Esloveniako historia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Esloveniako historia duela 250.000 urtetik hasten da kontatzen. Burdin Aroan iliriarrak izan ziren bertan eta ndoren erromatarrek populatu eta lehenengo hiriak sortu zituzten. VI mendean eslaviarrak iritsi ziren eta Karintiako dukerria sortu zuten. XIV mendean Habsburgotarrek eskuratu zuten lurraldea eta Austria-Hungariako Inperioaren parte bihurtu zenez alemaniar kulturako kolonoak iritsi ziren. XX mendean Jugoslaviaren parte izan zen 1992ko urtarrilean independentzia lortu zuen arte.

Aurre historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Duela 250.000 urteko giza aztarnak aurkitu dira egindako indusketa arkeologikotan. Ljubljanako paduretan duela 4.500 urte izandako zutabe gaineko etxeen hondarrak ere aurkitu dira. 2011ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen palafito hauek. Bertan munduko egurrezko gurpil zaharrena kontsideratzen dena ere jaso da. Burdin Aroan iliriarrek eta zeltiarrek okupatu zituzten Esloveniako lautadak.

Erromatarren garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Emonaren eraikuntza.

Erromatarrek lurralde hauek konkistatu zituztenean Pannonia eta Noricum probintzien artean gelditu zen, Venetia et Histria (X eskualdean) barnean. Hiru hiri nagusi izan ziren; Emona (Ljubljana), Poetovio (Ptuj) eta Celeia (Celje). Italiatik Pannoniara zihozen errepide militarrek zeharkatu zuten lurraldea. Erromatarren Aroa V eta VI mendeetako hunoen erasoekin bukatu zen.

Eslaviarren kolonizazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Badirudi egungo esloveniarren arbaso eslaviarak gaur Eslovenia den eremura VI. mendean iritsi zirela. VII. mendean, Samo erregeak Alpeetako eta mendebaldeko eslaviarrak batu zituen eta lehen estatu esloveniartzat har daitekeen Karantaniako Dukerria (gaurko Karintia) sortu zen, baina 745 urtean independentzia galdu zuen, Frankoen Inperioaren menpe erortzean. Horren ondorioz, hainbat eslaviarrek fede kristaua besarkatu zuten. VIII mendearen erdialdetik aurrera bavariarren agindupean gelditu zen zati bat eta bestea avaroen esku harik eta 806an Karlomagnok guztia eskuratu eta bere inperioaren barnean sartu zuen arte.

Gutxi gorabehera 1000 urtean, eslovenierazko lehen dokumentua idatzi zen, Freising eskuizkribua: hortaz, latindar alfabetuaz baliatu zen lehen eslaviar hizkuntza da.

Habsburgotarren menpe[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habsburgotarren menpeko Karniola dukerria, XVII mendearen hasierako mapa.

Magiarrek inbaditu zuten Eslovenia X-XI. mendeetan. XIV mendean zehar, lurralde gehienak Habsburgoren mende egon ziren eta zati txiki bat Veneziako errepublikaren menpe. Habsburgotarrek hasieran Celjeko kondeak izan zituzten aurkari, baina dinastia esloveniar honen azken kondea 1456an ondorengorik gabe hil zen eta beren lurrak habsburgotarren esku gelditu ziren. hauen eraginez germaniartzea oso sakona izan zen garai hartan. Hala ere ssloveniarrak gehiengoa izaten jarraitu zuten Karniola, Gorizia eta Gradiscako lurraldeetan, baita ere Istria, Karintia eta Estiriako zati batzuetan ere, baina hirietan batez ere alemaniar kultura eta hizkuntza zuten.

Austria-Hungariako inperioaren garaian (XVIII-XIX. m.), Karniola, Estiria eta Karintiako herrialdeetan banaturik zeuden esloveniar gehienak. Napoleondar gerrekin Iliriako probintzietako estatua sortu zen, Ljubljana haren hiriburu bihurtu zen, eta eslaviera hizkuntza ofizial. 1848an, Eslovenia aske eta batuaren aldeko mugimendua indartu zen, Austrian gertatu zen "Nazioen Udaberri" izeneko mugimenduaren barnean. XIX. mendearen bigarren erdialdean hasi ziren esloveniarren eta hegoaldeko gainerako eslaviarren arteko harremanak. 1866-1867. urteetan, Esloveniako zati txiki bat Italiaren mende gelditu zen, eta Hungariaren mende beste bat. Vienari lotuak geratu ziren gainerako esloveniarrak.

XX mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1918an Eslovenia, Serbia eta Kroazia Erresumaren sorrera.

1918an, Austria-Hungariako Inperioaren gainbeherarekin batera, esloveniar gehienek, kroaziarrek eta serbiarrek Esloveniar, Kroaziar eta Serbiarren Estatua sortu zuten, berehalaxe Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuma izango zena. 1929an berriro ere izena aldatu eta Jugoslaviako Erresuma bilakatu zen.

