Te (landarea)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Camellia sinensis» orritik birbideratua)
Te (landarea)
Tea Plant.jpg
Iraute egoera

Daturik gabe (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaEricales
FamiliaTheaceae
GeneroaCamellia
Espeziea Camellia sinensis
Banaketa mapa
World Map Tea Production.svg
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuakTe berde, tea leaves (en) Itzuli eta tea leaf oil (en) Itzuli
Artikulu hau landareari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Te».
Camellia sinensis

Te (Camellia sinensis), Camellia generoko eta Theaceae familiako landarea.

Espezie honetako landareen hostoekin egiten da te-infusioa. Te zuria, berdea, beltza eta Oolong tea, denak egiten dira espezie honekin. Haien arteko aldea honetan datza: modu diferentean prozesatzen dira, eta oxidazio-maila desberdinetara heltzen dira.

Camellia izena Georg Kamel (1661–1706) jesuitarengandik datorkio. Farmazialaria ere bazen, eta misiolari gisa joan zen Filipinetara. Lineok Kamelen izena hautatu zuen 1753an genero honentzat, jesuitak botanikari egin zion ekarpena ohoratzeko. Sinensis hitzak, berriz, txinakoa esan nahi du latinez.

Lau barietate onartzen dira, eta horietatik C. sinensis sinensis barietatea eta C. sinensis assamica barietatea erabiltzen dira gehien tea egiteko.

Jatorriz, Txina kontinentalekoa eta Asiaren hego eta hego-ekialdekoa da espezie hau. Gaur egun, ordea, mundu osoko lurralde tropikal eta subtropikaletan landatzen da.

Zuhaixka hostoiraunkorra da, eta normalean ez zaio uzten 2 m-ko garaiera gainditzen; libre utziz gero, zuhaitz bihurtuko litzateke. Lore zuri-horixkak ditu (2,5-4 cm-koak), eta 7-8 petalo. Hostoak 4–15 cm luze eta 2–5 cm zabal izan ohi dira, eta berde kolore distiratsua izaten dute. Hosto jaioberriak argiagoak izaten dira, eta nahiago izaten dira tea egiteko. Hosto-adinaren araberakoa izaten da te-kalitatea, konposizio kimiko desberdina izaten baitute (hosto jaioberriek % 4 kafeina izan ohi dute). Kimua eta lehen bi edo hiru hostoak eskuz biltzen dira, astean behin edo bi astean behin.

Lokalizazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Te planta Txinako hegoaldetik eta Asiako hego-ekialdetik dator, baina gaur egun mundu osoan landatzen da, bai eskualde tropikaletan bai subtropikaletan. Txinako medikuntza tradizionalean erabiltzen diren oinarrizko 50 belarretako bat da.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sinensis terminoak "Txinakoa" esan nahi du latinez. Gaur egun zaharkituta dauden espezie honen antzinako izen zientifikoak thea bohea, thea sinensis eta thea viridis dira.

Txinerazko tea [茶] da, pinyinera transliteratua, chá bezala jotzen duena, eta, antzinako transliterazio batean, Peh-oe-ji deitua, normalean, Txina hegoaldeko euskalkietarako erabiltzen zena. Txa forma, ziuraski, portugesekin sartu zen Europan, takar forma, herbeheretarrekin egin zuen bitartean, biak Asiako merkatari handiak, herrialde ezberdinetan eta euren hizkuntzetan zabalduz.

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuhaixka edo zuhaitz txiki (1-9 m) iraunkorra da, sustrai nagusi sendoa duena; zuhaitza, normalean, moztu egiten da, hostoetatik tea egiteko landatzen denean 2 metrotik gorakoa izan ez dadin. Hosto, glabra eta ertz zerratuak 4-15 cm luze eta 2-5 cm zabal dira. Loreak, besapeak, bakartiak edo 3ko taldeetan, 5 sepalo, 6-8 petalo eta estamin ugari dituzte, zuri-horixka kolorekoak dira eta 2-4 cm-ko diametroa dute. Obulutegia, trilokulatua, globosoa da, trinko iletsua edo glabreszentea. Haziak zentimetrikoak dira eta kolore arrekoak.

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espezie horretatik tea egiten da (berdea, beltza, zuria, Pu-erh edo gorria, horia, oolong...), eta hainbat oxidazio-maila lortzeko prozesatzen da.

Hostoek % 4 inguru kafeina dute. Bildutako hostoen ezaugarriek eta konposizio kimiko desberdinek, adinaren arabera, te mota ezberdinak sortzen dituzte. Hostorik zaharrenak berde ilun kolorekoak dira. Xamurrak, berde zurbilak eta barrean zaparrada zuri motz bat dutenak dira gustukoenak.

Barietate erabiliena assam (batzuetan C. sinensis assamica edo C. assamica deitua) eta Txinako landarea (C. sinensis sinensis deitua) dira, baita bi hauen zenbait gurutzaketa ere.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]