Artizarra

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artizarra
Venus in approximately true colour, a nearly uniform pale cream, although the image has been processed to bring out details.[1] The planet's disc is about three-quarters illuminated. Almost no variation or detail can be seen in the clouds.
Gainazalaren radar irudi orokorra, Magellan ontziak egindako irudietatik eratua (1990-1994)
Izendapenak
Izen alternatiboa
Venus
Adjektiboa artizartar
Ezaugarri orbitalak[2][4]
Garaia: J2000
Afelioa
  • 108939000 km
  • 0.728213 UA
Perihelioa
  • 107477000 km
  • 0.718440 UA
Erdi-ardatz handia
  • 108208000 km
  • 0.723327 UA
Eszentrikotasuna 0.0067
  • 224.701 egun
  • 0.615198 urte
  • 1.92 Artizarreko eguzki-egun
583.92 egun[2]
Batezbesteko abiadura orbitala
35.02 km/s
Batezbesteko anomalia
50.115°
Makurdura orbitala
76.678°
Perihelioaren argumentua
55.186°
Sateliteak None
Ezaugarri fisikoak
Batezbesteko erradioa
  • 6051.8±1.0 km[5]
  • 0.9499 Lur
Zapaltzea 0[5]
Gainazal azalera
  • 4.60×108 km2
  • 0.902 Lur
Bolumena
  • 9.28×1011 km3
  • 0.866 Lur
Masa
  • 4.8676×1024 kg
  • 0.815 Lur
Batezbesteko dentsitatea 5.243 g/cm3
Gainazal grabitatea
  • 8.87 m/s2
  • 0.904 g
10.36 km/s
Errotazio periodo siderala
−243.0185 egun (atzeranzkoa)
Ekuatoreko errotazio abiadura
6.52 km/h (1.81 m/s)
177.36°[2]
Ipar Poloko igoera zuzena
  • 18h 11m 2s
  • 272.76°[6]
Ipar Poloko deklinazioa
67.16°
Albedoa
  • 0.67 (geom.)[7]
  • 0.90 (Bond)[7]
Gainazaleko tenp. min batezbeste max
Kelvin 737 K[2]
Celsius 462 °C
  • distiratsuena −4.9[8][9] (gora)
  • −3.8[10] (betea)
Diametro angeluarra
9.7″ to 66.0″[2]
Atmosfera
Gainazaleko presioa
92 bar (9.2 MPa)
Osaera

Artizarra[11] eguzkitikako bigarren planeta da (Merkurio eta Lurraren artekoa). Erdal hizkuntzetako Venus izena erromatar mitologiako Venus jainkosagandik datorkio. Planeta telurikoetakoa, Lurraren "planeta haurride" esan izan zaio batzuetan, biak nahiko antzekoak baitira. Planeta guztien orbitak eliptikoak direlarik, guztietan biribiltasunetik hurbilenekoa da Artizarrarena, haren eszentrikotasuna % 1 baino txikiagoa baita.

Artizarra Lurraren "bikia" izan zen duela milioika urte baina, Lurrak ez bezala, berotegi efektu handi baten ondorioz, benetako infernu bihurtu da (egia esan, Eguzkitik hurbilago egoteak ez du bere tenperaturan garrantzia handirik: adb., Merkurio Eguzkitik hurbilago dago eta, hala ere, Artizarrean beroa handiago da).

Aspaldi, Artizarrean ur likidozko itsasoak zeuden baina negutegi efektuagatik ura lurrintzen hasi zen negutegi efektua areagotuz.

Ezaugarri orbitalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orbita[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Planeta guztien orbitak elipseak dira, baina Artizarrarena denetan biribilena da, % 1 baino gutxiagoko eszentrikotasunaz: afelioan Eguzkitik 108.941.849 km-ra dago eta perihelioan 107.476.002 km-ra.

Eguzkitik Lurra baino gertuago dagoenez, beti hartatik nahiko hurbil agertzen da zeruan (gehienezko elongazioa 47.8º da). Hortaz, egunsentia baino lehenxeago eta iluntzea baino geroxeago ikus daiteke bakarrik. Argitasun handia duenean, ordea, egunez ere ikus daiteke.

Gehienezko elongazio biren arteko zikloak 584 egun irauten du. 584 egun horien ondoren, Artizarra aurreko puntutik 72º-ra ikusten da. 5·584 = 8·365 denez, zortzi urtetik behin Artizarra puntu berean ikusten da (bi egunetan salbu, bisurteengatik).

Errotazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artizarrak planeta gehienen alderantzizko norabidean egiten du errotazioa (Uranok eta Plutoik ere alderantzizko bira dute). Errotazio hura dela medio, bertatik Eguzkia mendebaldetik altxatzen ikusiko litzateke eta ekialdetik sartzen, hots, Lurraren kontrako moduan. Gainera, errotazio-periodoa oso handia da: egun-gau ziklo batek (Artizarreko eguzki-egun bat) 116,75 Lurreko egun irauten du; eta Lurreko urte batek, Artizarreko 1,92 egun.

Ezaugarri fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atmosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oso atmosfera dentsoa du Artizarrak, gainazalean Lurrak baino 90 aldiz gehiagoko presioarekin (9,3 MPa, itsasoan 1 km-ko sakoneran beste). CO2an aberastasun handiak berotegi-efektu izugarri bat sortzen du, tenperatura 400 ºC baino gehiagora igoz egunez zein gauez. Merkurio baino beroagoa da, nahiz eta Eguzkitik askoz urrunago egon. Bere errotazio-abiadura oso txikia da (ekuatorean, 6,5 km/h-koa besterik ez), baina lainoek 4 egunero planetari bira bat ematen diote beroa banatuz.

Eguzki-erradiazioa ia ez da gainazalera iristen, lainoek zati handi bat islatzen baitute eta beste zatitik asko atmosferan gelditzen baita. Gainazalean ikuspena hiru bat kilometrokoa da eta argipena lurrean bezalakoa egun oso lainotsu batean. Berotegi-efektua da tenperatura altu hauek mantentzen dituena.

Haizeek 350 km/h-ko abiadura har dezakete goi geruzetan, baina azaletik gertu km/h gutxi batzuetako abiadura baizik ez dute. Hala ere, airearen dentsitate handiagatik, indar nabarmena eragiten dute. Lainoak, batez ere, azido sulfurikoz eta sufre dioxidoz osatuak daude eta argiari opakuak dira. 45,5 eta 70 km-ko altuera tartean daude kokatuak hiru geruza desberdinetan. Taulan agertzen den tenperatura minimoa lainoen goialdeari dagokiona da (-45 °C). Gainazalean tenperatura ez da inoiz 400 °C-tik jaisten (beruna urtzeko nahikoa), batezbestekoa 464 °C izanik.

Gainazala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Talka kraterrak (radar datuetatik eratutako irudia).

Argiari opakuak diren arren, lainoak uhin luzeei (radar uhinei) gardenak dira. Hori dela eta, gainazalaren propietateak aztertu ahal izan dira distantzia luzeetatik. Lehenengo mapa globala Pioneer Venus Orbiter zundak lortu zuen 80. hamarkadako hasieran.

Artizarraren gainazalak kontinente itxurako bi goi-lautada ditu. Iparraldekoak Ishtar Terra izena du eta bertan daude Maxwell Montes, planetako mendirik altuenak, Everest mendia baino bi kilometro garaiagoak. Australia bezalako tamaina du. Hego hemisferioan Aphrodite Terra dago, Hego Amerikaren tamainakoa. Bi horien artean sakonune zabal ugari daude, Atalanta Planitia, Guinevere Planitia, Lavinia Planitia eta Sedna Planitia, besteak beste.

Atmosfera hain sarria denez, meteoritoak asko dezeleratzen dira azalera heldu baino lehenago edo, txikiak badira, suntsitu egiten dira. Beraz, sortu diren kraterrak, gehienez, hiru kilometro luze dira.

Azaleraren % 90 nahiko berria den basaltoz osatua dago; egitura zaharrenek 800 milioi urte dituzte. Barnealdea Lurrarenaren antzerakoa dela uste da: 3000 km-ko erradioko burdinazko nukleo bat, mantu batekin estalia. Hala ere, ez dauka plaka tektonikorik, sumendi erupzioek gainazala betetzen baitute noizbehinka laba berriaz. Oraindik zenbait puntutan bolkanikoki aktiboa dela uste da.

Esplorazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artizarrera bidali zen lehen espazio ontzia Venera 1 sobietarra izan zen, Venera Programakoa, 1961ean. Bidean hondatu egin zen, eta iritsi zen lehenengo espazio zunda Mariner 2 amerikarra izan zen 1962an. Venera programa jarraituz, Sobietar Batasunak hainbat espazio-ontzi bidali zituen. Gainazala ikutzen lehena Venera 3 izan zen, 1966an, baina gainazalarekin talka egin eta suntsitu egin zen. Venera 4 zunda beste planeta baten informazioa bidaltzen lehena izan zen, 1967an. Atmosferaren ezaugarriak neurtu zituen, hala nola tenperatura, presioa eta dentsitatea. Venera 5 eta Venera 6 zundekin datu horiek hobetu ziren, baina Venera 4 bezala, ez ziren gainazalera heldu. Venera 4k bateriak agortu zituen lurra ukitu baino lehenago eta Venera 5 eta Venera 6 18 km-ko altueran suntsitu egin ziren, presio handiengatik.

