Ez daquit cer eguin. 4 Egunic falta bagaric Beti da orraztuten Echeco gente guztija Amarrac baño len Ezpadabil gueldirochu Buruco ulian Laster urten biarco da Daguan echian. Au da & 5 Orraztu ezquetio Salia artu guero Ordu batac jo artian Josten eguiteco: Maija guztiz cumpliduric Ostera gaubian Afaldurican gabe Amaiquetartian Au da & 6 Bigarren crijadiac Dauca trabajuba Ecin acertau graduban Bere lapicua. Maijan esan ez daijen Coleraz beteric Lapico bat egosteco Ez dauca moduric. 7 Onen cargubac dira Sustancijazcuac Sisen, oquela, urdaiqui Gobernetacuac: Baita bere arrain fresco Baitabere egazti Baña cuidao catubari Esan arin zapi. Au da & 8 Persecuciñoa dauca Catuba miaoca Ostera echeco andria Beti aguiraca. Baña cer eguiten dau? Edarria arturic Iturrira barre carcar Osasunagaitic. Au da & 9 Irugarren seinzañac Dauca bai penia Egun guztijan besuan Seña euquitia Sein asco da munduban Sensaña laco bi Argatic egoten da Jasarrita sarri. Au da & 10 Negartija bada seiña Bauca cereguinic Ua, ua esan eta Ecin issilduric Osterantzian bere Gabian gabian Beguiric itxi baric Oyaren ganian. Au da & 11 Ostera izaten bada Sein hori gueistua Seinzañac bai pasauco dau Purgatorijua. Ez lepuan, ez echera, Ez ibilli gura Beriaz urtetiarren Uletatic tira. Au da & 12 Onegatic munduan Dinuenac gaizqui Eztau bere echian Cereguinic euqui: Amabi verso oneetan Acábauric dago: Beti dagoz penapian Ecin da gueiyago. Au da penia, ay ene Au da penia.

»

Eulijak

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua.

«

EULIJAC. 1 Orainche beriala cantatzera nua Iru euli generuen Persecuciñua. Nola dan cristaubentzat Udaco plaguia Alemaninentzaco Compara baguia. 2 Guessoric daguana Ondo erruqui dot Endemas balego oian Eulijaquin iñoz Ichico ez deutselaco Daguan lecuban Nosbait sartu bagaric Eulijac aguan. 3 Gueissuac daucan laguna Abijatzen jaco Erruqui andijacaz Eulijac quentzeco Alperric ibillico az ussatuten beti Amaica juango jacoz Amabi etorri. 4 Ezpata-eulijac dira Beste generua Alemaninentzaco Tormentu gueistua. Chit barrura sartzen deutse Ispi berenua Gogorra izan arren Ganaduben narruba. 5 Alemanina gueissua Oneec galtzen dabe Cergatic gorputz guztija Zulatuten deutse: Eguzquijen urtetic Illuntzi artian Ibilten dirialaco Euracaz aldian. 6 Saman imini arren Arbolen orrija Uste dozu orregaitic Dala defensia? Ori da erruquitasun bat Jabiac arturic Orregatic eulijari Ez deutsa arduraric. 7 Mando-eulija dogu Beste generua Zabal ta biribilla Zapua langua Beti beti yabilcola Guillica tripian Mandua osticoca Imiñi artian 8 Oneec diraz eulijac Munduan jaijuac Generoso guztijac Cacastutecuac Aimbeste dira munduban Nun principalmente Arrain, fruta lecubetan Faltarican bague. 9 Ormaco miarmia Beti da beguira Aurrian sare andi bat Berac ifiñita Pentsaurican eulija Juango jacola Bai baleuca onduan Azucar tontorra. 10 Eguac daucaz eulijac Jaunac ifiniric Orregatic marmiaren Ez dauca bildurric Eulijac ez dabe gura Ormaco zulua Ezpada eguzquitan Ezti lapicua. 11 Africatic etorten dira Chori genero bi Bata da guztija baltza Bestia azul zuri. Datoz eulijac jaten Guelditu bagaric Ito ez gaijezan eulijac Amorruz beteric.

