Heliozentrismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Unibertso heliozentrikoa. Lana: Harmonia Macrocosmica, Andreas Cellariusena, 1708.

Heliozentrismoa edo Teoria heliozentrikoa Nikolas Kopernikok proposatu zuen, historiako astronomo garrantzitsuenetako batek, 1543an De Revolutionibus Orbium Coelestium liburu ospetsuan. Teoria honen arabera, Lurrak eta gainontzeko planetek geldi dagoen Eguzkiaren inguruan biratzen dute. Argitalpen honek astronomian iraultza baten hasiera suposatu zuen, zeren eta Klaudios Ptolemaiosen teoria geozentrikoaren faltsutasuna agerian jarri baitzuen, alegia, eguzkiak eta gainontzeko planetek Lurraren inguruan biratzen zutelako teoria.

Kopernikok, mugitzen ari zen Lur baten ideia hartu zuen arazo planetarioa ebazteko, bere ustez, ez baitzegoen behar bezala ebatzia. Sistema heliozentrikoan, errazagoa da planeten posizioak zuzen kalkulatzea eta, horregatik, Kopernikok ez zuen inongo zalantzarik izan 2.000 urte baino gehiago iraun zuen teoria geozentrikoarekin apurtzen. Heliozentrismoa Antzinatean jada deskribatu zuen Samoseko Aristarkok, Eguzkiaren tamaina, Lurrarena baino askoz handiagoa zela adierazten zuena. Arrazoi honegatik, Aristarkok proposatu zuen Lurra zela eguzkiaren inguruan biratzen zena, eta ez alderantziz.

Funtsezko hipotesiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kopernikoren Teoriaren funtsezko hipotesiak honako hauek dira:

1 Mundua (unibertsoa) esferikoa da
2 Lurra ere esferikoa da
3 Zeruko gorputzen mugimendua erregularra da, zirkularra eta betierekoa edo mugimendu zirkularrez osatua

Mugimendu mota ezberdinak nabarmentzen dira

3.1 Eguneko mugimendua: Lurrak 24 orduan eginiko bere ardatzaren inguruko errotazioak eragina, eta ez unibertso osoak
3.2 Eguzkiaren urteroko mugimendua: Lurrak, urte betean Eguzkiaren inguruan egiten duen traslazioak eragina
3.3 Ilargiak hilero egiten duen Lurraren inguruko bira
3.4 Planeta mugimendua: Norberaren eta Lurraren mugimenduaren konposaketak eragina. Planeten mugimenduaren erretrogradazioa irudizkoa baino ez da, eta ez benetako mugimendu bat, eta Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen traslazioak eragiten du
4 Zerua berebizikoa da Lurraren magnitudearekiko
5 Zeru orbiten ordena. Ptolemaiosen astronomiak planetei ematen zien ordena kritikatu ondoren, Eguzkitik bananduta dauden ordena zuzena adierazten du.

Ezin da zalantzan jarri teoria geozentrikoko 2000 urteak ez zirela Kopernikoren liburua argitaratu bezain pronto amaitu. Bi sistemen arteko trantsizioa pixkana-pixkana eman zen, garaiko Pizkundeak eta Neoplatonismoak inspiratutako gizarte behar batek gobernatua.

Planeten mugimenduak teoria heliozentrikoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Teoriak, Lurra espazioan, orbita eliptiko batean, beste edozein planeta bezala mugitzen zela iradokitzen zuen, eta planeten zeruko mugimendu zaila, Lurraren traslazio eta errotazio mugimenduen konbinaketaren emaitza zela. Mende asko lehenago, Samoseko Aristarko eredu heliozentriko bat aurkezten saiatu zen arren, eta Kopernikok Pizkunde garaian gauza bera egin arren, egia esan, Ptolemaiosen ereduak, planeten mugimenduak, garaiko astronomo eta astrologoak konformatzeko haina zehaztasunez deskribatzen zituen. Baina Koperniko eta bere eredua interesatu zitzaien gainontzeko zientzialariak erakarri zituena, sistema beraren sinpletasuna zen. Hala eta guztiz ere, Keplerren zain egon beharko zen planeten mugimenduaren eredu on bat ikusteko. Kopernikoren ereduan, bi goiko edo beheko konjuntzioen arteko tartea, planeta barnekoa bada, eta bi bateratze edo oposizioren artekoa, planeta kanpokoa bada, aro orbitala deitzen da. Antzinatetik ezagutzen da aro hori planeta guztientzat. Aro sinodiko horretan, planeten konfigurazio ezberdinak errepikatzen dira. Kopernikoren ideiak, Ptolemaiosen ereduaren krisi testuinguru batean agertzen dira, oraindik akatsak izaten jarraitzen zuena, eta geroz eta zailagoa egiten ari zen epiziklo berriak sartuz. 1500ean, Kopernikok astronomiako doktoretza lortu zuen, Erroman. Hurrengo urtean, Paduan medikuntza ikasteko baimena lortu zuen (Galileok ikasketak eman zituen unibertsitatea, ia mende bat beranduago). Mediku bezala graduatu zenik sekula dokumentatu ez den arren, mediku bezala lan egin zuen sei urtez Heilsbergen. 1504tik aurrera, Frauenburgeko diozesiko kanonigoa izan zen. Urte hauetan zehar Theophylactusen gutunak grezieratik eginiko itzulpena argitaratu zuen (1509), finantzak ikasi zituen eta 1522an, txanponaren erreformei buruzko memorandum bat idatzi zuen.

Koperniko, heliozentrismoaren aurkitzaile edo benetako garatzailetzat har ezin daitekeen arren, funtsezko funtzio bat bete zuen bere ondorengo zientzialarien inspiratzaile bezala. Benetako iraultza oraindik etortzeke zegoen, Galileo, Kepler edo Descartes bezalako zientzialariek gai honi buruzko eztabaidak sortzerakoan, zeintzuk epistemologia, filosofia eta teologia berrantolatzera eramango zuten. Hain zuzen ere, Galileok Jupiterren ilargien behaketak izan ziren balantza Kopernikoren iraultzaren alde okertuko zuten froga sendoak.

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Heliozentrismo Aldatu lotura Wikidatan