Lehen lurreratze arrakastatsua 1970eko abenduaren 15ean egin zuen Venera 7 ontziak. Venera 8k 1972an lur hartu zuen. Tenperatura eta lurraren konposizioa aztertu zuten.

Pioneer Venus

Venera 9ren lurreratze zunda planeta honen gainazaleko irudiak bidali zituen lehena izan zen, 1975an. Tenperatura eta beste hainbat gauza neurtu zituen eta lainoak hiru geruzatan daudela aurkitu zuen. Venera 10ek antzerako misioa egin zuen.

1978an NASAk Pioneer zundak bidali zituen. Pioneer Venus Multiprobe ontzia lurreratu egin zen eta Pioneer Venus Orbiter ontzia orbitatzen ipini zen, 17 esperimentu burutu zituen erregaia agortu zitzaion arte.

1978an ere Venera 11 eta Venera 12 zundak bidali ziren Artizarrera baina hainbat elementuk, kamerak barne, ez zuten funtzionatu. Egin ziren azterketen artean, tximista ugari izan zirela jakin zen. 1982an Venera 13 eta Venera 14 ontziek antzeko misioa egin zuten, baina artean kamerek funtzionatu zuten eta planetaren gainazalaren kolorezko argazkiak bidali zituzten. 1983an Venera 15 eta Venera 16k orbitan zenbait azterketa egin zituzten.

Sobietar Batasunak espazio-ontziak bidaltzen segitu zuen. 1985ean Vega 1 eta Vega 2 iritsi ziren. Lurreratze zundek hainbat datu atera zituzten, adibidez goi lainoak azido sulfurikoz osatuta daudela. Aerostato pare bat ere askatua zituzten atmosferan, eta 53 km-ko altueran ibili ziren, 46 eta 60 orduz, hurrenez hurren. Planetaren heren batean zehar bidaiatu zuten. Tenperatura, presioa, haizeen abiadura eta lainoen dentsitatea neurtu zituen, eta espero baino turbulentzia eta konbekzio gehiago aurkitu zituen.

1990an Magellan estatubatuar ontzia iritsi zen Artizarrera. Azaleraren % 98 radar bidez aztertu zuen, 100 metroko erresoluziodun mapa lortuta. 1994an, aurreikusi zen bezala, atmosferan suntsitu zen.

Zenbait espazio-ontzik beste planeta batzuetarako bidaian Artizarretik gertu igaro dira, Galileo eta Cassini-Huygens bezala. Hainbat argazki atera zituzten.

ESAk Venus Express programa gertatu du atmosferaren ezaugarriak aztertzeko orbitatik. 2005eko azaroaren 9an jaurti zuten, misioa 2006. urtean hasteko asmoz eta 500 egun iraun zitzan. MESSENGER eta BepiColombo Merkuriorako misioak Artizarretik gertu igaroko dira, planetari buruzko datu gehiago jasotzeko.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Lakdawalla, Emily (21 September 2009), Venus Looks More Boring than You Think It Does, Planetary Society Blog (retrieved 4 December 2011)
  2. a b c d e   , http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html .
  3.   , http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif . (produced with Solex 10 written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)
  4.   , http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=2 .—Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Venus" and "Center: Sun" should be defaulted to.) Results are instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch.
  5. a b   Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; Conrad, A.; Consolmagno, G. J.; Hestroffer, D.; Hilton, J. L.; Krasinsky, G. A. et al. (2007), «Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006», Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 (3): 155–180, doi:10.1007/s10569-007-9072-y, Bibcode2007CeMDA..98..155S . edit
  6.   , http://www.hnsky.org/iau-iag.htm .
  7. a b   , doi:10.1016/j.icarus.2005.12.014, Bibcode2006Icar..182...10M .
  8.    .
  9.   , http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=299 . (Using JPL Horizons you can see that on 2013-Dec-08 Venus will have an apmag of −4.89)
  10.   , http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 .
  11. Artizar izenak, letra larriz idazten den arren, izen arrunten deklinabide eredua du, Ilargi izenak bezalaxe (Artizarra, Artizarrak, Artizarreko, Artizarraren, Artizarrean...). Ikus «artizar» sarrera, Orotariko Euskal Hiztegian.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Artizarra Aldatu lotura Wikidatan