»

Gabonetako kanta (1)

Bartolome Ertzillaren "Colección de Cantos Vizcainos incluso los de los Plateros y los del Duranguesado arreglados para canto y piano" (1897) idazlanetik ateratako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

Ardizain devoto bi amodijho andijhas Jesusegana duas jhanari gustijhas batac darua esnia bestiac estijha aurra consolatzeco biardan guztijha.

»

Gabonetako kanta (2)

Bartolome Ertzillaren "Colección de Cantos Vizcainos incluso los de los Plateros y los del Duranguesado arreglados para canto y piano" (1897) idazlanetik ateratako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

Artuic mutil pichar bete ardo da guacen ariñ echera Gabon gaba celebratzeco Aitaren da Amaren onduan icusioc Aita barreca Ama berechit contentus icusioc Aita barreca Ama berechit contentus baita neuc bere celango traguac lenego esan da Jesús. Visigu errieu assurrac ondo chupanco degus.

»

Gabonetako kanta (3)

Bartolome Ertzillaren "Colección de Cantos Vizcainos incluso los de los Plateros y los del Duranguesado arreglados para canto y piano" (1897) idazlanetik ateratako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

Eraguijhoc mutil Eraguijhoc mutil sirrin sarran sirrin sarran aurreco tamboliñori gastañac eguin artiac gastañac eguin artian sipli sapla sipli sapla plist, plast, plist, plast, Pum gabon gaba celebratu desagun.

»

Kausino

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

CAUSINO 1 Secreto andija da, ta Maravillosua Causinuen liburuan Aguerturicua Ez diamante, ez perla Ez urregorriric Alegrantzija baiño Ez dago oberic. 2 Escolia ederra Daucagu munduban Señaczañac alegrija Aurrari cantetan - Ez diamante 3 Causiñoc esaten dau Lelengo tomuban Alegrija dala onena Viciteco munduban. - Ez diamante... 4 Munduco tristecia Melanconiña da Ta au gueisso moduan Onan quenduco da - Ez di 5 Gueure jaquiturija Izan da, ta izango da Ez iñori gachic eguin Jaunaren bildurra. - Ez diamante... 6 Artu alegrija Tristecia ichi Causinuen liburua Beti presente euqui - Ez diamante...

»

Marinela

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

MARINELA Estribillo Ichasandiric, ichasandiric, izaten badot alturan, nago gueldiric 1 Orain nua cantatzen Neure vicitzia Marineru bat naiz, ta Daquidan guztia Caistic alturara Ichas zabalian Nola nabillan á remo Chalupen ganian. 2 Gossian asten jataz Iruric lauretara Atetan diadarrez Iru nescatilla Jagui naitiala laster Jaunen icenian Bestian pronto dira Chalupen ganian. 3 Banua gueldi gueldi Porturican barran Lanchaco erremuba Arturic escuban Errezatzen Jaunari Viotz viotzetic Emen ito dirian Difuntubacgaitic 4 Barria pasaurican Ichas zabalera Emen abijetan naz Arraiñac artzera Neguban otzac illic Oñac andituric Udan barriz beruagaz Guztiz quiscalduric. 5 Gosseco bostetati Iruri lauretara Chalupan dragolia Escuban cordela Champela beraunagaz Ichas zabalian Amu bat dacardela Legatza aldian 6 Igarri ezquetio Berandu dodala Artu ditudan arrañac Dacardaz portura An abijetan jataz Iru nescatilla Lonjara eruaten Ecarten dodana. 7 Lonjara eruan da Lur ganera bota Erremata eguin arte Anche egoten da Guizon bat deadarca Ez dala ez caru Amaica maravedi Nai dabenac artu. 8 Erremata eguin da Darue pisura Arturic banan binan Lurretic sestora Pisuban iminiric Sesto andi baten Cembat quintal dirian Dagoz asentatzen. 9 Bacochari beriac Pisatu ezquero An da mayordomua Diruba artzeco Asentadore biri Lelengo itanduric Ia cembat jatorcan Contu guztijari. 10 Contubac eguin eta Diruba bertan ichi An dago mandazaña Beguira arraiñari Garbitu artian guztiz Portuco iturrijan Bestela ez da fijetan Oraingo gentian. 11 Ta mayordomo Jaunau Dirubac arturic Dua bere echera Contentuz beteric Domecan juaten jacaz Chalupen jaubiac Derechoz dirubac artzen Bacochac beriac. 12 Dirubac artu ezquero Duaz bere echera Euren compañiari Partilla eguitera Partilla eguin eta Astelen gossian Barriro juaten gara Chalupen ganian. 13 Jayo nintzan munduban Bai marineruba Ichaso zabalian Beti ibiltecua Fraca luze bategaz Chamarreta azula Ebillac biribillac Inglesen modura. 14 Ichaso zabalian Ibillijagaitic Askotan etorri naz Arraiñic bagaric Au da oficijua Artu nebana nic Erruqui ez nabenac Ez dauca vijotzic.

