8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.

Galileo Galilei

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau fisikari eta astronomo italarriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Galileo (argipena)».
Galileo Galilei
Galileo.arp.300pix.jpg
Bizitza
Jaiotza Pisa1564ko otsailaren 15a
Herrialdea Florentziako Dukerria  (1564 -  1569)
Toskanako Dukerri Handia  (1569 -  1642)
Bizilekua Pisa
Padua
Florentzia
Heriotza Arcetri1642ko urtarrilaren 8a (77 urte)
Hobiratze lekua Santa Croce
Familia
Aita Vincenzo Galilei
Ama Giulia Ammannati
Ezkontidea(k) ezkongabea
Bikotea(k) Marina Gamba
Seme-alabak
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa Pisako Unibertsitatea
(1581 - 1585) : medikuntza, matematika
Hezkuntza-maila irakaslea
Tesi zuzendaria Ostilio Ricci
Hizkuntzak latina
italiera
Ikaslea(k) Mario Guiducci
Vincenzo Viviani
Lanbidea
Lanbidea astronomoa, filosofoa, matematikaria, fisikaria, asmatzailea, astrologoa, polimata, unibertsitateko irakaslea, zientzialaria eta fisikari teorikoa
Lantokia(k) PisaPadua eta Florentzia
Enplegatzailea(k) Pisako Unibertsitatea  (1589 -
Paduako Unibertsitatea  (1592 -
Kidetza Accademia della Crusca
Linzeen Akademia
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa katolizismoa
IMDb ch0063663
Galileo Galilei Signature 2.svg

Galileo Galilei (Pisa, Italia, 1564ko otsailaren 15a - 1642ko urtarrilaren 8a) filosofoa, fisikaria eta astronomoa izan zen. Astronomia modernoaren aita izendatua izan da, eta, Baconekin batera, metodo zientifikoaren aitzindaria.

Ilargiaren faseak Galileok marraztuak

Lorpen zientifikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galileo zeruari behatzeko teleskopioa lehen erabili zutenetariko bat izan zen. Hasieran 9x-eko teleskopio bat izan zuen, baina luze gabe 30x-eko bat eskuratu zuen. Jupiterren lau satelite handienak kausitu zituen. Planeta hark ere, Artizarrak eta Ilargiak bezala, faseak zituela aurkitu zuen. Aurkikuntza bi horiek Kopernikok asmatutako eredu heliozentrikoari bultzada bat eman zioten. Galileo Ilargiko mendiak, Eguzki-beltzuneak, eta "kontaezineko izar multzo bat" ikusteko gai izan zen.

Eguzki-beltzuneak ikustean lehenengo mendebaldetarra izan zen, txinatarrek aspalditik ikusiak baitzituzten. Izarren ezkutatzetik Ilargia esfera osotua ez dela (hori teleskopio bidez baino ez dago ikusterik) kausitu zuen.

Dinamikari buruzko lanek Keplerren eta Newtonen mugimendu-arauei bidea erraztu zieten. Eredu esperimentala erabiltzean eta Naturaren arauen deskribapena egitean ere aitzindaria izan zen. Bolei buruz egindako ikerketetan, erortzen diren gauzen lastertasunak beren masarekin zer ikusirik ez duela aurkitu zuen; halaber, objektuek daukaten abiadura gordetzen dutela indar batek haiei eragin arte.

Era berean, Galileik deskubritu zuen penduluaren mugimenduek denbora bera behar dutela, luzera edozein izanik. Horrek gero egin ziren erlojuei buruzko aurkikuntzak ahalbidetu zituen.

Galileok Italiatik at gutxienez ondo ezagututako liburu mardul batzuk idatzi zituen; hala ere, aurkikuntza gehienak liburuetan eta oharretan baino ez dira bizi gaur egunean. Zirriborroak egin zituen asmatutako tramankuluekin, hala nola, tomate-txikitzaile bat, sakelako orrazi bat eta abar.

Elizarekiko eztabaida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galileo kristau amorratua zen; alabaina, Sidereus Nuncius tratatuan idatzitakoak iskanbila sortu zuen, denek sistema ptolomeaiko eta aristotelikoari eusten baitzioten (hau da, Lurra unibertsoaren erdian dagoelako teoriaren jarraitzaile ziren), Elizako aitek beste edozein teoria Itunen aurkakoak izango zela ezarri zuten.

1616. urtean Inkisizioak Galileori gaztigatu zion Kopernikoren teoriak ez defenditzeko. Bere lana teoria baino ez zela esan arren, lanak kaleratzean elizaren protokoloa jarraitu arren eta Maffeo Barberinirekiko (gero Urbano VIII. aita santua izan zena) laguntasun handia izan arren, teoriak arbuiarazi zizkioten eta bizi osorako etxean izan zuten atxilo (1633-1642).

Inkisizioak Galileok epaia atzeratzeko (makal baitzebilen) egindako saiakerak gaitzetsi zituen. Urbano VII.a buru izan zuen bilera batean Inkisizioak Galileo Erromara joan behar zela edo atxilotu eta kateaturik bertaratu behar izango zutela erabaki zuen. 1633. urtean Inkisizioak itaundu zuen eta nahiz eta ziega batean sartu ez, Inkisizioaren bulegoan izan zuten 22 egunez.

1633ko ekainaren 22an, Erromako Inkisizioak Galileoren aurkako epaia zabaldu zuen. 69 urte zituen eta makal zebilen; beraz, errukitzeko eskatu zion Inkisizioari. Tortura ezarriko ziotela mehatxatu zuten eta Galileok, mehatxu hori egiazkoa zelakoan zegoenez (Giordano Bruno erre baitzuten 1600. urtean, naturaren teoria naturalistikoa bultzatu izanagatik), Elizak eskatu zion guztia egin zuen. Hortaz, bere lan guztiari uko egin zion; are gehiago, bere teoriak bultzatuko zituen edonor salatuko zuela zin egin zuen.

Galileo espetxera kondenatu zuten, baina adina zela kausa, bere etxean eduki zuten atxilo, Arcetriko eta Florentziako bere bi etxeetan. Hernia zuenez, Florentziako sendagile batengana joateko baimena eskatu zuen; hala ere, Erromatik ukatu egin zioten eta, berriro eskatuz gero, kartzelaratuko zutela jakinarazi. Atxilo zegoelarik, gizarte harremanak uztera behartu zuten: ikerketa batzuk egiten uzten zioten, baina zentsurapean. 1638an itsu geratu zen eta Florentziako etxera mugitzeko baimena eman zioten, sendagileengandik hurbilago egoteko. Dialogo liburua Index Librorum Prohibitorum zerrendan sartu zuten, hots, Erromatar Eliza Katolikoak debekatutako liburuen zerrendan, 1822. urte arte indarrean izan zena.

359 urte geroago, 1992. urtean Joan Paulo II.a aita santua desenkusatu zen eta liburuari debekua kendu zion.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Guillermo ROA ZUBIA: «Sidereus nuncius, izarretako albistaria», Elhuyar aldizkaria, 2010-04-01.
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Galileo Galilei
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Galileo Galilei Aldatu lotura Wikidatan