1941ean naziek Jugoslavia inbaditu zuten. Esloveniarren garbiketa etnikoa egiten saiatu ziren, horretarako Serbiara 7.500 esloveniar erbesteratuz eta beste 10.000 Koaziara, biak ere nazien aldeko estatuak zirenak, era berean alemaniar kolonoak ekarri zituzten husturiko herriak populatu eta germanizatzeko. 30-40.000 alemaniarrekin frontean aritzera ere behartu zituzten. Esloveniera debekatu egin zen eskoletan eta adierazpen publikoak minimora mugatu zituzten. Premurje eskualdea Hungariari eman zitzaion eta Gorizia Italiari. Erresistentzia esloveniarra eratu zen eta partisanoen laguntzarekin naziak garaitu zituztenean mendekuz milaka alemaniar, kroaziar eta serbiar akatu zituzten eta hobi komun ugari eratu ziren hiri nagusien inguruan. Bigarren Mundu Gerraren ostean, Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistaren parte izan zen Eslovenia.

Independentzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1980ko hamarkadarako, Esloveniako Errepublika independentziara eramango zuen dinamikan sarturik zegoen. Italiaren eta Austriaren mugan egoteak, eta emaitza ekonomiko bikainek (Jugoslavia ohi osoko biztanleriaren % 8 besterik ez izan arren, Federazio osoko BPGaren heren bat zegokion Esloveniari) mendebaldeko Europarekiko hurbiltasun-sentimendua piztu zuten esloveniarrengan. 1989an sortu zen, oposizioko alderdien artean, Esloveniar Batasun Demokratikoa (DEMOS) izeneko koalizioa, helburuetako bat Jugoslaviaren egitura federala aldatzea eta aniztasun politikoa ezartzea zuena. 1990eko otsailean, Esloveniako komunistak nabarmen aldendu ziren Jugoslaviako Liga Komunistatik. Urte bereko apirilean, DEMOS koalizioak irabazi zituen legebiltzarrerako hauteskundeak eta Milan Kucan Berrikuntza Demokratikoa alderdiko buruzagia (komunista erreformista) hautatu zuten lehendakari. Handik aurrera, Esloveniak geroz eta nabarmenago heldu zion independentziarako bideari. Lehendabizi, Jugoslaviako Federazioa konfederazio bihurtzen saiatu ziren; gero, zuzenketak proposatu zizkioten konstituzioari, eta, azkenean, burujabetza osoa aldarrikatu zuten.

Hamar eguneko gerra.

1990eko erreferendumean, biztanleen % 90ek independentziaren aldeko botoa eman zuen. Esloveniako komunikabideak geroz eta haserreago zeuden Jugoslaviako armada federalarekin, eta udalerriek erreklutatze paraleloak antolatu zituzten, lurraldearen defentsarako. 1991ko ekainaren 25ean, Esloveniak eta Kroaziak nork bere independentzia aldarrikatu zuen ofizialki. Jugoslaviako gobernu federalak, Ante Markovic kroaziarra buru zuela, ez zituen aldarrikapen horiek onartu, eta gudaroste federalari esku har zezan agindu zion. Lehen gudaldietako erronka kanpoko mugen kontrola ziurtatzea izan zen. 1991ko ekainaren 28an su-etena adostu zuten hiru hilabeterako. Baina urrian, Esloveniak berretsi egin zuen burujabetza osoaren aldeko borondatea, eta Europar Batasuneko arbitratze-batzordeak aitortu egin zion eskubide hori. Alemaniak urte bereko abenduan onartu zuen Eslovenia nazio independente gisa, eta ondoren, 1992ko urtarrilean, beste hogeita hamar bat herrialdek gauza bera egin zuten, Europar Batasunekoak barne zirela. 1992ko maiatzean sartu zen Eslovenia Nazio Batuen erakundean.

1992ko legebiltzarrerako hauteskundeak kristau demokratek eta demokrata liberalek irabazi zituzten, Janez Drnovšek buru zutela, eta azken horrek gobernu-koalizio bat osatu zuen 1993ko urtarrilean, bera lehen ministro zena. Lehendakaritzari Milan Kucanek eutsi zion. Nazioarteko Diru Funtsean sartu eta Munduko Bankuko kide egin ondoren, 1996ko ekainean, Esloveniak elkartze-hitzarmen bat sinatu zuen Europar Batasunarekin, baina ez zen berretsi 1997ko uztaila arte. Prozesuak, izan ere, atzerapena izan zuen. 1996ko azaroko hauteskundeetan izandako emaitzak zirela-eta, ez zen erraza izan gobernu berria eratzea. Azkenean, 1997ko otsailean, Janez Drnovšek hautatu zuten lehen ministro, Alderdi Demokrata Liberalaren eta Esloveniako Herri Alderdiaren (Europar Batasunean sartzearen aurkakoa) arteko koalizioaren buruan. Azaroan, Milan Kucan aukeratu zuten berriro errepublikako lehendakari. 2004ko martxoaren 29an NATOn sartu zen, eta urte bereko maiatzaren 1ean, Europar Batasunean.