»

Nekazarijenak

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

NECAZARIJENAC 1 Urteillic abendura Ifintera nua Versuac necazalien Alabacinora: Alan merecitzen dabe Edocein lecutan: Eurac ez balitzatez Cer dago munduan? 2 Euren biar principala Lelengo illian Escubariaz basora Orbelen atzian Guero baturic burdijan Al dayen guztijac Aida churi esanagaz Daruez idijac. 3 Ceceilla bigarrena Nabuac ecarteco Solotican echera Idijarentzaco Loditu ditezan ondo Emoten deutsez sarri Erraldiac eguin dayan Amazazpi ta erdi. 4 Martija irugarrena Laijetacua da Nescatillac mancatzeco Oficijo ona da. Ezpaleuquiez bitartez Egurrac inausi Edo artua gobernau Ecin leitez vici. 5 Aprilla laugarrena Garijac jorratu Lelengo escu bijacaz Biarco dau sastu Bestela araquetan Eguitiagaitic Utsa balijoco deutse Artzeco gauza onic. 6 Mayatza bostgarrena Artuac ereiten Satsac campora atera Lur moquillac austen Eguzqui galda galdan Icerdiz beteric Vijotza biguntzen deust Olan icusiric. 7 Baguilla seigarrena Jorratu soluan Artua achurragaz Eguzqui beruan Gorputza macurturic Gossetic gabera Ill ez gaizan gosiac Dabiltzaz onela. 8 Garagarrilla zazpi Garijac batzeco Artua bigarrengoz Guztiz jorratzeco Garijac ebaguiric Bacochac soluan Metac ifintzen ditubez Lau, bost, sei lecutan. 9 Abustuba zortzigarrena Nabo ereitia Bitarte onetan barriz Garijac jotia Sei guizonec tipi tapa Guelditu bagaric Beste batec artziagaz Ecin garbituric. 10 Irailla bederatzi Frutac guztiz batu Guero calera etorri Jasarri ta saldu Saldu ta guero echera Ganillac batzera Eta gaztañiari Beguiratutera. 11 Urrija amargarrena Baturic artuac Guero abijetan dira Ereiten linuac Gaztañac jatzi artian Arbola puntatic Maquilla luce bategaz Bat ichi bagaric. 12 Cemendija amaica Garijac ereiten Beste biarric soluan Ez dabe eguiten Gossian goss jaiquita Biarra eguitia Ezpadauca calian Eznia saltzia. 13 Abenduba amabi Artuac zuritzia Mutil nescatillentzat Ondo alegria Endemas badagoz bertan Braulio ta Pepe Olguetan pasetaco Biar eguin gabe. 14 Lelengotic acabura Ondo pentsaturic Nor da necazaliai Urr emotecoric? Bestela interes guztijac Libreric campuan Ondraubac diran partez Edocein lecutan.

»

Relox de Dima

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua.

1
Sin alabar la parte
Abijetan naiz ni
A componer seis versos
Erloju bateri.
No salgo por el relox
Ifintera nua
Sino que es la musica
Neure gustocua

2
Los reloxes pues todos
Ecustecua da
Solo porque es mui sutil
Genero guztira
Y esto digo de veras
Vijotz vijotzetic
Cada vez que le oigo
Nauco zoraturic.

3
Cuando le miro digo
Neure buruari
Jesus que el ver es gusto
Edocein lecutic
Diciendo de esta suerte
Ay ce penia dau
Bendita sea la mano
Ceñec eguin eban.

4
Solo quisiera saber
Neu naizan artian
La musica que tiene
Noc iminija dan
Para darle las gracias
Al banei bertatic
Porque tiene un estilo
Bestec ez langoric

5
Quien no oye sus secretos
Gusturic ez dauca
Y el que deja de verle
Lastima asco da
Pues que asi en el mundo
Gauza obagoric
Sin ofenderle á nadie
Musicaz beteric.

6
Ya no tengo que decir
Seigarren versuan
Estoi en que le acabo
Biar dan moduban
El que creer no lo quiera
Diñodan guztijan
Esta el relox en Dima
Jauregui barrijan.

Sagar ederra

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

MANZANA 1 Sagar azal ederra Barruba ustelduric Ceimbat dagoz munduban Lastimaz galduric. Guero batec jaten dau Sospecha bagaric Pentsauric ez daucala Barruban damuric. 2 Mallaturic lurrian Daguan sagarra Arechec izango dau Ventaric onena Alan icusten ditu Lecuric ascotan Sagar onena dala Arracaz barruan. 3 Ceimbat dagoz munduban Dolorez beteric Sagarrac gach eguinda Iñoc jaquin baric? Belarritic ocotzera Guztija llagauric Beste lecuric asco Sufridu ecinic. 4 Sagarrari beguira Ichiten ez bajaco Ecarri leique gero Conturican asco Cergatican azala Euqui arren gorrija Barruba euqui leique Ustelduric guztija. 5 Sagarra jan artian Guztiz da gustoso Baña guero izaten da Gustuba veneno Daucalaco sagarrac Barruan berguicena Jan artian guztija Igarten ez jacona. 6 Sagarra janda guero Egon ecin danian Beragan esaten dau Cer dot nic aldian? Ez ardaua edateco Ez oquela ez urdairic Ezpada utsic saldia Beragaz bacarric. 7 Guero esaten deutso Biarren danari Osatu eguin naizu Jaungoiguagaitic. Issilic iñoc jaquin baga Cer pasetan jatan Bestela caratula bat Biarco dot arpeguijan. 8 Lelengo egunian Sangrija besuan Beste egunian purga Gosseco bostetan Laugarren egunian Bañuban sarturic Zortzi egun osuetan Batbere jan bagaric 9 Iru egunic baten Juango da echera Azoguezco untura Emongo dabena Guztija coipaturic Oñeric cocotera Agoti imini artian Adurra darijola. 10 Ceimbat icerdi triste Bitarte onetan Pasau biarco ete dau Osatu artian Atzca bere buruba Ecin sufriduric Esaten dabela berac Ce sagar jan neban nic 11 Aurrera ezpadabil Bildur andijagaz Bere dempora guztija Biarco dau llagacaz Eztau aimbeste esan gura Gorputz llagatubac Bestela ecarri leique Eriotzaco orduba 12 Contuz vici biar da Emendic aurrera Bestela sagar ederrac Izan leique venta Erraz egongo dira Guztiz sinisturic Eztago larrosaric Arantza bagaric.

»

Txisperuen kantua

Juan Antonio Uriartek 1860 hamarkadan bildutako, eta 1987an argitaratutako bildumatik hartutako testua. Doinua Eusko Ikaskuntzaren webgunean entzun daiteke.

«

CHISPEROS 1 Amabi verso oneetan Esan biar dogu Erreguen armerubac Nortzubec ditugun Oneec ezpalitzatez Beti biarrian Cer egingo guenduque Guerria danian? 2 Gobernadore Jaunen Disposicinuan Dagoz materijala Fabrica guztijan Baita onche biar eguinac Bere escubidian Erreguen almacenera Eruan artian 3 Lelengo chisperubac Ifinico ditut nic Alan merecietan dabeela Ondo pentsaduric Fuelle osterarantzian Sinistu eizube Ezpadauco an chispa Ez da ecerbere. 4 Guztiz gossetic oneec Labia issioturic Forjetan asten dira Guelditu bagaric Eurac forjetan dabe Eurac limadore Eurac asi, ta acabau Tornillo ta muelle. 5 Astelen martitzenetan Ondo umilderic Erregue echera duaz Piezac arturic Esaminadu daizan Ondo guztiz ondo Ta badago faltaric Contu beste beingo. 6 Forjadore, cañonistac Lelengo caldia Ausse da tin, tan, ton, tun Batzeco chapia. Guero acaburantza Dagoz guztiz listo Canoijaz eguiteco Pa, ti, to, pa, ti, to. 7 Canoiac forjau, eta Dago barrenatzen Barrenadoria nequez Sartu, ta ateratzen Limatu, esamiñara Ta andic pruebara Ostera bigarrenagaz Esaminatzera. 8 Ta esamiñadoriac Cañoija arturic Joten dau lurren contra Badauco otz onic Eta topetan badau Inundic trampia Zapalduba izango da Escuco armia. 9 Esamiñau ezquero Darue bertatic Compañiaco echera Almacenerubari Guero bialtzen deutsa Cañoe ta chispac Carguerubac armatera Ederqui fusilac. 10 Culatac, abrazaderac Guardapaja, escudo Sei pieza ateratzen Fundidora dago Aparejerubentzat Limau daijen ondo Baitabere baquetia Cajerubentzaco. 11 Alan fusilla armauric Dua esamiñetan Baricu edo zapatuz Arturic lepuan Esaminau ezquetio Daruez bertatic Compañiaco echera Contetuz beteric (sic) 12 Andic erregue echera Betico moduban Directore jaunaren Disposicinuan. Baijonetac, fusillac Encajonaturic Laster bialduric Fabrica lecutic. 13 Aste erdijan duaz Dirubaren billa Jan biarco badabe Nai dabeen guztija Pagadoren echera Ichuturic leguez Guero sedaz jantziteco Besteric ez leguez. 14 Entzun beide munduan Gente cristau onac Cer falta eguiten daben Fabrican guizonac Oneec ezpagueuncazque Diñodan moduan Ez litzate guretzaco Gauza onic munduan.

»

Omenaldiak

Plateruena antzokia, 2013 urtean.

1990 hamarkadan, Durangoko plaza bati plateruen izena eman zitzaion.

2004tik Durangon Plateruena deritzon antzoki eta kulturgunea martxan dago, De la Fuente familiako kideen omenez izendatua.

2018an, antzokiaren 14. urteurrena ospatzeko, "Plateru" ikuskizuna prestatu zen Durangoko zilarginen sorkuntzetatik abiatuta, dantza eta musika garaikidearekin lotuta. Ikuskizuna urriaren 28an estreinatu zen.

Bibliografia

• ALDEKOA-OTALORA, Antton Mari. 1984. Durangoko plateruak. Gerediaga Elkartea.
• CILLA LÓPEZ, Raquel. 2016. La platería en Vizcaya del gótico al neoclasicismo. Kantabriako Unibertsitatean aurkeztutako tesia.
• MARTIN VAQUERO, Rosa. 2006. Relaciones artísticas en el País Vasco : los plateros de la Fuente en Vitoria, Durango y Bergara. Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País. Comisión de Álava.

Ikus, gainera

• Bizkaiko idazleen zerrenda